Urszula Honek, "Poltergeist"

Autorka nominowana do Międzynarodowej Nagrody Bookera za prozatorskie "Białe noce" powraca z tomem poezji "Poltergeist". Tym razem jest bardziej intymnie, choć jak zwykle onirycznie i mrocznie, oszczędnie w słowach, a soczyście w znaczeniach.

To książka, którą chce się przytulić, pogłaskać, poklepać po okładce, powiedzieć bez przekonania magiczne: "Wszystko będzie dobrze". Najlepiej przenieść ją w bezpieczne miejsce, pustkę i ciszę, i kontemplować w samotności, chłonąć migawkowe obrazy pełne treści. Czekać, aż przemówi do nas czułe wspomnienie, a promień światła rozerwie mrok nieobecności. Mimo wszystko jest w tym tomie dużo ciepła i miłości wypływającej z tęsknoty za bliską osobą.

Niemiecki termin "poltergeist" tłumaczy się jako "hałaśliwy duch" – domyślamy się więc, że ktoś umarł i nie daje o sobie zapomnieć. Tom poetycki został dedykowany zmarłej przyjaciółce, Uli Tes, ale dla czytelnika nie ma to większego znaczenia. Choć Honek konstruuje swoje poetyckie światy na podstawie własnych doświadczeń, pozwala zamieszkać w nich obcym, czytelnikom o różnych predyspozycjach, przekonaniach. W osobistej tragedii potrafi uchwycić to, co wspólne wszystkim zmagającym się z utratą, czyli wyparcie, zagubienie, złość, nadzieję, że to tylko zły sen.

Tego snu jeszcze nie opowiedziałam, coraz częściej
nie mówimy nic.

("Siedem życzeń")

Ów oniryzm tak silnie obecny w "Białych nocach" w najnowszej książce poetyckiej wydaje się jeszcze bardziej namacalny. "Poltergeist" to liryka sprozaizowana, dookreślona w codzienności, zwykłych przedmiotach czy zjawiskach: okularach przeciwsłonecznych w drewnianych oprawkach, wypitym do połowy soku arbuzowym, herbacie (czarnej, malinowej lub oolong), skrzypiącym śniegu udającym ludzki głos, cieniu postaci. Konkretne są miejsca: pokój / sypialnia / łazienka w bliżej nieokreślonym mieszkaniu, drogeria, cisza w Wyszowatce, kilka miejscowości mijanych w drodze z Krakowa do domu, a w trzywersowym utworze przypominającym fiszkę przydatną w nauce obcych słówek, widnieje podpis jak w korespondencji czy piśmie urzędowym:

Przede wszystkim pamiętać o pewnym wrześniowym
słonecznym dniu, gdy światło podeszło pod
pokój i zostało.

Wołowiec, 24.09.2022

("*** [Przede wszystkim pamiętać o pewnym wrześniowym…]")

Miejsce staje się nie tylko reprezentacją świata rzeczywistego, lecz prowadzi także do tego wyobrażonego, gdzie stoi na przykład dom na wzgórzu będący zarazem tytułem dwuwiersza:

Jeszcze się zastanawiam, jakie będę mieć sny, kiedy wszyscy
poumierają, a nadal będą wyglądać jak żywi.

("Dom na wzgórzu")

Postać zmarłej przyjaciółki została ukonkretniona poprzez rzeczy (granatowa spódnica, wełniany szal), kolory ("Agnieszka ubierała ją wtedy w szare, fioletowe, czarne"), tembr głosu ("brzmiał jak chodzenie po zamarzniętym śniegu"). Pojawiają się odwołania filmowe – Urszula Tes była filmoznawczynią – wypowiedziane wprost lub między wierszami: zbiór otwiera utwór "Berlin Alexanderplatz", mamy też między innymi fragment piosenki ze szwedzkiego horroru "Koko di Koko da". Tworząc ten pamiętnik żałoby, poetka szukała samotności. Kolejne wersy wystukiwała na telefonie, pod kołdrą, zaszyła się w pustym domu i nałogowo oglądała horrory. W rozmowie z Moniką Ochędowską dla "Tygodnika Powszechnego" przekonywała, że strach "najpełniej pobudza wyobraźnię":

Bojąc się, intensywnie przeżywam emocje. Być może strach w ogóle pozwala mi przeżywać emocje? Może w codziennym życiu jakoś się blokuję, a strach mnie otwiera?

W "Poltergeist" elementy grozy pomagają wydobyć i opisać ciemne myśli po to, by je oswoić, przetrawić. Duch zmarłej osoby pojawia się nie tylko w obrazach, reminiscencjach, zwykłych gestach, lecz także otrzymuje realne kształty dzięki ilustracjom Kiry Pietrek. W jej wyobraźni zjawa przybiera ludzką postać z lisim ogonem i łapami (zwierzę to pojawia się w jednym z wierszy) albo z ptasimi szponami. Raz zostaje przykryta lejącym materiałem, a gdy powraca na końcu tomu, utkana jest z włóczki jak ciepły koc i wpatruje się w nas oczami niczym księżyce. A może to wcale nie duch, tylko ucieleśnienie lęków i tęsknoty podmiotki pozostającej w żałobie? Warstwa graficzna w wykonaniu Pietrek przypomina negatyw obrazów wywoływanych przez Honek. Doskonale odzwierciedla mroczny nastrój oraz organiczność świata słów.

W poezji autorki "Białych nocy" nieobecność żąda obecności. Pojawiają się światło i ciemność, ciepło i zimno, jednak nie walczą ze sobą, a łagodnie wymieniają się – jakby bez siebie nie mogły istnieć. Te delikatne przejścia widać również w poszczególnych utworach wypływających jeden z drugiego. "Poltergeist" zdaje się pisany na jednym oddechu jako zamknięta całość, niedotknięta przypadkowością. Dyskretne grafiki umieszczone przy numerach stron tomu poetyckiego przedstawiają fazy Księżyca dostrzegalne przecież dzięki światłu słonecznemu. Znaki te symbolizują kolejne etapy żałoby. "Poltergeist" jest więc rytuałem pożegnania, podobnie jak "Rzeczy, których nie wyrzuciłem" Marcina Wichy. Obie opowieści łączy nieodparta chęć porządkowania wspomnień, natręctwo konkretu i brak taniego sentymentalizmu, ale u Honek zdecydowanie więcej jest skondensowanych emocji i zmysłowości. Wraz z przejściem kolejnych faz radzenia sobie ze stratą bliskiej osoby w "Poltergeist" zmienia się także narracja. Wiersze przechodzą w minipoemat "Jasny dzień pobytu", by dotrzeć do sprozaizowanych wyliczeń codziennych czynności, które trzeba wykonać mimo braku, mimo smutku, mimo bólu fizycznego. Mimo wszystko.

Nagradzane w Polsce "Białe noce", oniryczna opowieść o podgórskiej miejscowości, w angielskim przekładzie Kate Webster były pierwszą propozycją wydawniczą oficyny MTO Press założonej przez Katarzynę Zmarzły i Ricardo Torresa. Brytyjskie wydawnictwo stawia na kobiety i osoby niebinarne, a część dochodów przeznacza na wybrany wspólnie z autorką książki cel charytatywny. Za promocją i dystrybucją literatury nie stoją pokaźne środki finansowe. Tłumaczka "White Nights" przełożyła wcześniej jedynie "Mapę" Barbary Sadurskiej. Mimo to twórczość Honek została bardzo dobrze przyjęta wśród zagranicznych czytelników, została też dostrzeżona przez jury Międzynarodowej Nagrody Bookera w 2024 roku. To dowodzi zarówno talentu polskiej autorki, jak i powszechności opisywanego przez nią doświadczenia. "Poltergeist" również ma ten niepowtarzalny, przerażająco-hipnotyczny klimat, uniwersalny motyw oraz wachlarz emocji dzielonych przez każdego.

Urszula Honek
"Poltergeist"
Wydawnictwo Warstwy, Wrocław 2024
Liczba stron: 48
ISBN: 978-83-67186–89-6