Ortografia do poprawki

Ortografia do poprawki – kalendarium zmian w pisowni polskiej

dyktando_en_01367781_0025.jpg, default, V Dyktando Krakowskie w Auditorium Maximum, Uniwersytet Jagieloński, fot. Jan Graczyński/East News, Ortografia do poprawki – kalendarium zmian w pisowni polskiej

#dziedzictwo

#literatura

Za co w średniowiecznej Polsce groziła ekskomunika? Kto rozróżniał głoski "osęczkami"? Komu zawdzięczamy przecinek nad literą "o"? Kiedy "ruż" zamienił się w "róż"? Kogo nazywano "gdańskim bękartem"?

Od kakografii…

Do 966

Na terenach dzisiejszej Polski panuje kultura oralna. Teza o słowiańskim piśmie runicznym okazuje się fake newsem. Za to Sumerowie i ich potomkowie piszą już od ponad czterech tysięcy lat. Kraju nad Wisłą jeszcze oficjalnie nie ma na mapie, a już Ibrahim ibn Jakub wspomina o Krakowie.

966

Wenecki doża Pietro IV Candiano żeni się z Waldradą z Toskanii. Szlachcianka wnosi jako wiano miasta Ferrarę, Friuli i Treviso. Zeszłoroczny ślub Mieszka I z Dobrawą skutkuje przyjęciem chrześcijaństwa, a w ciągu najbliższych czterystu lat także wynalezieniem polskiego pisma.

966 – 1440

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Reprodukcja strony rękopisu "Psałterz floriański", data powstania dokumentu ok.1395-1450), fot. Biblioteka Narodowa Polona (CBN)

Obrazek

psalterz_florianski_detl_7.jpg

Łacina licząca 23 litery (wliczając w to zapożyczenia z greki) nie spełnia norm średniowiecznej polszczyzny złożonej z 45 znaków alfabetu. Zamknięci w kościelnych kancelariach cudzoziemscy kronikarze stosują własne rozwiązania graficzne, które tylko oni potrafią rozszyfrować. "D" oznacza "dź" lub "dz", a także samą siebie. "Z" to cztery różne dźwięki ("z", "ś", "ź", "ż"), z kolei "s" – już sześć ("s", "ś", "sz", "z", "ź", "ż"). Aleksander Brückner nazwie to zjawisko kakografią.

Ortografia dzieli się na grafię prostą (niezłożoną, wieloznaczną) i grafię złożoną. Pierwsza, czyli gdy jedna litera łacińska odpowiada różnym dźwiękom polszczyzny, funkcjonuje do połowy XIV wieku. Spotkać ją można m.in. w "Bulli gnieźnieńskiej" z 1136 roku – pisanej co prawda po łacinie, ale z 400 nazwami miejscowymi i osobowymi po polsku z najbardziej archaicznym zapisem samogłosek nosowych ("an", "am", "on", "om", "en", "em", "a", "e", "o") oraz w "Księdze henrykowskiej" z 1270 roku – zawierającej pierwsze zdanie w języku polskim ("Day ut ia pobrusa a ti poziwai").

Grafia "złożona z różnych liter" występuje w tekstach XIV-XVI-wiecznych: "Psałterzu floriańskim" (to ten, w którym narysowano postać brodatego mnicha z oślimi uszami przypominającego przodka Mistrza Yody z "Gwiezdnych wojen" albo Nosferatu z filmu Murnaua), "Kazaniach gnieźnieńskich" i "Psałterzu puławskim" – z dwuznakami i trójznakami ("ss", "sz", "zs", "cz", "dz", "rz", "rs", "ssz", "sch"), a także "Biblii królowej Zofii" (z charakterystycznymi podwójnymi znakami dla samogłosek i zmiękczeniem spółgłosek za pomocą litery "y").

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Biblia królowej Zofii żony Jagiełły 1871, druk. Zakł. Narodowego im. Ossolińskich, Lwów, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

bib._krolowej_polona.jpg

Powstaje ligatura: graficznie scalone, w tradycji germańskiej podwojone łacińskie litery "v" ("vv"), czyli polskie "w". Używanie wzorem Czechów kresek, kropek, ogonków czy daszków nad literami i pod nimi grozi ekskomuniką (znaki diakrytyczne wprowadził reformator Kościoła i prekursor protestantyzmu Jan Hus).

1440

Fryderyk III Habsburg zasiada na tronie niemieckim, Krzysztof Bawarski – duńskim, a kilka miesięcy później – szwedzkim, Władysław Warneńczyk obejmuje koronę Węgier, zaś Kazimierz Jagiellończyk – Wielkie Księstwo Litewskie. Królem druku zostaje Jan Gutenberg, który opracowuje i upowszechnia ruchomą czcionkę. Natomiast polską ortografią zarządza rektor Akademii Krakowskiej Jakub Parkoszowic. Przynajmniej w teorii, bo w praktyce nikt nie stosuje jego "Obiecadła". Choć nadzieję budzi postulat o zapisie każdego dźwięku innym znakiem, to już odróżnienie głoski twardej (zapisanej krojem kanciastym) od miękkiej (oznaczonej krojem zaokrąglonym) przerasta spostrzegawczość kopistów. Późniejsi badacze nie rozpoznają także pętelki przy literze "l", więc dopisują przecinek na górze, który zmiękcza znak alfabetyczny "l’". Mimo to pierwszy projekt pisowni polskiej Parkoszowica zyskuje rozgłos, a zdaniem potomnych jest "objawem postawy krytycznej i poszukiwania drogi wyjścia pisowni polskiej ze stanu prymitywności i chwiejności".

…przez tautografię…

1512 lub 1513

Michał Anioł maluje freski w Kaplicy Sykstyńskiej, Mikołaj Kopernik opracowuje autorski kalendarz, hiszpańscy konkwistadorzy odkrywają Ocean Spokojny i Florydę, a Stanisław Zaborowski rewolucjonizuje polską grafię. Spod jego pióra wychodzi "Ortografia, czyli sposób właściwego pisania w języku polskim bardzo użyteczny". Niby o polszczyźnie, a jednak po łacinie. Profesor krakowskiego uniwersytetu pozostawia dwuznaki ("cz", "rz", "sz") oraz "y" jako cechę miękkości, choć to ostatnie uważa za obyczaj wieśniaków:

Lecz zaiste przyzwoiciej jest literaturę naśladować niż wieśniactwo: i dlatego lepiej jest kropkami litery zaznaczyć: twardsze (przyciskowe) jedną kropką albo kreską, miękkie zaś dwiema kropkami.

Ponadto wprowadza znaki diakrytyczne. Stawia kropkę nad "z", tworząc "ż". Przekreśla literę "l", dając "ł". Samogłoski nosowe oznacza haczykiem lub kropką u dołu. W ciągu następnego pół wieku traktat ortograficzny wznawiany jest jedenastokrotnie. Nowatorskich zasad nie kupują jednak drukarze. Ukazuje się pierwsza książka w języku polskim "Raj duszny", modlitewnik Biernata z Lublina.

1521-1522

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Drukarnia, 1769, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

drukarnia_polona.jpg

Władzę nad ortografią polską przejmują drukarze, redaktorzy, korektorzy, adiustatorzy. Trwa walka między Hieronimem Wietorem – drukarzem działającym w Wiedniu i Krakowie, określającym siebie jako "chalcographus accuratissimus" ("drukarz najstraszniejszy") – a Florianem Unglerem – pochodzącym z Bawarii krakowskim drukarzem, wydawcą "Raju dusznego". Dochodzą do porozumienia i łączą starą grafię złożoną z nową diakrytyczną. Przyjmują "ą" oraz "ę", a także "dź" i "dż". Uproszczenie pisowni oficjalnie wprowadza się dla dobra czytelnika. Skutkiem ubocznym są mniejsze koszty druku.

1551

Wedle legendy na Wawelu czarnoksiężnik Twardowski wywołuje ducha zmarłej Barbary Radziwiłłówny. Według historii Stanisław Murzynowski vel Stanisław Suszycki do autorskiego tłumaczenia Nowego Testamentu dołącza "Ortographię polską". We wstępie podaje spis 51 liter z przykładami użycia. Zaznacza: "W każdym piśmie wiele na tym należy, aby każde słowo było czytano i pisano nie jako tako, ale pewnym obyczajem". Odróżnia "i" od "y", kreskuje samogłoski pochylone, uwzględnia dwuznak "rz". Zasady te stają się wzorem dla XVI-wiecznej polszczyzny, a kształt liter i połączeń będzie obowiązywał jeszcze w XXI wieku (albo i dłużej). Murzynowski już tego nie doczeka, umrze dwa lata po wydaniu traktatu w wieku 25 lat.

1594

Umierają m.in.: Thomas Kyd – jeden z najważniejszych dramaturgów epoki elżbietańskiej, Bálint Balassi – węgierski poeta odrodzenia, Girolamo Mei – włoski humanista i filolog klasyczny. Poeta renesansowy i tłumacz Jan Kochanowski nie żyje już od dziesięciu lat, co wcale nie uniemożliwia wydania jego traktatu o pisowni polskiej. Książka jest złożona jednymi z pierwszych polskich krojów pisma: Karakterem prostym oraz Karakterem ukośnym. Opublikowany w Krakowie "Nowy karakter polski" będący polemiką o ortografii zawiera poglądy trzech autorów.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Strona tytułowa książki "Nowy karakter polski" Jana Kochanowskiego, Drukarnia Łazarzowa Druk, 1594, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

drukarnia_lazarzowa_druk_polona.jpg

Wspomniany twórca trenów przywiązuje wagę do szczegółów: przecinek skierowany w prawo to "a" jasne, zaś w lewo – "a" pochylone; "osęczka" w prawo oznacza "l", "osęczka" w lewo – "ł". Dworzanin Zygmunta Augusta i jednocześnie drugi z dyskutantów, Łukasz Górnicki, jest przekorny: inaczej niż poprzednik zapisuje spółgłoskę "cz" jako "cc", "ł" jako "ll", a zamiast przecinków – dla zasygnalizowania miękkości – wybiera daszki. Wydawca dzieł Kochanowskiego, Janusz Januszowski, lubi mieć ostatnie zdanie, więc poprawia obu pisarzy i podaje własne rozwiązania, a konieczność regulacji motywuje:

Mamy nie ortografię, ale rychlej tautografię. Używamy bowiem liter w pisaniu więcej, niż potrzeba: kładziemy opak litery nie tak, jako trzeba: podczas (czasem) liter nie dokładamy, gdzie trzeba: bierzemy litery w inszem rozumieniu, nie jak trzeba: in summa (słowem) krzywdę wielką i sromotę sami sobie i przyrodzeniu własnemu języka naszego czynimy…".

Z tą opinią nie zgadzają się drukarze, którzy nie chcą wydawać pieniędzy na nowe czcionki. A jak już nieraz historia pokazała, to do nich należy ostatnie słowo w kwestii pisowni.

1621-1632

Podczas gdy wojna trzydziestoletnia trwa w najlepsze, a Rzeczpospolita toczy walkę ze Szwecją, Grzegorz Knapski opracowuje "Thesaurus polono-latino-graecus". Leksykograf, którego prawdziwe nazwisko brzmi Knap, nie zwraca uwagi na powszechnie przyjętą ortografię. Uważa, że powinno się pisać tak, jak się mówi. Dopuszcza wariantywną pisownię typu: "ludzki" i "lucki", "szlachcic" i "ślachcić", "kopię" i "kopam". Wyrażenia przyimkowe oznacza dywizem: "z-prawej", "z-karty". Propaguje spolszczenia wyrazów obcego pochodzenia – to jemu zawdzięczamy "filozofa" zamiast "philozofa".

XVII-XVIII wiek

Ortografia polska po raz kolejny spoczywa na barkach drukarzy. Krystalizują się dwuznaki oraz znaki diakrytyczne. "I" już nie znaczy to samo, co "y" ani "l" nie myli się z "ł". Zecerzy wprowadzają przecinki i kropki, zaczynają zdanie od wielkiej litery. Gdy wszystko zdaje się zmierzać we właściwym kierunku, na zdrowiu podupada polska książka. Zygmunt III Waza przenosi stolicę z Krakowa do Warszawy, przez co dogorywa kolebka drukarstwa. Zaostrza się cenzura kościelna. Jak napisze w 2011 roku Maciej Malinowski w rozprawie doktorskiej na temat rodzimej ortografii: "Polskie drukarstwo czasów saskich cechują wytarte czcionki, niechlujna ortografia i brak korekty (choć drukarnie zakonne nigdy tak nisko nie upadły)". Jeszcze nie przypuszcza, że historia może się powtórzyć, gdy w 2024 roku jeden z największych tytułów prasowych zlikwiduje dział korekty. Najpierw jednak ortografię trzeba skodyfikować.

…po ortograficzną orgię

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Samuel Bogumił Linde, 1818, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

portrait_miniature_of_samuel_bogumil_linde_cropped.jpg

1770

Angielski żeglarz James Cook dociera do Australii i wymyśla nazwę "kangooroo" dla mieszkającego tam torbacza. Jego rodak Joseph Priestley wynajduje gumkę do ścierania. Profesor wymowy kościelnej i doktor filozofii Walenty Szylarski co prawda nie tworzy nowych słów, ale wygumkowuje "omyłki przeciw ortografii", ogłaszając podręcznik "Początki nauk dla narodowey młodzieży to jest Grammatyka języka polskjego ucząca, a tym samym pojęcje obcych językow jako: łacińskiego, francuskiego, niemieckiego, włoskiego i innych, ułatwiająca". Błędy dzieli na pięć grup, popełniane: "odmienieniem", "opuszczeniem", "przydaniem", "złączeniem", "rozdzieleniem" liter, sylab lub wyrazów.

Szylarski nie używa "q", za to nadużywa wielkich liter. Znak "j" traktuje jako symbol miękkości, więc pisze: "njemjeckjego", "człowjek", "wjersz", "jstota", "wjazd" lub "zjazd" (próbę czasu przetrwają dwie ostatnie propozycje). Jako pierwszy oficjalnie odnotowuje znaki przestankowe – przecinek, średnik, cudzysłów – będące dowodem rozumu piszącego.

1778

James Cook nadal podbija świat – tym razem ląduje na Hawajach. Na ziemiach polskich rozgrabionych przez zaborców ksiądz Onufry Kopczyński publikuje podręcznik do gramatyki języka polskiego i już myśli o "ręcznym (podręcznym) i mało kosztuiącym słowniczku". Choć głosi zgodność pisma z mową, to przywraca historyczne "o" pochylone zapisywane jako "ó", więc odróżnia brzmienie słów "córka" od "rurka".

1807-1814

Podczas gdy w Europie trwają wojny napoleońskie, w Warszawie Samuel Bogumił Linde wydaje sześciotomowy "Słownik języka polskiego". W przytoczonych przykładach użycia wyrazów zachowuje oryginalną pisownię autorów, co powoduje ortograficzny bałagan. We wprowadzeniu do drugiej edycji leksykonu wyjaśnia:

Byłbym to sobie poczytał za niejakie zgwałcenie textu pisarzów, i sfałszowanie historyi języka, gdybym przekształcał w wyimkach z nich przytoczonych sposób ich pisania na teraźniejszą ortografią.

1816

Ta data przejdzie do historii jako "rok bez lata", w którym wystąpiła seria anomalii klimatycznych, spowodowanych prawdopodobnie wybuchem wulkanu Tambora w Indonezji. Pochodzący z Ukrainy polski poeta Alojzy Feliński również wywołuje niemałe zamieszanie książką "Przyczyny używanej przeze mnie pisowni". Wszystko przez jotę w miejscu, gdzie dawniej przed samogłoską, spółgłoską i na końcu wyrazu stosowano "i" lub "y": "jabłko", "jajko", "kraj", "moje".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Onufry Kopczyński, 1829, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

onufry_kopczynski_polona.jpg

Przeciw literze "j" opowiada się m.in. Jan Śniadecki, określając ją "podrzuconem dzieckiem zarazy i zepsucia" albo "bękartem gdańskim" (jota miała się wywodzić z "Biblii gdańskiej"), a nawet żądając powołania "policyi literackiej". Odrębne stanowisko zajmuje Joachim Lelewel, który znaku tego stale używa od pięciu lat. Inni zastanawiają się nad tożsamością joty, przypisując jej cechy spółgłoskowe (Józef Muczkowski) lub samogłoskowe (Onufry Kopczyński, który sam nie odróżnia głoski od litery).

1830

Anglia ma pierwszą kolejową linię pasażerską. Wiosną Fryderyk Chopin daje biletowany koncert w Warszawie, a jesienią opuszcza ojczyznę na zawsze. Ważny krok w kodyfikacji pisowni stawia także Towarzystwo Przyjaciół Nauk, które z ramienia stworzonej przed kilku laty Deputacyi ogłasza "Rozprawy i wnioski o ortografii polskiej". Lingwiści postulują m.in. usunięcie "a" kreskowanego ("á"), wprowadzenie joty, utrzymanie pisowni "-ya", "-ia" w wyrazach obcych ("Marya", ale "Julia"), pisownię "ge" zamiast "gie", "środa" i "źródło" w miejscu "śrzoda" i "źrzódło". Mało kto podejmuje jednak dyskusję z Towarzystwem, ponieważ naród przygotowuje się do powstania listopadowego. Za osiem lat głos w sprawie zabierze Felicjan Abdon Wolski dążący do całkowitej likwidacji dwuznaku "ch", a później także Franciszek Xawery Malinowski pragnący żyć w zgodzie z etymologią wyrazów.

1873-1894

Powstanie Akademii Umiejętności w Krakowie i próba instytucjonalnego ustalenia polskiej pisowni tylko komplikuje sprawę. Rodzi się konflikt między środowiskiem krakowskim a warszawskim. W 1891 roku Akademia przyjmuje uchwałę. W 1894 roku zjazd literatów we Lwowie zgłasza zdanie odrębne wyłożone przez Adama Antoniego Kryńskiego. W Galicji pisze się "geograf", w zaborze rosyjskim – "gieograf". Na południu: "Maryja", "litanija"; bardziej na północ: "Marja", "litanja".

1906

Rząd rosyjski sprząta po rewolucji w 1905 roku – powołuje polowe sądy wojskowe skazujące na śmierć ponad sześć tysięcy osób. Odbywa się Zjazd Historycznoliteracki im. Mikołaja Reja we Lwowie. Warszawski tygodnik "Świat" ogłasza "bezkrwawe zwycięstwo odniesione nad sędziwym ygrekiem przez młodocianą jotę".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

III Dyktando Krakowskie w Audytorium Maximum Uniwersytetu Jagiellońskiego, fot. Jan Graczyński/East News

Obrazek

ortografia_en_01251517_0030.jpg

1917

Artur Passendorfer komentuje krakowsko-warszawski spór w broszurze opatrzonej mottem "Źle się dzieje, gdzie pianista gra na fortepjanie, a fortepianista na pjaninie". Wprowadzenie litery "j" podsumowuje: "To już chyba nie bigos ortograficzny, ale istna orgia".

1918

Polska odzyskuje niepodległość. W szkołach obowiązują rozwiązania krakowskie. To pierwsza kodyfikacja ogólnopolskich norm ortograficznych wprowadzona przez kompetentny organ – Akademię Umiejętności – a nie pojedynczych pisarzy, drukarzy czy lingwistów.

Od Łosia Donitscha

1936

Kończy się budowa kolei linowej na Kasprowy Wierch. Autor "Słownika języka polskiego" obchodziłby 165. urodziny. W szkołach zaczynają obowiązywać rozwiązania warszawskie – z drobnymi wyjątkami: nadal piszemy "w Zakopanem" oraz "z Lindem". To pierwsza tak duża reforma pisowni polskiej.

Komitet ortograficzny Polskiej Akademii Nauk obraduje od dwóch lat. Liczy 29 członków, później 27. Przewodzi im Jan Rozwadowski, a następnie – Kazimierz Nitsch (który jeszcze do niedawna toczył spór z Janem Łosiem o m.in. pisownię łączną i rozłączną wyrażeń przyimkowych. Stąd powiedzenie: "Jeden do Łosia, drugi Donitscha"). Zastępcą jest Władysław Szyszkowski. Funkcję sekretarzy pełnią Adam Kleczkowski i Tadeusz Lehr-Spławiński. Referentem generalnym zostaje Zenon Klemensiewicz. Ich zarządzenia śledzi prasa: "Język Polski", "Poradnik Językowy", a nawet "Ilustrowany Kurjer Codzienny". Na łamach tego ostatniego Zygmunt Nowakowski zamieszcza prorocze słowa:

Tyle demagogicznego elementu, tyle hałasu i tyle nieuctwa wmieszało się do dyskusji i taka to gratka dla ludzi, którzy nie mają o czem pisać, że napewno hulanka potrwa jakiś czas jeszcze…

…po czym rezygnuje z prac w komisji. Koniec końców Komitet Ortograficzny PAU ustala: zakres użycia "i" oraz "j" (np. "Maria", "Francja", "pasja"); końcówki zaimkowo-przymiotnikowe "-ym" i "-ymi" ("jednym dzieckiem", "dobrymi kobietami"); pisownię cząstki "-by" łączną (ze spójnikami i partykułami) oraz rozłączną (gdzie się da); pisownię przeczenia "nie" łączną lub rozłączną (np. "nie myśląc", "niechcący", "nie wolno"); obce "ke" lub "ge" jako "kie" (z wyjątkami) i "gie" (z wyjątkami). Ponadto wyrazy "ruż" zamienia na "róż", "pasorzyt" na "pasożyt", utrzymuje różnicę między "żnie" a "rznie", uwzględnia "skuwkę" i "zasuwkę". Rozstrzyga pisownię małych i dużych liter oraz interpunkcję. Pełna lista poprawek zajmuje kilkadziesiąt stron maszynopisu.

Do dyskusji włącza się społeczeństwo.

1956

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Drukarnia i introligatornia, maszyny do druku płaskiego przy ulicy Olesińskiej w Warszawie, 1944, fot. Henryk Poddębski/Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

drukarnia_biblioteka_narodowa_polona.jpg

W Paryżu odbywa się pierwszy finał piłkarskiego Pucharu Europy (Real Madryt pokonuje Stade de Reims 4:3), a Kraków organizuje pierwszy w kraju oficjalny mecz brydżowy (Energetyk Kraków przegrywa z reprezentacją Warszawy 33:65). Zmiany w ortografii po mistrzowsku rozgrywa Komitet Językoznawczy Polskiej Akademii Nauk. Obiecuje "uściślenie", "uzupełnienie" i "uwspółcześnienie egzemplifikacji" zasad pisowni z 1936 roku. W rezultacie ustala nowe normy językowe liczące 75 punktów, m.in. w nazwach ulic i placów każe zapisywać wielką literą jedynie drugi człon ("plac Konstytucji"), "Alger" modyfikuje do postaci "Algier", likwiduje łącznik w przymiotnikach złożonych ("południowoafrykański"), zakazuje używania skrótu "k." ("koło"). Kodyfikatorom zarzuca się "szereg sprzeczności między tekstem zasad i przepisów a hasłami słownikowymi".

1963

13 stycznia pierwszy prezydent Togo – Sylvanus Olympio – zostaje zamordowany w wyniku puczu. 13 października polscy koszykarze przegrywają z ZSRR (45:61) mecz o złoto w Mistrzostwach Europy. 13 listopada umiera Margaret Murray, brytyjska egiptolog i autorka jednej z teorii dotyczącej kultu czarownic.

Trzynastka okazuje się pechowa także dla Zenona Klemensiewicza, który koordynuje przygotowanie XIII wydania "Pisowni polskiej". Druk ma się ukazać jesienią w liczbie 800 egzemplarzy. Pod koniec września Walery Pisarek publikuje w "Przekroju" (na pierwszej stronie) artykuł "Znowu? Tak, ale niewielkie. Zmiany w ortografii", w którym ubolewa nad dezaktualizacją pół miliona słowniczków ortograficznych (radzi nanieść korektę w starych) i dzieli społeczeństwo na dwie kategorie: zdecydowanych przeciwników zmian (choć niekoniecznie zadowolonych z aktualnych przepisów) oraz zagorzałych zwolenników reformy ortografii. Ministerstwo Oświaty wstrzymuje druk XIII wydania.

1971

John Lennon wydaje album "Imagine". Transatlantyk MS "Batory" trafia do Hongkongu – na złom. Polska telewizja nadaje w kolorze. Polska Akademia Nauk orzeka o spolszczeniu pisowni niektórych wyrazów obcego pochodzenia (np. "bigbit" zamiast "big-beat", "minispódniczka" zamiast "mini-spódniczka", "churał" zamiast "hurał", "czempion" zamiast "champion").

1973-1995

Trwają kosmetyczne poprawki w ortografii polskiej. Słownikarze starają się nadążyć za zmianami. Społeczeństwo także.

Po poradę do Rady

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Drukarnia i introligatornia, zeszyciarnia, 1944, fot. Henryk Poddębski/Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

drukarnia_polona_1.jpg

1996

Wisława Szymborska otrzymuje Literacką Nagrodę Nobla. Powstaje Rada Języka Polskiego, której zadaniem jest m.in. zajęcie stanowiska wobec zasad ortograficznych i interpunkcyjnych. W jej skład wchodzą: językoznawcy, literaturoznawcy, pisarze, dziennikarze, aktorzy, historycy sztuki, filozofowie, prawnicy, informatycy, fizycy, medycy. Od maja 2000 roku będzie działać na mocy Ustawy o języku polskim z dnia 7 października 1999 roku. Do 2008 roku wyda 19 uchwał ortograficznych. Do 2024 roku doradzi i zaopiniuje wiele kwestii spornych. Potem ogłosi rewolucję.

2024

Rada Języka Polskiego pod przewodnictwem prof. Katarzyny Kłosińskiej podejmuje walkę z błędami językowymi. Decyzja o "uproszczeniu i ujednoliceniu zapisu poszczególnych grup wyrazów i połączeń, eliminacji wyjątków, a także likwidacji przepisów, których zastosowanie z różnych powodów [jest] problematyczne" zapada na posiedzeniach w 2022, 2023 i 2024 roku. Wykaz poprawek liczy 11 punktów. Nowe zasady będą obowiązywać od 1 stycznia 2026 roku.

Wówczas wielką literą zapiszemy: nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi ("Gdańszczanin", ale "angol" lub "Angol"), nazwy firm i marek oraz ich wyroby ("niebieskie Volvo"), nazwy komet ("Kometa Halleya"), nazwy geograficzne (np. "Morze Marmara", "Pustynia Gobi"), obiekty przestrzeni publicznej z wyjątkiem ulic ("Aleja Róż", "Plac Zbawiciela", "Zamek Książ", ale "ulica Bracka"), wielowyrazowe nazwy lokali usługowych i gastronomicznych z pominięciem spójników ("Apteka pod Orłem", "Kawiarnia Literacka"), wszystkie człony nazw orderów, medali, nagród ("Nagroda Nobla", "Ambasador Polszczyzny").

Małą literę zastosujemy: w przymiotnikach odosobowych ("koncert chopinowski", ale "poezja Miłoszowa" lub "poezja miłoszowa").

Połączymy: "nie-" z imiesłowami odmiennymi, wyrażenia "półzabawa, półnauka", "półżartem, półserio", "półspał, półczuwał" (ale: "pół-Polka" w odniesieniu do jednej osoby), cząstki "niby-" oraz "quasi-" ("nibyartysta", "quasiromantycznie", ale "niby-Polak"), "nie-" z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi ("nieautorski", "nieczęsto", "nienajlepiej").

Rozdzielimy: cząstki "-bym" (i inne) od spójników ("Zastanawiam się, czy by nie pojechać nad morze"), warunkowo cząstki mogące występować jako samodzielne wyrazy ("super", "ekstra", "mini", "eko", "wege", "mini", "maxi", "midi", "mega", "makro", czyli "super pomysł" lub "superpomysł").

Wyrazy równorzędne lub podobnie brzmiące zapiszemy: z łącznikiem ("tuż-tuż") albo z przecinkiem ("tuż, tuż"), albo rozdzielnie ("tuż tuż").

Maciej Makselon – polonista, którego wystąpienie o feminatywach rok wcześniej podbiło internet – w rozmowie z TVN24 mówi, że to największa reforma języka od 1936 roku. Większość zmian pochwala. Tę dotyczącą zapisu małą lub wielką literą nieoficjalnych nazw etnicznych, które są pogardliwe lub obraźliwe podsumowuje: "[...] to jest trochę tak, jak dać komuś w pysk, ale z wyrazami szacunku".

2026

Nastąpi całkowite zaćmienie Słońca. W Mediolanie odbędą się XXV Zimowe Igrzyska Olimpijskie, a w Kanadzie, Meksyku i Stanach Zjednoczonych zostaną rozegrane XXIII Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej. W Polsce wejdzie w życie reforma ortografii z 2024 roku. Uczniowie, poloniści, wydawcy słowników, dziennikarze, redaktorzy książkowi i prasowi będą zdezorientowani. Społeczeństwo ponownie zainteresuje się polszczyzną.

Źródła: cytaty – jeśli nie zaznaczono inaczej – pochodzą z rozprawy doktorskiej Macieja Malinowskiego "Ortografia polska od połowy XVIII wieku do współczesności. Kodyfikacja, reformy, recepcja", Katowice 2011; Tomasz Lisowski, "Pisownia polska. Główne fazy rozwoju" [w:] "Kwartalnik Językoznawczy", nr 3-4, 2010; Zygmunt Saloni, "O kodyfikacji polskiej ortografii – historia i współczesność" [w:] "Nauka", nr 4, 2005; Rada Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk, "Zasady pisowni i interpunkcji polskiej", Warszawa 2024; rjp.pan.pl; tvn24.pl

Język Polish

językoznawstwo

ortografia polska

język polski

Ta cudowna polszczyzna