Beatlemania po polsku

the-beatles-fot-united-archives-GettyImages-1262748668-MINIATURA.jpg, default, The Beatles: Paul McCartney, George Harrison, Ringo Starr, John Lennon, 1967, fot. United Archives / Getty Images

#muzyka

#literatura

#film

#społeczeństwo

Kto przekonywał, że Beatlesi byli spiskiem kosmitów? Co o Liverpoolczykach myślał Stanisław Lem? Jak polska prasa pisała o ich fryzurach? Przedstawiamy najciekawsze beatlesowskie wątki w polskiej kulturze.

„Beatlemania story – ile to już lat?” – śpiewała Irena Jarocka do słów Janusza Kondratowicza. Jakby nie liczyć, od pierwszych spazmów minęły właśnie 63 lata i nawet ci, których tamto szaleństwo ominęło, muszą przyznać, że po pojawieniu się Beatlesów świat już nie był taki sam, a ich wpływ na historię muzyki i kulturę XX wieku jest niepodważalny. Polska również znalazła się w tej strefie wpływów. Choć Beatlesi nigdy u nas nie zagrali, a zdobycie ich płyt w czasach PRL-u wymagało zachodu (nomen omen) – to inspirowali i wciąż inspirują wielu rodzimych artystów, nie tylko muzyków.

O tym, jak wielki wpływ wywarli Beatlesi na ich twórczość, nieraz zapewniali w wywiadach artyści poruszający się w przeróżnych stylistykach, na przykład Lech Janerka, Ryszard Tymon Tymański, muzycy Republiki, Myslovitz czy Grzegorz Kwiatkowski z Trupa Trupa. Polskie covery Beatlesów to również cały przekrój muzycznych nurtów. Całą płytę ze swoimi interpretacjami ich piosenek w jazz-funkowych aranżacjach nagrała w 1984 roku Ewa Bem (Ewa Bem Loves The Beatles). Let it Be coverował Stanisław Soyka. Novi Singers – którym towarzyszył imponujący zespół, w składzie między innymi Tomasz Stańko, Zbigniew Seifert, Włodzimierz Nahorny, Zbigniew Namysłowski – sięgnęli po The Fool on the Hill. Ścianka dekonstruowała Tomorrow Never Knows.

Teksty piosenek Beatlesów znalazły się w orbicie zainteresowań wielu polskich poetów, tekściarzy i tłumaczy. Translatorskim majstersztykiem są przekłady Stanisława Barańczaka (trzy z nich, When I’m 64, Rocky Racoon i Maxwell’s Silver Hammer, umieścił w swojej Fioletowej krowie – antologii angielskiej i amerykańskiej poezji niepoważnej). Ich teksty tłumaczyli też między innymi Agnieszka Osiecka, Maciej Zembaty, Tomasz Beksiński i Wojciech Mann. Purnonsensowe opowiadania i humoreski Lennona przekładali z kolei Robert Stiller i Filip Łobodziński.

Maciej Hen, „Beatlesi w Polsce”, fot. Agora

Opowieści polskich fanów Fab Four zebrał Maciej Hen w książce Beatlesi w Polsce, na którą jeszcze się tu powołamy. Na pięciuset stronach o swojej relacji z Beatlesami opowiedziało kilkadziesiąt osób. Wśród wspomnień znalazła się opowieść Katarzyny Gärtner, która poznała Lennona w trakcie stypendium w londyńskich studiach nagraniowych przy Abbey Road, a także historie założycieli fanklubów, kolekcjonerów czy zwycięzców teleturnieju Wielka gra z wiedzy o Beatlesach. W książce znalazły się osoby z różnych środowisk i pokoleń, bo w końcu, jak śpiewał Grzegorz Nawrocki z zespołem Kobiety:

Tylko Beatlesi są wiecznie żywi
Z nimi lepszy jest świat
Kiedy kosmici napadną Ziemię
Dam im posłuchać „Here Comes the Sun”

Marsjańscy kudłacze

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Koncert The Beatles w Prince William Theatre w Londynie, 1963, fot. Central Press / Hulton Archive / Getty Images

Obrazek

the-beatles-gettyimages-78.jpg

Być może zresztą kosmici znają już ich twórczość. Chociaż utwory Beatlesów nie znalazły się na pozłacanych dyskach wystrzelonych w kosmos w ramach programu Voyager w 1977 roku (jeden z pomysłodawców programu, Carl Sagan chciał umieścić na nich właśnie wspomniany w piosence Kobiet utwór – i zespół nawet zaaprobował ten pomysł – ale rzecz rozbiła się o prozaiczne ziemskie prawa autorskie. Zamiast nich rock’n’rolla reprezentuje tam Chuck Berry), to przecież już samo pojawienie się Beatlesów na planecie Ziemia mogło być spiskiem kosmitów – jak sugerowało pewne polskie opowiadanie science fiction.

The Beatles Andrzeja Czechowskiego, opublikowane w zbiorze Przybysze (1967), rozpoczyna się koncertem Beatlesów w warszawskiej Sali Kongresowej – co już samo w sobie jest ciekawą historią alternatywną (co prawda już w momencie wydania książki przeterminowaną: w 1967 roku Beatlesi już nie koncertowali i byli w fazie psychodelicznych lotów, medytacji transcendentalnej i studyjnych eksperymentów, a nie śpiewania „ye-ye”). Po koncercie – pisze Czechowski – tłum nastolatków sforsował milicyjne kordony i wdarł się do garderoby, gdzie okazało się, że John, Paul, George i Ringo są doskonale skonstruowanymi androidami.

Głowy Beatlesów zawierały wysokosprawne odbiorniki radiowe, membrana miała wychylenie modulowane dodatkowym urządzeniem – zgodnie z ruchami membrany poruszały się usta Beatlesów (konstrukcja mechanizmów powodujących ruchy twarzy, zmiany jej wyrazu itd. należała do najciekawszych w konstrukcji robotów). […] Dzięki specjalnym czujnikom we wnętrzu Beatlesów operator miał w każdej chwili dokładny obraz funkcjonowania wszystkich mechanizmów robota. Badając zawarte w nadawczym mikrokalkulatorze operatora taśmy pamięciowe, eksperci stwierdzili, że nigdy nie zdarzył się wypadek utraty kontroli.

Odkrycie stało się zaczynem międzynarodowego skandalu. Beatlesi okazali się niejedynymi androidami muzyki pop – wkrótce zdemaskowano także między innymi włoskiego piosenkarza Marino Mariniego i wokalistkę Brendę Lee. Na gwiazdy list przebojów padł blady strach – robiły, co mogły, żeby udowodnić, że są ludźmi z krwi i kości. Śledztwo Interpolu prowadziło do konkluzji rodem z Archiwum X (oczywiście gdyby ten słynny serial już istniał w latach 60.). Kluczem do zagadki był pewien inżynier posługujący się fałszywą tożsamością, którego ślad urywał się w amazońskiej dżungli, a nad miejscem jego zaginięcia miejscowa ludność widziała niezidentyfikowane obiekty latające. Wszystko zatem wskazywało na to, że do konstrukcji Beatlesów użyto pozaziemskiej technologii. Jak powiedział off the record jeden z ekspertów komisji do spraw robotów:

[J]eżeli intencją Marsjan jest działanie na naszą szkodę, co jest dość prawdopodobne przy ich tajemniczości, to wobec tego big-beat jest dla ludzi w jakiś sposób szkodliwy i należałoby z naszej strony dążyć do zlikwidowania go w ogóle. Jest jeszcze druga ewentualność: że oni chcą badać w ten sposób zbiorowe reakcje.

Swoją drogą, Beatlesi nie mieli chyba w tamtym czasie dobrej prasy w polskim środowisku science fiction. Stanisław Lem pisał w latach 60. do Sławomira Mrożka: „Co do Beatlesów, z przyjemnością powyrywałbym wszystkie te kłaki – do nich najmniej mam jeszcze pretensji, bo robią to dla forsy, wyraźnie powiedzieli, ale cała młódź skretyniała wygląda przerażająco”. Jednak w późniejszych wywiadach przyznawał, że – za sprawą syna – polubił ich niektóre piosenki. Tomasz Lem potwierdził to w Awanturach na tle powszechnego ciążenia, pisząc o sympatii ojca do piosenek z filmu Żółta łódź podwodna.

A wracając do marsjańskiej intrygi – teorii spiskowych i miejskich legend dotyczących Beatlesów funkcjonujących poza literaturą jest wiele. Już w 1969 roku w „Przekroju” pojawiło się omówienie jednej z nich – dotyczącej rzekomej śmierci Paula McCartneya w wypadku samochodowym i zastąpienia go sobowtórem. Zaszyfrowane treści i wskazówki potwierdzające tę tragiczną wieść miały się znaleźć na okładkach płyt i w utworach zespołu. Ta legenda zyskała drugie życie w czasach internetu. Zresztą nie tylko ona. O tym, jakoby beatlemania miała być wyreżyserowanym spektaklem czasów zimnej wojny, elementem jakiegoś większego planu oddziaływania na społeczeństwa, a sami Beatlesi i mdlejące na ich widok nastolatki – aktorami, opowiadał niedawno w wywiadzie Leszek Możdżer.

Piastelsi

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

The Beatles, od lewej: Paul McCartney, Ringo Starr, John Lennon, George Harrison, 1964, UK, fot. Michael Ochs Archives / Getty Images

Obrazek

the_beatles-gettyimages-2.jpg

Samo pojawienie się Beatlesów przed Pałacem Kultury w latach 60. wywołałoby zapewne efekt podobny do lądowania latającego spodka – analogiczne porównanie powraca zresztą we wspomnieniach warszawskiego koncertu Rolling Stonesów. Kolejnym ciekawym epizodem z gatunku historii spekulatywnych jest popularna legenda o tym, że władze PRL rozważały zorganizowanie koncertu Beatlesów w Częstochowie w ramach obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, co miałoby przyćmić kościelne obchody rocznicy chrztu Polski. Rozpoczęto nawet negocjacje z managementem zespołu, ale ktoś z wierchuszki przytomnie zauważył, że zapewnienie bezpieczeństwa uczestnikom dwóch wydarzeń o takiej skali może być problematyczne. Ostatecznie na konkurencyjnej imprezie 3 maja 1966 roku zagrały Czerwone Gitary, a echa beatlemanii skrzyżowały się z gorączką obchodów tysiąclecia państwa polskiego jeszcze w uroczej piosence Piastelsi grupy Dzikusy: „Wie o tym każdy z was, że mamy [...] tak długie włosy jak sam kołodziej Piast”.

Podobnie jak polska literatura fantastyczna peerelowska prasa była początkowo zdezorientowana nowym muzycznym fenomenem. W artykułach z lat 60. o Beatlesach pojawiały się takie epitety jak „seria gardłowych warknięć”, „ryk atawistycznego barbarzyństwa” czy „nędza muzyczna”, na które młodzi czytelnicy reagowali oburzonymi listami do redakcji. Już samo znajdowanie informacji o ulubionym zespole było wyzwaniem. W Beatlesach w Polsce kilkakrotnie powraca choćby wątek wędrówek szlakiem osiedlowych kiosków Ruchu w poszukiwaniu beatlesowskiego numeru czasopisma „Brytania” wydawanego przez ambasadę brytyjską.

Chociaż premiera „Białego albumu” (1968) doczekała się entuzjastycznej notki w „Sztandarze Młodych”, to wciąż wielu czytelników musiało sobie tę muzykę wyobrazić. Płyty Beatlesów długo nie były dostępne w oficjalnej dystrybucji (dopiero w 1978 rok ukazało się pierwsze krajowe wydanie ich muzyki – podwójny maxisingiel Tonpressu). Kto się w czepku urodził, ten miał dostęp do zachodnich wydań. Większości pozostawało nagrywanie piosenek z radia lub piracki obieg pocztówek dźwiękowych.

Awangarda beatowa: muzyka, której nie było

Nieobecni w oficjalnym obiegu Beatlesi wywarli jednak wielki wpływ na polską scenę muzyczną lat 60 i 70. Najbardziej kreatywne rozwinięcie muzycznych pomysłów podsłuchanych u Beatlesów (jak i u Beach Boysów) na scenie bigbitowej znajdziemy prawdopodobnie u Skaldów – wystarczy wsłuchać się w te wszystkie flety, smyczki i inne pomysły wykraczające poza schemat gitara-bas-perkusja. Ale lista zespołów bigbitowych i gwiazd ówczesnej estrady, które sięgały po piosenki kwartetu, jest o wiele dłuższa. Koncertowe nagranie I’m Down w wersji Czerwonych Gitar odsłania mniej znane, bardziej garażowe oblicze polskiej kapeli. Nowohucki zespół Szwagry do tekstów Wiesława Dymnego zaadaptował dwa numery z repertuaru Beatlesów: She’s a Woman (jako Wesele) i Twist and Shout (jako Hura Huba):

Kto nie wie, jak się ruszać
Nie będziem go przymuszać
Bo huba to jest grzyb, co rośnie na pniu
Lecz Hubę też się tańczy na ten rytm

Niemen z Niebiesko-Czarnymi wykonywał A Hard Day’s Night, po ten sam utwór – w spowolnionym tempie i z polskim tekstem („potem pokroisz mi chleb, a ja uśmiechnę znów się i miną wszystkie myśli złe”) – sięgnęli Trubadurzy.

Alibabki z akompaniamentem Tajfunów śpiewały Ob-La-Di Ob-La-Da (także po polsku), a Halina Kunicka w duecie z Krystyną Konarską z Michelle zrobiła Michała. Nie był to zresztą jedyny raz, gdy Kunicka odnajdywała się w kompozycjach tandemu Lennon-McCartney: z Bohdanem Łazuką pytała Czy chcesz poznać tajemnicę? (Do you want to know a secret?), a solo wyśpiewała polskojęzyczną wersję Girl. Tymczasem Let it be w wykonaniu Maryli Rodowicz to Raz po raz.

Muzyka Beatlesów pojawiała się też w zaskakujących kontekstach. Fragment piosenki Yellow Submarine został wykorzystany w dżinglu audycji z poranną gimnastyką w Polskim Radiu. Rozmówcy Macieja Hena w Beatlesach w Polsce wspominają też o wyczekiwaniu na ich piosenkę w telewizyjnym Teatrze Sensacji „Kobra”.

Ciekawostką z kategorii „beatlesowskie polonica” jest także wywiad z Beatlesami wyemitowany w 1964 roku w Zielonej fali na antenie Radia Wolna Europa. Reporterzy, Henryk Rozpędowski i Józef Ptaczek, rozmawiali z nimi na planie filmu A Hard Day’s Night. Ringo śpiewa w audycji wyobrażoną „polską piosenkę”, a cała czwórka – po błyskawicznej lekcji polskiego – przesyła pozdrowienia dla słuchaczy w Polsce.

Cud bitels but

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Niebiesko-Czarni, na zdjęciu: Zbigniew Podgajny, Mirosław Polarek, Wiesław Żakowicz, Ada Rusowicz, Krzysztof Potocki, Wojciech Korda, Tadeusz Głuchowski, Janusz Popławski, 1969, fot. Marek Karewicz / dzięki uprzejmości wydawnictwa SQN

Obrazek

Beatlesi odcisnęli też piętno na nadwiślańskiej modzie lat 60. Zacznijmy od góry – czyli od głów. Fryzury Beatlesów to rzecz, której polscy komentatorzy brytyjskiego fenomenu poświęcali niewspółmiernie dużo uwagi. W 1964 roku lektor Polskiej Kroniki Filmowej, relacjonując koncert Beatlesów w paryskiej Olympii, mówił: „Nawet sympatyczni i muzykalni, ale karierę zrobili nie na głosach, a na włosach – uczesaniem na głupiego Jasia”. W felietonie Sióstr Rojek (pseudonim Miry Michałowskiej) opublikowanym w „Przekroju” w tym samym roku mogliśmy przeczytać takie rewelacje: „widok tej czwórki jest dość przerażający. Żaden z nich od lat czterech nie był u fryzjera i wyglądają jak neandertalczycy w czarnych skórzanych kurtkach i czarnych dżinsach”.

Młodzież jednak wiedziała swoje i nie oglądała się na wypowiedzi medialnego establishmentu. Niemen z Niebiesko-Czarnymi w tamtym czasie śpiewał:

Nie bądź taki Bitels – mówi do mnie tata
A mama, jak to mama: Do fryzjera idź!
Bo za tobą fryzjer z nożyczkami lata.
Zetnij wreszcie kudły, wstydź się synu, wstydź!
A ja na to tacie: Tato zacofany,
tato nawet nie wie, taka moda dziś
A już co do mamy, taką mamy mamę,
że o Liverpoolach nie słyszała nic

Bilet na bigbitowy koncert w zamian za wizytę u fryzjera to oferta, którą ojciec złożył Pawłowi w jednym z odcinków Wojny domowej. W innym odcinku tego serialu Paweł i Anula zakładają beatowy zespół Kocmołuchy i z przebojem Tylko wróć (sł. Wojciech Młynarski) próbują swoich sił na przeglądzie pod hasłem „Polska młodzież śpiewa polskie piosenki”.

Tak mi źle, tak mi źle, tak mi szaro
Każdy dzień ciągnie się jak makaron
Wtedy był deszcz i mgła, porcja mżawki
Zmokłaś ty, zmokłem ja,
Zmokły na drzewach kawki
Zmokły pończochy dwie typu „ye ye”
I mój cud bitels but się rozkleił
No a najgorsze chyba, że
Starzy nie puszczą więcej cię
Tak mi źle, tak mi źle, tak mi źle.

Tak mi źle, tak mi źle, tak mi łyso
Szary jest kot i pies, szare dni są
W szkole znów sporo luf z roli stonki
Jeden szewc, ten co wiesz
Robi już rolingstonki

Jak czytamy, jedną z bolączek podmiotu lirycznego utworu jest to, że jego „cud bitels but się rozkleił” – co rozszyfrowywał wiele lat później Adam Halber w piśmie „Angora”: „Mamy więc »bitels but« trochę wychodzący z mody, bo »jeden szewc, ten, co wiesz, robi już rollingstonki«. Każdy młody warszawiak wiedział, że jak po bitelsówki, to do Śliwki na Marszałkowską, a szewc »ten, co wiesz« nazywał się Beczek i miał warsztat w Alejach Jerozolimskich. Takie pisanie to była w tamtych czasach rewelacja”.

Moda, bigbit, joga

Drobne wzmianki o beatlesowskiej modzie spotkamy w innych utworach dla młodzieży z tej epoki. Na przykład w Stawiam na Tolka Banana Adama Bahdaja pojawia się chłopak o ksywce Beatles: „Był to piętnastoletni wyrostek ubrany na wzór sławnych Beatlesów: czarne spodnie, sztylpy, marynareczka z tweedu w szerokie pasy, a pod brodą koronkowy żabocik”.

Sceniczne kreacje Fab Four wpływały także na imidż rodzimych gwiazd bigbitu. Maciej Hen w książce Beatlesi w Polsce przytacza, jak Andrzej Zieliński ze Skaldów opowiadał mu, że neonowe uniformy z okładki Sgt. Pepper’s Lonely Heart Club Band zainspirowały ich do przebrania się w wypożyczone z teatru kostiumy torreadorów. Hen pisze, że takich reminiscencji było więcej: „nie ulega wątpliwości, że to operetkowe mundury z Sierżanta ośmieliły Trubadurów do przebrania się w stroje muszkieterów, a członków No To Co – w szamerowane liberie hajduków”.

Daleko od Liverpoolu

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ulica Johna Lennona w Warszawie, fot. Mateusz Włodarczyk / Forum

Obrazek

ulica-johna-lennona-ujazdow-fot-mateusz-wlodarczyk-forum-0428826483-s.jpg

Estetyczne inspiracje nie ograniczały się wyłącznie do mody, widać je także w designie. Na przykład, okładka pierwszego longplaya Niebiesko-Czarnych (autorstwa naczelnego twórcy identyfikacji wizualnej polskiego beatu, Marka Karewicza) nawiązuje do ikonicznej fotografii z okładki With The Beatles.

Na uwagę zasługują też polskie plakaty anonsujące filmy z Beatlesami w rolach głównych, które zaprojektowali Waldemar Świerzy (A Hard Day’s Night – w Polsce wyświetlany po prostu jako The Beatles) i Eryk Lipiński (Help! – w krajowych repertuarach figurował jako Na pomoc!). O tym, jak wielkie wrażenie te produkcje robiły wówczas na polskiej młodocianej publiczności, zaświadczył Paweł Pawlikowski, reżyser Idy i Zimnej wojny, który w zestawieniu swoich 10 ulubionych filmów przygotowanym dla „Criterion Collection” na pierwszym miejscu wskazał A Hard Day’s Night. Opowiadał:

Obejrzałem go, gdy miałem siedem lat i pozostał on we mnie do dziś. Uwielbiałem Beatlesów [...], więc kiedy wyświetlano ten film w warszawskim kinie Moskwa, to stałem w kolejce przez pół dnia i udało mi się wejść. Fabuła nie miała większego sensu, ale było to oszałamiające przeżycie. Doskonale pamiętam tę energię, gagi, wyraziste czarno-białe zdjęcia, a przede wszystkim muzykę. To film, który opiera się na muzyce, co było dla mnie wtedy czymś zupełnie nowym.

Zabójstwo Johna Lennona w 1980 roku sprawiło, że zainteresowanie Beatlesami w Polsce ponownie się nasiliło. W latach 80. powstawały w kraju fankluby tego zespołu, między innymi w Warszawie, Krakowie i Lublinie. W 1983 roku pop-rockowy zespół Universe (którego nazwa wzięła się od piosenki Across the Universe napisanej przez Lennona) zaśpiewał na festiwalu w Opolu roku ckliwą balladę Mr Lennon – i dostał za nią drugą nagrodę w konkursie Promocje.

W 1987 roku na ekranach polskich kin pojawił się dramat psychologiczny Śmierć Johna L. (reż. Tomasz Zygadło). Jego bohaterem jest lider popularnego zespołu (gra go Wojciech Wysocki, ciekawostką są też epizodyczne role w filmie Grzegorza Turnaua i Macieja Maleńczuka), którego tak zwany rock’n’rollowy styl życia doprowadził na skraj egzystencjalnego kryzysu. W samotnych chwilach w swoim mieszkaniu wygłasza monologi do portretu idola swych młodzieńczych lat – Johna Lennona.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zdjęcie z planu filmu „Yesterday” w reżyserii Radosława Piwowarskiego, na zdjęciu: Waldemar Ignaczak jako George (4P), Robert Piechota jako Paul (3P), Andrzej Zieliński jako John (2P) i Piotr Siwkiewicz jako Paweł Ringo Mitura (P), fot. Krzysztof Wellman / PAP

Obrazek

realizacja-filmu-yesterday-radoslaw-piwowarski-1984-fot-krzysztof-wellman-pap_19840101_0Q8-s-MINIATURA.jpg

Jednak najważniejszym beatlesowskim filmem polskich lat 80. jest Yesterday, pełnometrażowy debiut Radosława Piwowarskiego (1985). To nostalgiczna opowieść o nastolatkach dojrzewających w małym miasteczku „daleko od Liverpoolu” w połowie lat 60. Mają zespół i nie tylko grają covery Beatlesów, ale też utożsamiają się z nimi i za pseudonimy przyjmują ich imiona. Młodzieńcza pasja i pierwsza miłość – głównego bohatera, Ringo (Piotr Siwkiewicz) do Ani (Anna Kaźmierczak) – zderzają się jednak z opresyjnością systemu edukacji, rodziny i Kościoła.

W kontekście faktycznych prób odgórnego okiełznania rock’n’rollowej energii (czego przykładem były próby łączenia bigbitu z muzyczną cepeliadą) szczególnie ciekawa jest jedna z ostatnich scen filmu. Zespół w okrojonym składzie gra na balu maturalnym. Nie ma z nimi Ringo, zastąpił go znienawidzony wuefista, Biegacz (Krzysztof Majchrzak), który wcześniej ich prześladował. Grupa – która nie nazywa się już The Crazy Boys tylko Słowianie 65 – wykonuje Love Me Do z napisanym przez Biegacza polskim tekstem wpisującym się w peerelowski kult przodownictwa pracy.

Wiele jest też w filmie detali wiernie oddających doświadczenia młodych ludzi pasjonujących się nową muzyką w czasach Gomułki: odsłuchiwanie z nabożeństwem pocztówki dźwiękowej z piosenką And I Love Her, chałupnicze konstrukcje polepszające odbiór Radia Luxembourg czy zestaw perkusyjny produkcji Zygmunta Szpaderskiego – szczyt marzeń w czasach, gdy zachodni sprzęt był nieosiągalny.

McCartney vs. Moczar

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Plakaty The Beatles w pokoju nastolatki, Warszawa, 1981, zdjęcie z cyklu „Zapis socjologiczny”, fot. Zofia Rydet / PAP

Obrazek

thebeatlesplakat

Beatlesi w kontekście międzypokoleniowych konfliktów i nieporozumień będą powracać jeszcze w książkach wydanych kilkadziesiąt lat po tym, jak opadł kurz beatlemanii. W Noelce – jednym z tomów Jeżycjady Małgorzaty Musierowicz – której akcja rozgrywa się na początku lat 90., nowoczesny dzwonek do drzwi wygrywa melodię Yesterday, co rozsierdza dziadka Metodego, który obwinia Beatlesów o „wprowadzenie mody na narkotyki i zniewieściałość”.

Zupełnie inna perspektywa ukazana jest w psychologicznej powieści dla młodzieży Dorosnąć Zofii Chądzyńskiej wydanej w 1987 roku. Jej narratorem jest wchodzący w wiek średni lekarz, reprezentant pokolenia powojennego baby boomu, ojciec nastoletniego syna. Ścieżką dźwiękową jego dojrzewania i pierwszej miłości były piosenki Beatlesów. Ich muzyka jest dla niego niczym ucieleśnienie dobra, piękna i prawdy – w opozycji do idoli jego syna „konwulsyjnie powykrzywianych, szarpiących struny, o włosach jak dzicy i oczach narkomanów”. Narzeka na nowe mody i nie rozumie zjawisk współczesnej kultury młodzieżowej („Zakład, że jak ci powiem Madonna, to ty pomyślisz o Matce Boskiej” – strofuje go żona, która stara się być bardziej na bieżąco z zainteresowaniami ich dziecka). Dostrzega jednak w swoim podejściu powielanie schematu, z którym sam się mierzył, gdy dwie dekady wcześniej miał przykrości z powodu długich włosów i fascynacji ruchem hipisowskim.

Z kolei w Niekłamanym obliczu Jana Piszczyka (1990) – ostatnim tomie trylogii Jerzego Stefana Stawińskiego poświęconej losom tego oportunisty i pechowca – tytułowy bohater poprzez Beatlesów próbuje nawiązać więź ze swoją nastoletnią córką (która nie wie, że jest jej ojcem). Wkłada ogromny wysiłek w to, żeby ściągnąć jej z Londynu płytę z Yellow Submarine. Wzbudza to radość dziewczyny, ale z drugiej strony gniew jej matki, która nie może znieść tego, że córka puszcza ją na okrągło. Piszczyk próbuje wtedy zagrać kartą konfliktu pokoleń: „Nie rozumiesz młodzieży, Renato. Wychowałaś się na zetempowskich pieśniach masowych i nie pojmujesz, jak można podrygiwać w takt bezideowych melodii”.

Beatlesowskie motywy powracają w wielu powieściach autorek i autorów, którzy dorastali w latach 60. i 70. W powieści Kocham Paula McCartneya Joanny Szczepkowskiej (2008) – co zapowiada już tytuł – nawiązań do beatlesowskich piosenek jest bez liku. W jednej ze scen cztery nastolatki z warszawskiej Ochoty losują, którego Beatlesa będą wielbić i wypisywać jego imię w zeszytach i na klatkach schodowych. Rytuał poprzedza ekstatyczny taniec w rytm Rock’n’roll music:

Przed chwilą był tu sabat czarownic […] przed chwilą dziewczyny skakały po kanapie […] tak jak tamte dziewczyny, dziewczyny za granicą […] Podobno w Londynie jedna z dziewczyn w transie wyjęła sobie oko. […] Gertruda robi mostek, łuk histeryczny, niema ekstaza, podskórne konwulsje.

W Placu Leńskiego Daniela Wyszogrodzkiego (2021) beatlesowskie zachłyśnięcie opisane jest na tle doświadczeń chłopaka dorastającego na przełomie lat 60. i 70. na warszawskiej Pradze: od wrażenia jakie zrobił na nim utwór nieznanej jeszcze grupy zasłyszany na koloniach nad Balatonem przez poszukiwania ich muzyki po zakup pierwszej zagranicznej płyty na pchlim targu na Mariensztacie – indyjskiego wydania Abbey Road.

W Madame Antoniego Libery (1998) na balu maturalnym przygrywa zespół Skowyczące Pantery, który w swoim repertuarze ma covery Beatlesów. Bohatera powieści niezbyt to interesuje, przeżywa bowiem sercowe rozterki. Poza tym woli jazz i aspiruje do bycia intelektualistą, przyznaję więc rację koledze, który na widok rozentuzjazmowanych rówieśników mówi: „co za małpiarnia”. W pewnym momencie jednak do tańca prosi go nauczycielka francuskiego, w której jest zakochany – bigbitowcy grają akurat wolnego, Yesterday. Młody chłopak, przejęty sytuacją, próbuje zgrywać ironistę: „Czyż to nie pachnie kiczem? [...] [T]en nasz słodki taniec na tle tych słodkich słów” – pyta jej. Ona jednak sprowadza go na ziemię: „kicz bywa miły. Nie trzeba się go wyrzekać. Gdyby nie było kiczu, nie byłoby wielkiej sztuki”. Rozpoczynają się takty kolejnej piosenki z repertuaru Liverpoolczyków, Ticket to Ride, której tekst okaże się proroczy dla ich dalszych losów – nazajutrz jego miłość odjedzie pociągiem z Dworca Gdańskiego na staż do Francji.

W powieści Grupy na wolnym powietrzu (1995) Eliego Barbura – zmuszonego do emigracji na fali antysemickiej nagonki 1968 roku – wspomniana jest studencka impreza, w której dźwiękom piosenki We can work it out towarzyszy taniec i płacz. Beatlesi splatają się z mrokiem moczaryzmu także w Tratwie z pomarańczami (2025), autobiograficznej powieści Macieja Hena. W jednym z fragmentów bohater – przygnębiony na wieść, że jego przyjaciel będzie musiał wyjechać z kraju – odnajduje nadzieję i pokrzepienie, gdy słyszy w BBC Hey Jude. Ciekawa jest też scena pierwszego spotkania bohatera z muzyką Liverpoolczyków – na lekcji wychowania muzycznego. Jako urozmaicenie jednego z ostatnich dni przed wakacjami – zamiast wałkowania Umiłowanego kraju czy innych szlagierów szkolnych akademii – nauczycielka puściła piątoklasistom Rock and Roll Music. Jak pisze Hen: „To było jak wybicie dziury w zaporze przez nieznany dotąd silny nurt”.

Język Polish

the beatles

bigbit

prl