10 książek 2024 roku

Formu(łu)jąc wyobraźnię. 10 książek 2024 roku

podsumowanie_literatura_okadki_2024.jpg, default, Okładki książek: Eliza Kącka "Wczoraj byłaś zła na zielono", Maciej Pisuk "Staniemy się tacy jak on", Michał Choiński "The New Yorker", Magdalena Grze, Formu(łu)jąc wyobraźnię. 10 książek 2024 roku

#literatura

Elektryzujące debiuty, wyczekiwane powroty, eksperymenty z surrealizmem, nurtujące biografie. Ponadto językowe i etyczne dylematy, nagrody i skandale. Czym żyła literatura w 2024 roku?

Michał Choiński, "The New Yorker"

Rok 2024 można okrzyknąć rokiem biografii. Wśród inspirujących opowieści o życiu sławnych i mniej znanych twórców można było znaleźć także historię "pisma, które zmieniło Amerykę". Tak o "New Yorkerze" napisał Michał Choiński i w każdym z trzydziestu rozdziałów książki udowadnia słuszność tej tezy. Publicystycznym zacięciem, konkretem, jasnością wywodu, a przy tym intelektualno-literacką swobodą amerykanista znakomicie wpasował się w styl pisania propagowany przez tygodnik. Chociaż w ciągu stu lat istnienia czasopisma z pewnością nagromadziło się wiele anegdot i legend związanych z pracą w jednym z najgorętszych tytułów nowojorskiej i światowej prasy, autor doskonale poradził sobie z selekcją faktów. Stworzył spójny, a zarazem szalenie interesujący obraz amerykańskiego społeczeństwa, świata wielkiej polityki i kultury. Dzięki biografii "New Yorkera" mimochodem poznajemy globalną historię, zaglądamy za kulisy strategicznych decyzji i działań, które zmieniły media.

Jednak książka ta jest przede wszystkim mozaikową historią ludzi: korektorów siekających zdania przecinkami i potrafiących znaleźć błąd nawet w znaku drogowym (jak Eleanor Gould Packard), redaktorów wprowadzających w życie postulat Josepha Pulitzera o "precyzji, precyzji i precyzji" (Harold Ross nie znosił słowa "wspaniały") czy mistrzów fact-checkingu konsultujących istnienie strumienia ze Stanową Komisją Ryb i Dziczyzny (słownik nie był wystarczająco wiarygodnym źródłem informacji). Obok obiecujących reporterów i literatów – a wśród nich: Stanisław Lem, Adam Zagajewski oraz Olga Tokarczuk – nie zabrakło postaci rysowników, a historie ikonicznych okładek budzą nie mniejsze emocje niż kontekst powstania przełomowych artykułów czy listy od czytelników.

Postscriptum [1]

Gdyby polskie wydawnictwa miały możliwości (czytaj: pieniądze), by zorganizować dział fact-checkingu na miarę redakcji "New Yorkera", z pewnością nie dopuszczono by do błędnego utożsamienia dwojga bohaterów książki "Nieprzezroczyste. Historie chłopskiej fotografii" Agnieszki Pajączkowskiej. W ramach ugody autorka, która nie dochowała należytej staranności w ustaleniu faktów, przyznała się do błędu, a Czarne wycofało z obiegu nakład książki. Drugie wydanie ukazało się już bez zawierającego pomyłkę rozdziału.

Magdalena Grzebałkowska, "Dezorientacje. Biografia Marii Konopnickiej"

Z pasją, ze zrozumieniem, bez kompromisów, wnikliwie, bez osądzania – tak powinno pisać się biografie znanych postaci. I tak czyni to Magdalena Grzebałkowska. Jej Konopnicka nie jest już tylko autorką patriotycznych wierszy, dziecięcych opowieści czy poczytnych nowel utrzymanych w duchu realizmu. W "Dezorientacjach" staje się pełnoetatową matką, partnerką życiową Marii Dulębianki, działaczką, feministką, kobietą. Wyraziście zarysowane przez reporterkę tło obyczajowe pozwala lepiej wniknąć w psychikę bohaterki i poznać motywacje jej wyborów, niekoniecznie znajdujących aprobatę u współczesnych.

Jeśli debiutancka opowieść o życiu i twórczości Jana Twardowskiego była dla Grzebałkowskiej rozgrzewką, to podwójnym portretem Beksińskich autorka zawiesiła wysoko poprzeczkę. Od tego momentu trzyma stały poziom, z powodzeniem stosując literacki płodozmian reportersko-biograficzny. Z biegiem czasu wydaje się jednak coraz bardziej wymagająca – wobec siebie i opisywanych postaci – co książkom i czytelnikom wychodzi na dobre.

Postscriptum [2]

Czy gdyby Maria Konopnicka żyła w świecie social mediów, mogłaby zostać literacką influencerką? Z pewnością popularnością prześcignęłaby niejedną osobę piszącą. Dziś w sieci można natknąć się chociażby na zdjęcie Pedro Pascala (aktor m.in. "Gladiatora II") z książką Olgi Tokarczuk "Prowadź swój pług przez kości umarłych" czy rekomendującą tę samą lekturę wokalistkę Duę Lipę (na początku 2025 roku artystka przeprowadziła rozmowę z pisarką). Warto nadmienić, że "Empuzjon" noblistki, także w tłumaczeniu Antonii Lloyd-Jones, znalazł się na liście stu książek rekomendowanych przez recenzentów "The New York Times", a wśród najlepszych książek 2024 roku powieść umieściły pisma "The New Yorker" oraz "The Economist".

Marta Hermanowicz, "Koniec"

Istnieje wiele końców świata. Marta Hermanowicz pokazuje ten, który wciąż trwa i jest dziedziczony przez pokolenia. Jej "Koniec" to wieczny niepokój. Ujęta w trzydzieści dziewięć krótkich rozdziałów, liczbę symbolicznie odwołującą się do roku wybuchu II wojny światowej, powieść Hermanowicz lawiruje między wojenną przeszłością a teraźniejszością lat 90. "Malwina [...] dźwiga krzyż traum i krzywd swojej rodziny" – pisze w recenzji książki Zuzanna Liszewska. "Przede wszystkim babci Lotki, szurającej po mieszkaniu, zajadającej drożdżówki, zarażającej wnuczkę sybirackimi snami, wmuszającej anorektycznej Malwinie jedzenie. Dziewczyna nie ma apetytu nie tylko na jedzenie, lecz również na życie, które jest «psikusem», «kłopotem», jest za karę".

"Koniec" to pokaz slajdów, niewywołanych emocji, kalejdoskop wspomnień. Zdania mają marszowy rytm, zmiatają z powierzchni wszystko, co napotkają. Trzeba im się poddać. Tu nie ma czasu na refleksję, czy coś działo się dawno temu, czy przed chwilą, trzeba stawić opór skostniałym frazesom, uznać śmieszność oczywistych skojarzeń. Zdarzenia schodzą na plan dalszy, to język napędza fabułę, staje się akcją. Proza Hermanowicz uwiera i nie sposób jej z siebie zdjąć. To jedna z najmocniejszych polskich powieści ostatnich lat. Nominacja do Paszportów Polityki to dopiero początek literackich wyróżnień dla "Końca".

Postscriptum [3]

Nagrody literackie zwykle wzbudzają kontrowersje, ale dobrze jest pokłócić się o literaturę. Gorzej, jeśli w centrum uwagi pozostaje nie książka i jej autor, lecz osoba oceniająca. 6 października 2024 roku przyznano Nagrodę Literacką Nike Urszuli Kozioł za "Raptularz". Jedna z jurorek została wcześniej oskarżona o mobbing, co potwierdził wyrok sądu. 9 października Masza Potocka ogłosiła rezygnację z pełnionej funkcji. Co najmniej o trzy dni za późno.

Urszula Honek, "Poltergeist"

Codzienność, tęsknota za zmarłą przyjaciółką i samotność zamknięta w liryczną formę. W "Poltergeiście" Urszuli Honek między ludźmi zamieszkują duchy, dzieląc z nimi kameralną rzeczywistość. W tym tomie poezji, stanowiącym coś na kształt pamiętnika żałoby, mamy elementy horroru, baśniowe postaci zwierzęce oraz światło rozjaśniające ciemność. Między precyzyjnymi słowami kryją się sugestywne obrazy i dźwięki, które prowadzą do filmowych skojarzeń. Narratorka książki przeżywa stratę bliskiej osoby na własnych zasadach. Porządkuje przedmioty, wspomnienia, rozlicza się z lękami i niepewnością jutra. "Poltergeist" porusza, choć daleko mu do sentymentalizmu. To oddychająca prozą życia poezja, z którą chce się pozostać na dłużej.

Postscriptum [4]

Echo "Białych nocy", debiutu prozatorskiego Honek z początku 2022 roku, wybrzmiało jeszcze wyraźniej w minionych miesiącach. Nominacja do Międzynarodowej Nagrody Bookera czy krótka lista The Warwick Prize for Women in Translation to wielkie wyróżnienie dla autorki i tłumaczki Kate Webster. Patrząc na plany przekładowe "Białych nocy" oraz zapowiedzi kolejnej książki prozatorskiej, można być niemal pewnym, że nazwisko Honek jeszcze nieraz wybrzmi w literackim świecie.

Eliza Kącka, "Wczoraj byłaś zła na zielono"

O tej książce było głośno w ostatnich miesiącach. Rzadko się zdarza, aby osobista, oparta na własnym doświadczeniu, relacja matki z dzieckiem przybrała tak dojrzałą emocjonalnie i literacko formę. Karolina Rychter na łamach Culture.pl pisała: "«Wczoraj byłaś zła na zielono» to [...] literacki majstersztyk, w którym każde słowo zostało użyte z niebywałym wyczuciem. [...] Kącka pokazuje, jak niezwykle trudną sztuką [...] jest budowanie własnej podmiotowości, prawdziwe porozumienie z drugim człowiekiem oraz funkcjonowanie w świecie społecznym, a zarazem niepoddawanie się jego tyranii".

Pingwin (matka) i Ruda (córka) poznają swoje odmienne światy, uczą się komunikować. Przesuwają granice, burzą je i budują w innym miejscu. Słowa tracą przypisane im znaczenie, zyskują barwy i emocje. To, co dotąd było abstrakcyjne, nagle staje się namacalne. W rozmowach z czytelnikami autorka mówi o autyzmie córki, choć w tekście ta diagnoza nie pada. Nie musi, ponieważ książka ta nie jest ani poradnikiem radzenia sobie w sytuacjach kryzysowych, ani opowieścią sfrustrowanego rodzica szukającego ukojenia w literaturze. Kącka proponuje szersze spojrzenie na odmienność w każdej postaci, akceptację dla inności, pokazuje drogę, a nie cel czy gotowe rozwiązania. Nie szuka współczucia, tylko odrobiny wyrozumiałości.

Postscriptum [5]

Esej Kąckiej uczy przede wszystkim empatii, także w wymiarze werbalnym. W lipcu 2024 roku burzę wywołały słowa prof. Jerzego Bralczyka dotyczące odchodzenia zwierząt. Wierny tradycyjnym formułom i sposobowi myślenia językoznawca sprzeciwił się stosowaniu słów "umierać" czy "adoptować" względem pupili, co spotkało się z krytyką internautów, choć nie wszystkich. Czy jednak wobec rosnącej wrażliwości na krzywdę istot nieludzkich oraz świadomości, że język się zmienia, ale nie tak szybko jak rzeczywistość, autorytetom wypada powoływać się na argument tradycji lub normy językowej? Zasady zasadami, a empatia – także językowa – jeszcze nikomu nie zaszkodziła.

Elżbieta Łapczyńska, "Mowa chleba"

Łapczyńska przenosi nas do odległej w czasie i przestrzeni Rumunii lat 80. Jej powieść to odpowiedź na dekret Ceauşescu zakazujący antykoncepcji i aborcji, skutkujący około dwoma milionami niechcianych, porzuconych, niepełnosprawnych dzieci. Autorka zamienia je w pisklaki i tworzy dla nich surrealistyczną rzeczywistość. Nie uprzedmiotawia jednak swoich bohaterów, lecz z czułością studiuje ich niecodzienne zachowanie. Przyglądając się matkom, stawia pytania o granice wolności, prawo do decydowania o swoim ciele, kobiecą solidarność i męską odpowiedzialność oraz konsekwencje opresyjnego systemu. "Mowa chleba" jest brutalna ze względu na opisywaną historię i towarzyszące lekturze emocje. Jest to także powieść wyróżniająca się nastrojową frazą, intymnością, wysublimowaną plastyką opisu. Łapczyńska magnetyzuje i prowokuje, stając się jedną z najciekawszych autorek swojego pokolenia.

Postscriptum [6]

"Mowa chleba" traktuje o granicach człowieczeństwa. Podobne pytania pojawiają się wraz z rozwojem sztucznej inteligencji. Z kuriozalną sytuacją mieliśmy do czynienia jesienią 2024 roku, gdy na antenie krakowskiej rozgłośni radiowej wybrzmiała rozmowa dziennikarki wygenerowanej przez AI z Wisławą Szymborską. Jedni potraktowali to jako żart, drudzy widzieli w tym eksperyment, pozostali nie kryli oburzenia, mówili wręcz o "końcu dziennikarstwa". Jedno jest pewne, wszelkie innowacje mogą służyć człowiekowi pod warunkiem, że używa się ich w słusznym celu. Wywiad z nieżyjącą noblistką raczej nie należał do tej kategorii, chyba że miał sprowokować dyskusję – to rzeczywiście się udało, przynajmniej na chwilę. Czy jednak wyciągnięto z tego doświadczenia wnioski?

Jul Łyskawa, "Prawdziwa historia Jeffreya Watersa i jego ojców"

Więc czym właściwie jest ta książka? Opowieścią o artyście i jego dziele czy dziełem samym w sobie?

Jeśli chcesz, może być martwą naturą ze spawanego żelaza nawiązującą do prekubistycznych obrazów Picassa. To chyba zależy od czytelnika, ale nie znam się na literaturze. Znam się na rzeźbie

– ten fragment "Prawdziwej historii Jeffreya Watersa i jego ojców" najpełniej oddaje to, czym jest powieść Jula Łyskawy. Kim z kolei jest tytułowa postać? To wytwór drwalskich mięśni i szalonej wyobraźni autora. Czytelnik wpada do miasteczka Copperfield (skojarzenia z Twin Peaks jak najbardziej na miejscu), by dowiedzieć się co nieco o rodzinie drwali, odwiedzić ukrywającego się przed światem rzeźbiarza, a przede wszystkim skonfrontować się z amerykańską mentalnością. Różne wątki oplatają oś fabularną niczym bluszcz, jednak to nie treść gra tutaj pierwsze skrzypce.

Debiutancka powieść Łyskawy to gatunkowy rollercoaster. Fragmenty medialnych wypowiedzi przechodzą w rodzinną sagę, spreparowany wywiad dopełnia recenzenckie popisy. Myśli są rwane, dialogi – stylizowane, słowa bawią, obrazy zaskakują. Ruchem konika szachowego przemieszczamy się między końcówką XIX stulecia a latami dwutysięcznymi. Montaż literacki to w tym przypadku istny majstersztyk. Krytycy są zgodni: "Prawdziwa historia Jeffreya Watersa i jego ojców" to najbardziej elektryzujący debiut ostatnich lat.

Postscriptum [7]

A propos debiutów… Czy Jakub Jarno to Remigiusz Mróz? To pytanie od tygodni zadają sobie krytycy i czytelnicy powieści "Światłoczułość". O jej autorze oficjalnie wiadomo tylko tyle, że mieszka na wsi, nie chce udzielać wywiadów i jest przekonany, że "to nie pisarz jest ważny, ale jego opowieść. I że jedynie kryjąc się w słowach, można sprawić, by te ożyły w umysłach innych". Co dociekliwsi licytują się na argumenty dowodzące zbieżności niektórych wątków, postaci czy nawet konkretnych słów debiutanckiej prozy z dotychczasowym dorobkiem najpoczytniejszego pisarza w Polsce. Dla innych rzeczywiście nie ma znaczenia, kto jest autorem, liczy się dzieło. Nie będziemy brać udziału w literackim śledztwie, zadajmy jednak nieco inne pytanie: Czy początkujący pisarz mógłby sobie pozwolić na opiekę tak uznanego wydawnictwa lub na zakrojoną na szeroką skalę kampanię marketingową? Czy taki start jest uczciwy wobec innych twórców i czytelników?

Maciej Pisuk, "Staniemy się tacy jak on"

Książka-pocisk, która rozrywa umysł, szarpie emocjami i pozostawia blizny. Zaczęło się od fotodziennika. W 2003 roku Maciej Pisuk zaczął dokumentować życie swoich sąsiadów i znajomych z ulicy Brzeskiej – owianego złą sławą ponoć najniebezpieczniejszego miejsca w stolicy. "Bo widzi pan, to jest ulica, na której kumuluje się społeczność przypadkowa, marginalna bądź dotknięta patologią, i to się wszystko miesza. Tak zwany zły wpływ jest tam większy niż w miejscach, gdzie zainteresowania można kształtować nie tylko na ulicy czy klatce schodowej" – mówi jeden z bohaterów reportażu.

Pisuk oddaje głos wykluczonym, ofiarom i oprawcom, nie oceniając ich postępowania. Bez ogródek opowiadają o uzależnieniach, agresji, braku wyboru, przedmiotowym traktowaniu, wstydzie, potrzebie zwyczajności. Po każdej historii trzeba wziąć głębszy oddech, zanim przesiąknie się kolejnym bólem i gniewem. "Staniemy się tacy jak on" to reportaże skrojone do monologowej formy, bez literackich ozdobników, pozbawione odautorskiego komentarza. Dzięki temu przedstawione historie mają podwójną siłę rażenia. Dopiero na koniec autor zdecydował się na własną opowieść, w której ujawnia kulisy przeprowadzki na Brzeską i powstania projektu. Zapowiada też książkę z fotografiami z warszawskiej Pragi. Czekamy.

Postscriptum [8]

Jednolita cena książki – to coś, o co wydawnictwa literackie walczą od lat. Jeśli książka kosztuje 55 złotych, autor dostaje około czterech złotych, oficyna – poniżej trzech, ponad połowa zaś trafia do kieszeni firm dystrybucyjnych. Czas, by te proporcje uzdrowić, aby niszowe wydawnictwa wciąż mogły dostarczać ambitną literaturę, kameralne księgarnie miały szanse w starciu z sieciami sklepów z książkami, a czytelnicy płacili za produkt, a nie opakowanie. Autorom, a nie detalistom. Czy rok 2025 położy kres wojnie cenowej?

Weronika Stencel, "Obiturianci"

Kim są tytułowi Obiturianci? Na pewno nie tym, czym się wydają. "Według legendy [...] żyją w makulaturze, a w dodatku angażują się w ochronę papierowych ludzi. Podobno uwielbiają słowa, chociaż tylko te, które zostały przeczytane. Lubują się w literaturze, raczej nie wnikając w jej sensy. Kochają słowa jako poniesiony trud wyrażania, pojawiają się między nimi, obok nich, ale nie życzą sobie nimi być". Weronika Stencel również kocha słowa, a konkretnie to, co można z nimi zrobić. Jej powieściowy debiut kipi niekonwencjonalnymi frazami, zniekształceniami i szaleństwem skojarzeń. Neologizmów nie powstydziłby się Miron Białoszewski, a Witkacy z pewnością pozazdrościłby surrealistycznych ilustracji zdobiących "Obituriantów".

Autorka jest w dodatku scenarzystką filmową i klaunką, a także redaktorką naczelną "Gazety, która Musi się Ukazać" (cyfrowego artzina, wychodzącego od sierpnia 2019 do stycznia 2023 roku), więc po jej piórze możemy spodziewać się dobrej zabawy i działań performatywnych. Mamy zatem groteskowe postaci, festyn dla głupców w Kiszonym Miasteczku i odwrócenie tradycyjnych ról. Ukazując świat na opak, Stencel przestrzega przed tym, co może stać się, gdy kontrolę nad światem przejmą nasze lęki. "Obiturianci" to orzeźwiający językowo i niezwykle pozytywny utwór, który warto zgłębić dla samej radości czytania. Proszę spróbować nie uśmiechnąć się podczas lektury. Dotrwali Państwo do końca rozdziału? Mnie już na samym wstępie rozbroiła quasi-sportowa relacja z akcji ratunkowej niesfornych Flaczątek w wykonaniu heroicznego delfina z wodnej krainy, czyli pluskandy.

Postscriptum [9]

Za kilka miesięcy korektor – jeśli ten zawód będzie jeszcze istniał – złapie się za głowę, czytając powyższe zdanie. Otóż od 1 stycznia 2026 roku zaczną obowiązywać nowe zasady pisowni, ogłoszone przez Radę Języka Polskiego w maju ubiegłego roku. Na przykład cząstkę "quasi-" zapiszemy łącznie, nazwy mieszkańców miast awansują do pisowni wielką literą, za to pary "tuż-tuż" czy "trzask-prask" będą mogły przyjąć formę trojaką: z łącznikiem, z przecinkiem lub rozdzielną. Więcej na ten temat w naszym artykule "Ortografia do poprawki".

Joanna Wilengowska, "Król Warmii i Saturna"

Okładka książki "Król Warmii i Saturna", autorka: Joanna Wilengowska, fot. wydawnictwo Czarne — Okładka książki Joanny Wilengowskiej "Król Warmii i Saturna", fot. wydawnictwo Czarne

"Śladów tej Warmii, o której opowiada mój ojciec – a jego opowieści bywają zarówno straszne i bolesne, jak i piękne – pozostało już niewiele" – przyznaje autorka w rozmowie z Patrykiem Zakrzewskim. "I to była jedna z przyczyn napisania tej książki – to, co zachowało się w pamięci mojego ojca, wydało mi się bezcenne. Wychowali go dziadkowie, więc jest nośnikiem wspomnień wcześniejszych pokoleń – zachował w sobie pamięć o tej warmińskiej Atlantydzie, która była częścią większej kulturowej mozaiki, jaką były Prusy Wschodnie".

Wilengowska nazywa siebie Warmjoczką – zakorzenienie w kulturze regionu daje się odczuć w całej tej historii. Autorka umiejętnie połączyła elementy baśni, grozy, eseju historycznego z kilkuzdaniowymi impresjami. Choć w układance tej wyraźnie widać kontury, poszczególne cząstki pasują do siebie pod względem emocji. "Król Warmii i Saturna" leży niedaleko reporterskich opowieści Zbigniewa Rokity o Górnym Śląsku czy Stasi Budzisz o Kaszubach. Mimo że Wilengowska używa innych narzędzi, to w gruncie rzeczy konstruuje książkę tożsamościową, rozliczającą się z nieprzepracowaną lub przemilczaną historią, sięgającą po język przodków, niejednolitą, a przez to jeszcze bardziej intrygującą. Nie tylko Warmia czekała na taką opowieść.

Język Polish

polska literatura piękna

polska literatura xxi wieku

poezja polska xxi wieku