Nie tylko „Ida”. Kinowe przestrzenie Pawła Pawlikowskiego

zimna_wojna_fotosy189.jpg, default, Kadr z filmu "Zimna wojna" w reżyserii Pawła Pawlikowskiego, 2018. Na zdjęciu: Joanna Kulig i Tomasz Kot, fot. Łukasz Bąk/Kino Świat

#film

Stylistyczne wyrafinowanie łączy z niemal bezwstydnym melodramatyzmem, a filozofię splata z gatunkowymi kliszami. Kojarzony z poetyckimi dramatami, ma na koncie wybitne dokumenty i surowe, na wskroś realistyczne opowieści o brytyjskich wykluczonych. Czekając na nowy film Pawła Pawlikowskiego, przyglądamy się jego twórczości, by zobaczyć to, co w niej niedostrzegane.

Po latach milczenia i dwóch zarzuconych projektach Paweł Pawlikowski wkrótce powróci z nowym filmem. Inspirowane powieścią Czarodziej Colma Tóibína dzieło to opowieść o podróży Tomasza Manna i jego córki Eriki przez zrujnowane wojną Niemcy. W Ojczyźnie Pawlikowski znów zabierze nas do podzielonej Europy, popękanego świata, w którym to, co prywatne, staje się przypisem do opowieści o mielących trybach wielkiej historii. Czekając na premierę, warto zapytać o to, kim jest dziś Paweł Pawlikowski. Co kryje się za sloganami o „mistrzu współczesnego kina”, „mistyku wielkiego ekranu” i „wielkim styliście”? Odpowiedzi okazują się bowiem całkiem zaskakujące, a powrót do dawnych filmów reżysera pokazuje konsekwentną drogę i niezwykłą intelektualną spójność jego dotychczasowych poszukiwań.

Upupiony

Jego filmowa kariera pełna jest paradoksów i nieoczywistości. Jak bowiem wytłumaczyć fakt, że chłopak, który jako nastolatek przyjeżdża z matką do Wielkiej Brytanii, kilkanaście lat później zostaje okrzyknięty jedną z nadziei młodego kina angielskiego? I że wyspecjalizowany w dokumencie twórca dziś na całym świecie rozpoznawalny jest jako kinowy stylista i metafizyk?

Sprzeczności jest zresztą więcej – choćby recepcja jego filmów, z których te, które skazywane były na sukces, okazywały się klapami, natomiast te, które nie miały prawa się udać, prowadziły Pawlikowskiego do nagród, sławy i uznania branży. Gwiazdorska Kobieta z piątej dzielnicy z Ethanem Hawke’em i Kristin Scott Thomas przeszła niezauważona, za to niskobudżetowe paradokumentalne Twockers zrealizowane we współpracy z Ianem Duncanem zachwyciło krytyków autentycznością i filmową energią. Pewnym paradoksem może być fakt, że po latach przygotowań reżyser porzucił pracę nad Limonovem o rosyjskim pisarzu-awanturniku, a Ida, przy realizacji której sam pytał siebie: „Co ja właściwie robię? Kto to będzie oglądał?”, przyniosła mu Oscara.

Video embed

Ida. Zwiastun

Także publiczny wizerunek Pawlikowskiego jest dziś nieoczywisty. Oscarowe sukcesy jego dwóch polskich filmów – Idy i Zimnej wojny – sprawiły, że na twórcę wielu spogląda dziś przez pryzmat tamtych obrazów. Czarno-białe zdjęcia, charakterystyczne kadrowanie, statyczna kamera, która wbrew filmowym modom nie chce ruszyć w bieg za postaciami, ale w dystyngowany sposób rejestruje ich obecność na ekranie – wszystko to stało się znakiem rozpoznawczym stylu reżysera. Podobnie jak rozsiane w obu filmach motywy: nieszczęśliwej miłości, poszukiwania wiary, tożsamości zbudowanej z rodzimej historii, z ludowości, jazzu i polskiej kultury czasów PRL-u. Oba te dzieła tak mocno wbiły się w naszą kinofilską świadomość, że przysłoniły szerszy obraz twórczości reżysera, odwracając uwagę od jego wcześniejszych, często wybitnych, a na pewno niezwykle inspirujących realizacji.

Bo – i tu paradoks ostatni – będąc najczęściej nagradzanym polskim reżyserem minionego piętnastolecia, jednocześnie pozostaje jednym z najsłabiej opisanych twórców naszej kinematografii. Tymczasem kinem Pawlikowskiego od dekad rządzą te same żywioły: literatury, historii, religii, które jednocześnie spinają się w jego filmach autobiograficzną klamrą. Przyjrzyjmy się zatem niciom przewodnim, zszywającym ze sobą tę niezwykle różnorodną i pozornie niespójną twórczość.

Literat w świecie dokumentu

Video embed

Serbian Epics

Choć w swoich filmach najczęściej pracuje na oryginalnych scenariuszach, trudno w polskim kinie o reżysera równie wykształconego i oczytanego. Jego droga do kina nie wiodła bowiem wprost przez szkołę filmową. Zamiast reżyserii Pawlikowski studiował literaturę i filozofię na Oxford University, przymierzając się do doktoratu o Georgu Traklu, austriackim poecie ekspresjoniście z przełomu XIX i XX wieku. Nawet wtedy, gdy w połowie lat 80. za sprawą filmowych warsztatów BBC połknął bakcyla kina i zrezygnował z akademickiej kariery, w telewizyjnych dokumentach sięgał po „literackie” tematy.

„Zawsze uważałem, że życie jest pełne opowieści i postaci, które wydają się zaczerpnięte z literatury. Dlatego kiedy zacząłem kręcić filmy dokumentalne, to nie były to proste, empiryczne historie polegające po prostu na podążaniu za ludźmi. Zawsze starałem się narzucić im jakąś opowieść”, opowiadał na łamach „The Guardian”.

W znakomitym Z Moskwy do Pietuszek z Wieniediktem Jerofiejewem z 1990 roku ruszył zatem do Rosji, by pokazać świat opisany przez tytułowego pisarza. Nie zrealizował jednak biograficznej laurki ani dokumentalnego eseju o samym autorze, ale stworzył melancholijną, deliryczno-poetycką opowieść o Rosji.

Do literackiego tematu wrócił też w kolejnym dokumencie, czyli Podróżach Dostojewskiego z 1991 roku, najbardziej ironicznym z jego wczesnych filmów. Kamera Pawlikowskiego towarzyszyła tu wnukowi słynnego pisarza, który został zaproszony przez literaturoznawców do Niemiec, by wziąć udział w sympozjum naukowym poświęconym autorowi Idioty. Pokazując zderzenie prostego tramwajarza z Petersburga z wyrafinowaną akademicką socjetą, reżyser stworzył dokumentalną komedię o człowieku uwięzionym w świecie, którego nie rozumie. Zmuszony do wysłuchiwania niejasnych naukowych tyrad, bohater Pawlikowskiego marzył o tym, by przywieźć z Zachodu używanego mercedesa i zaimponować tym kolegom z pracy. Film Pawlikowskiego stał się metaforą pękniętego świata, do którego reżyser zaglądał także w kolejnych dokumentalnych opowieściach, w tym tych najważniejszych – Podróży z Żyrinowskim i wybitnym Serbskim eposie ukazującym serbskiego zbrodniarza wojennego Radovana Karadžicia niczym Neron recytującego swoje wiersze na tle ostrzeliwanego Sarajewa.

Dla Pawlikowskiego literatura bywa też bezpośrednim pretekstem do filmowych podróży. To z niej zrodziło się Lato miłości według powieści Helen Cross, sfinalizowana w 2004 roku opowieść o romansie dwóch młodych dziewczyn wywodzących się z różnych klas społecznych. A także realizowana właśnie Ojczyzna, historia podróży Tomasza Manna i jego córki Eriki przez powojenne Niemcy, dla której punktem wyjścia jest jeden z wątków powieściowego Czarodzieja Colma Tóibína.

Literacki rodowód miały również projekty, które z różnych powodów Pawlikowski w ostatnich latach zarzucił. Wśród nich Limonov na podstawie powieści Emmanuela Carrère’a, historia Edouarda Limonova, który z podróżnika-wolnościowca próbującego podbić świat nowojorskiej bohemy przemienia się w nacjonalistycznego radykała tworzącego komunistyczną Partię Narodowo-Bolszewicką. Pawlikowski wraz z Benem Hopkinsem przez lata pracował nad scenariuszem filmu, by ostatecznie wycofać się z projektu, „odstępując” go rosyjskiemu reżyserowi Kiryłowi Sieriebriennikowowi.

W szczelinie

Dziś w Ojczyźnie Pawlikowski znów sięga po literaturę jako punkt wyjścia do filmowej opowieści i powraca do innego ze swoich ukochanych motywów – świata podzielonego przez historyczne procesy. Szukając wspólnych mianowników twórczości Pawlikowskiego, to właśnie ten temat w oczywisty sposób wybija się na pierwszy plan i łączy zarówno dokumentalne filmy z początków kariery reżysera, jak i jego ostatnie, oscarowe obrazy.

"Kobieta z piątej dzielnicy" w reżyserii Pawła Pawlikowskiego [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Kinowe światy Pawlikowskiego są bowiem wewnętrznie pęknięte. Autor Idy z rozmysłem zagłębia się w szczeliny rozdzielające społeczeństwa, kraje i kultury. Robił to we wspomnianych już Podróżach Dostojewskiego, w których pod płaszczem dokumentalnej komedii ukrywał opowieść o Wschodzie i Zachodzie, elitach i klasie pracującej. Do świata nacjonalistycznych podziałów zaglądał także w Serbskim eposie – tu z kolei mówił o narodowych mitach będących zarazem społecznym spoiwem i źródłem nienawiści.

Pęknięte rzeczywistości portretował także w swoich brytyjskich fabułach. W czterdziestominutowych Twockers, w formie docudramy opowiadał o nastoletnim złodzieju okradającym samochody, który pewnego dnia z jednego z wozów zabiera białego psa. Pokazywał przy tym mniej znane oblicze brytyjskiej rzeczywistości i ludzi zepchniętych przez kino na margines widzialności. To samo robił w Ostatnim wyjściu z 2000 roku. Snuł w nim opowieść o rosyjskiej imigrantce, która wraz z synem wyrusza w podróż do Anglii, by tam ułożyć sobie życie z narzeczonym; w końcu opuszczona przez niego stara się uzyskać na Wyspach polityczny azyl. Pawlikowski znów połączył Wschód z Zachodem, opisując kondycję ludzi wydziedziczonych, zawieszonych pomiędzy dwoma światami, do których w pełni nie przynależą, a jego osobiste doświadczenie imigracji sprawiało, że ten macierzyński dramat miłosny pulsował ekranową prawdą i zapewnił reżyserowi nagrodę BAFTA dla najlepiej rokującego debiutanta.

W trybach historii

Pawlikowski stał się specjalistą od postaci uwięzionych pomiędzy. Między klasami, krajami, między przeszłością i teraźniejszością. Budował swoje opowieści na konfliktach. W Idzie dziewczynę przygotowującą się do zakonnych ślubów konfrontował z sensualnością młodzieńczego życia, a zgorzkniałej ciotce-ateistce kazał wkraczać w przestrzenie naznaczone przez religię. W Zimnej wojnie parę nieszczęśliwych kochanków wrzucał natomiast na karuzelę historii, każąc im oddalać się i zbliżać do siebie, konfrontując się zarazem z nieprzemijającym poczuciem obcości.

Video embed

ZIMNA WOJNA - oficjalny zwiastun filmu

W obu tych oscarowych filmach Pawlikowski upominał się o swojego ulubionego bohatera – rzeczywistość komunistycznej Polski. On, który jako nastolatek zmienił PRL na Wielką Brytanię, po latach wracał do krainy dzieciństwa, patrząc na nią z sentymentem, ale nie przymykając oka na okrucieństwo tego świata. W rozmowie z Agatą Trzebuchowską dla „Przekroju” tak mówił o historyczno-geograficznej przestrzeni swojego kina:

Ma w sobie coś wyrazistego i epickiego. To był czas, kiedy historia naciskała na człowieka, a ludzkie postawy były silnie zarysowane. Każda decyzja ważyła i miała poważne skutki. Można było w coś uwierzyć, w kimś się zakochać, w coś zaangażować i potem długo z tym być. Dziś jesteśmy przebodźcowani, osaczeni przez informacje. Nasza mętna, płynna rzeczywistość z punktu widzenia dramaturgii jest znacznie mniej pociągająca. Oczywiście to pewien rodzaj eskapizmu z mojej strony. Nie jest to świat, w którym chciałbym żyć, ale dobrze mi się w nim wymyśla historie. Poza tym kręci mnie wizualnie. Brak zbędnych kolorów i dźwięków tworzy krajobraz, w którym dobrze się czuję. W ciszy każdy dźwięk coś znaczy.

W swoich opowieściach o komunistycznej Polsce stworzył obraz świata, w którym polityczna opresja spotykała się z wezwaniem wolności (wracał w nich m.in. do swych jazzowych fascynacji), stare kościoły były świadkami historycznych wydarzeń, a płaczące wierzby z jednej strony przywoływały sentymentalne skojarzenia z dziedzictwem Chopina i Mickiewicza, z drugiej zaś stawały się scenerią dramatycznych opowieści o ludzkim losie mielonym przez tryby wielkiej historii. Pawlikowski czynił tę przestrzeń jedną z filmowych bohaterek. Zwłaszcza wtedy, gdy – jak w Zimnej wojnie – portretował postaci rozdarte między wygodnym życiem na paryskim bruku a szaroburą i smutną, ale własną i oswojoną rzeczywistością zacofanej Polski ery komunizmu.

Pawlikowski jest bowiem mistrzem wykorzystywania filmowej przestrzeni do budowy metafor i dodatkowych znaczeń. Już w Twockers prowincjonalna rzeczywistość angielskiego miasteczka, zamieszkałego przez młodych ludzi pozbawionych nadziei na lepsze jutro, żywiła się obrazami zagraconych przedmieść stanowiących osobliwe „więzienie” dla nastoletniego bohatera. Także w Lecie miłości puste bezdroża i zniszczone kościoły – jak zauważył w „Więzi” Damian Jankowski – stawały się symboliczną przestrzenią, w której nie ma Boga, ale jest za to silna tęsknota za absolutem.

U Pawlikowskiego nawet pustka okazuje się znacząca, a filmowe rekwizyty nierzadko same stają się bohaterami. I to z nich reżyser tworzy świat-więzienie, do którego raz za razem wtrąca swoje postaci.

Religia miłości Pawła Pawlikowskiego

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Ida" w reżyserii Pawła Pawlikowskiego, 2013. Na zdjęciu: Agata Trzebuchowska, fot. CAP/NFS / Forum

Obrazek

Kadr z filmu "Ida" w reżyserii Pawła Pawlikowskiego, 2013. Na zdjęciu: Agata Trzebuchowska, fot. CAP/NFS / Forum

Uwięzieni między światami, zmuszeni do podejmowania dramatycznych wyborów bohaterowie Pawlikowskiego szukają ucieczki. Reżyser kreśli przed nimi dwie drogi wyjścia z matni: miłość i wywodzącą się z niej wiarę. To właśnie miłość okazywała się szansą dla rosyjskiej imigrantki czekającej na azyl w Ostatnim wyjściu, a nastoletni złodziej z Twockers dla ciężarnej dziewczyny z sąsiedniego baru gotów był podjąć próbę ucieczki ze swojego życia. To dla niej zatrudnił się w ubojni drobiu i do niej pisał w notatniku żarliwe wyznania.

Miłość jest u Pawlikowskiego jedną z niewielu dróg nadziei – pojawia się zarówno w lesbijskim Lecie miłości, w metafizycznej Idzie oraz bezwstydnie melodramatycznej Zimnej wojnie, przy realizacji której reżyser inspirował się losami swoich rodziców – rozstających się i schodzących ze sobą. Wcześniej podobną historię przygotowywał, pracując nad filmem o Sylvii Plath i Teddym Hughesie – innej dysfunkcyjnej parze, szaleńczo kochającej się i walczącej ze sobą.

Innym źródłem nadziei pozostaje natomiast wiara. Bo Pawlikowski jest dziś jednym z najciekawszych twórców kina… religijnego. Podczas gdy większość filmowych twórców ucieka od podobnych tematów, obawiając się ich deklaratywności i łatwej metafizyki, autor Idy raz za razem powraca do refleksji o naturze wiary, o kategoriach winy i poświęcenia, o Bogu jako odpowiedzi na osobiste zagubienie. W świetnej rozmowie z Damianem Jankowskim z „Więzi” mówił:

Mam ogromną potrzebę wiary i poczucie istnienia Absolutu. Przeraża mnie informacyjny hałas i materialistyczno-zmysłowa kultura, która nas otacza. Uciekam od nich jak najdalej. Przynajmniej w filmach, w życiu trochę trudniej.

Video embed

„Kino latem pachnące” – „Lato miłości” (2004’, 86’), reż. Paweł Pawlikowski

W kolejnych filmach zaprasza więc w niemal filozoficzne podróże. Chociażby w Idzie opowiada nie tylko o powołaniu, ale przede wszystkim o tym, czym jest wina i kto może wymierzać za nią karę. Bohaterowie jego filmów skazani są na siebie – to oni są swoimi sędziami i katami, wymierzającymi karę za własne grzechy. Chłop, który w Idzie zabił rodzinę głównej bohaterki, nie zostanie pociągnięty do prawnej odpowiedzialności. Ale czy na pewno pozostanie bezkarny? Czy ciotka Wanda z Idy i cyniczny komunista grany przez Borysa Szyca w Zimnej wojnie zapłacą za swoje podłości?

Nie ma tu łatwych rozwiązań i taniej satysfakcji. Ale nie ma też bezkarności, a filmowi bohaterowie są swoimi najbardziej surowymi oskarżycielami. Pawlikowski mówił o tym wprost: „nikt nie jest ani do końca niewinny, ani do końca winny, ma zatem potencjał do odkupienia. To jest przecież esencją wiary”.

Opowiadając o wierze, Pawlikowski widzi w niej nie tylko nadzieję (brat z Lata miłości w wierze szuka ucieczki od nałogu), ale i zagrożenia. W dokumentalnych Podróżach z Żyrinowskim i Serbskim eposie pokazywał przecież, jak zinstrumentalizowana religia przekształca się w niebezpieczne narzędzie w rękach politycznych i ideologicznych manipulatorów, a wiara staje się podglebiem motywowanej nacjonalizmem nienawiści. Bo teologiczne rozważania Pawlikowskiego dalekie są od uproszczeń. Reżyser, który w młodości zaczytywał się Sørenem Kierkegaardem i Gabrielem Marcelem, na marginesie swoich historii zapisuje opowieść o wierze będącej drogą do prawdziwej miłości. W cytowanej rozmowie dla „Więzi” mówił: „Zimna wojna jest o potrzebie absolutnej miłości, którą tak naprawdę można dostać tylko od Boga. Ludzie zazwyczaj szukają jej w relacjach i bywa to tragiczno-komiczne”.

Reżyser stawia pytania, na które sam nie potrafi jednoznacznie odpowiedzieć. Bardziej interesuje go sytuacja człowieka uwięzionego „pomiędzy”. I choć oscarowe filmy Pawlikowskiego, zbudowane na wyrazistej estetyce i osobliwej poetyckości, zapraszają do odczytywania jego twórczości właśnie przez pryzmat stylistycznych wyborów i odrębnego języka filmowego, kino autora Twockers imponuje różnorodnością tematów, stylistyczną wielobarwnością i intelektualną spójnością. Obsesyjne, poszukujące, staje się zapisem dramatycznej walki o tożsamość. Dużo ciekawszej niż dziennikarskie slogany próbujące zagłaskać i po gombrowiczowsku upupić reżysera, który za nic nie chce dać się zamknąć w jakiejkolwiek szufladce.

Język Polish

kobieta z piątej dzielnicy