Magdalena Grzebałkowska, "Dezorientacje"

Magdalena Grzebałkowska, "Dezorientacje. Biografia Marii Konopnickiej"

Drodzy czytelnicy, zapomnijcie o tym, co mówiono wam o Konopnickiej w szkole. Zatrzyjcie złe wrażenia po lekturze utworów wieszczki pozytywizmu. Oto nadchodzi kobieta, którą pokochacie albo znienawidzicie, ale na pewno nie przejdziecie obok niej obojętnie.

Konopnicka i Grzebałkowska to duet idealny. Charakterne, uparte, szczere. Wrażliwe na sprawy kobiet. Obie wyznaczają trendy – pierwsza w poezji, druga w reportażu. Rozumieją się, choć nie miały szans się poznać. Gdyby było inaczej, pewnie pokłóciłyby się nieraz. W dodatku łączy je zjawisko skandalu: Konopnicka ma tendencję do przyciągania uwagi społeczeństwa, Grzebałkowska skandalicznie dobrze pisze.

Biografii Konopnickiej nie czyta się jak typowego życiorysu znanej literatki. Choć "Dezorientacje" z reguły trzymają się chronologii wydarzeń, ważniejsze wydaje się ujęcie problemowe. Każdy rozdział książki mógłby stanowić osobne dzieło, przy czym poszczególne części pasują do siebie jak puzzle w układance. Co prawda Grzebałkowska unika chwytliwych zabiegów stylistycznych, za to doskonale operuje kontrastem. Dyskretna obrazowość i dynamika narracji sprawiają, że całość przypomina powieść uformowaną za pomocą narzędzi reporterskich. Brakujące elementy w życiorysie bohaterki autorka niekiedy wypełnia możliwymi sugestiami. Konstruuje chociażby list Heleny, córki pisarki, do matki ułożony ze skrawków istniejących dokumentów, faktów i domysłów:

Droga mamo,
proszę nie rwać tego listu, jak inne moje, tylko go przeczytać.
[...]
Czy to wtedy się stałam potworą, jak mnie mama później nazwała?
[...]
Miłość mamy można było stracić przez nieposłuszeństwo.
Jako nastolatka przynosiłam mamie – słynnej poetce Konopnickiej – wstyd w towarzystwie warszawskim. W mieście, zamiast się uczyć do egzaminów, sprawiałam kłopoty. Odesłana na wieś, wywoływałam awantury, o których donoszono mamie w listach.
Plotkowano o nas.
[...]
PS: I bardzo mamę kocham. I mama mnie także, ja to wiem. Wszak Jan Papłoński uważa, że: "Miłość jest rodzicom wrodzoną".

To najmniej reporterski, a zarazem najbardziej wzruszający fragment biografii. Pokazuje lub zapowiada Konopnicką jako matkę osoby będącej w kryzysie psychicznym, kobietę praktycznie samotnie wychowującą sześcioro dzieci, dbającą o reputację poetkę. Świetnie oddany w "Dezorientacjach" stan duszy i umysłu bohaterki przypomina skomplikowaną więź między ojcem i synem Beksińskimi opisaną przez reporterkę dekadę wcześniej. Wątek relacji rodzica i dziecka został zarysowany przez Grzebałkowską również w typowo reporterskiej książce "Wojenka", przedstawiającej doświadczenie konfliktu zbrojnego z perspektywy osoby niedorosłej, jednakże chodziło w niej głównie o pokazanie nieuświadomionego mechanizmu dziedziczenia traumy. Zarówno w biografii Beksińskich, jak i Konopnickiej, obserwujemy kształtowanie się tej więzi od początku, poznajemy okoliczności podejmowania trudnych i często niezrozumiałych decyzji, dzięki czemu możemy wyrobić sobie własną opinię. W "Dezorientacjach" ogromną rolę odgrywa także tło obyczajowe, które pozwala lepiej zrozumieć zachowanie głównej bohaterki.

Kreśląc tło historyczne, Grzebałkowska swobodnie łączy wydarzenia ogólnonarodowe z uroczystościami rodzinnymi Konopnickich (prawdopodobny czarny kolor ubrań ślubnych wynika z żałoby narodowej), a panujące w drugiej połowie XIX i na początku XX stulecia normy przykłada do postępowania poetki. Z zaciekawieniem czyta się fragmenty o intercyzie i warunkach rozwodu, choć najbardziej frapujące są uwagi dotyczące praw – a właściwie braku praw – kobiet. Mężatka nie może otrzymać paszportu bez zgody męża, a rozwódka traci prawo opieki nad dziećmi. "Dezorientacje" są takim przyspieszonym kursem emancypacji, który przechodzi sama Konopnicka. Jej życiowa partnerka, Maria Dulębianka, ze względu na płeć nie otrzymuje mandatu posełki (tak niedługo zacznie się określać kobiety zasiadające w ławach sejmowych), choć zdobywa wymaganą liczbę głosów. Sama poetka kieruje pismem dla kobiet "Świt", odwiedza więźniarki, by spotkania te przenieść na karty literatury. Biografia Konopnickiej to prawdopodobnie najbardziej feministyczna książka ostatnich lat, choć wcale nie aspiruje do tego miana.

Grzebałkowska nie owija w bawełnę, pisze wprost o związku poetki z malarką, cytuje wypowiedzi matki, która boleje nad tym, że śmierć nie zabrała jednej z jej córek. Rezygnuje z tonu oskarżycielskiego na rzecz próby zrozumienia – nie usprawiedliwienia – postępowania swojej bohaterki. Konopnicka nie jest więc ani posągowa, ani też przesadnie neurotyczna. Nie daje się zaszufladkować, trudno przewidzieć jej kolejny ruch. W "Dezorientacjach" staje się bardziej sobą – kobietą, matką, kochanką, działaczką, przyjaciółką – niż poetką, którą pamiętamy z lekcji języka polskiego. A im bardziej widzimy w niej człowieka, tym chętniej i głębiej wczytujemy się w jej dzieła.

Pisząc biografię znanej osoby, łatwo wystawić jej pomnik lub zrzucić z piedestału. Grzebałkowska nie uczyniła ani jednego, ani drugiego. Reporterka uporządkowała powszechnie znane oraz dopiero ustalone fakty, przetasowała je i stworzyła szokujący i jednocześnie inspirujący portret Konopnickiej. Taki, któremu warto dać się uwieść.

Magdalena Grzebałkowska
"Dezorientacje. Biografia Marii Konopnickiej"
Wydawnictwo Znak, Kraków 2024
Liczba stron: 464
ISBN: 978-83-240-6879-1

biografia literacka

biografia reportażowa

reporterka

emancypacja kobiet

emancypantki