Joanna Wilengowska: Ojciec stwierdził, że Polacy tego nie zrozumieją [WYWIAD]

joanna-wilengowska-en_01545651_0005.jpg, default, Joanna Wilengowska, fot. Artur Szczepański/Reporter/East News

Poplątane losy są charakterystyczne dla kultur pogranicza – mówi autorka książki „Król Warmii i Saturna” wyróżnionej w kategorii „esej” Nagrodą Literacką Gdynia 2025.

Pisze Pani, że „nikt nigdy nie pytał Warmiaków o zdanie”. A jak wyobraziłaby sobie pani Warmię urządzoną przez Warmiaków? Czym różniłaby się od dzisiejszej?

W książce przyjmuję perspektywę mojego ojca, więc to oczywiście jest jego stwierdzenie, on tak postrzega sytuację. Ja tego nie kwestionuję, ale przyglądam się, notuję, sprawdzam, skąd w nim takie poczucie braku zrozumienia, skrzywdzenia. Ale przede wszystkim – zauważam istnienie Warmiaków. Przynajmniej tego jednego! Richtycznego Warmjoka. Zauważyć istnienie, nawet tak enigmatyczne, nieoczywiste, to już jest chyba coś. Bo wiele osób twierdzi, że ich nie ma.

Warmiaków nie ma, wyjechali, stali się Niemcami, albo są Polakami, nie ma już żadnej warmińskości, nie ma o czym mówić. A tu nagle pojawia się taki Warmiak cało gambo, królewski okaz, o złożonej tożsamości, wielowątkowy, zdeklarowany jednak w swojej warmińskości.

Nie wiem, jak mój ojciec urządziłby Warmię, ani czy byłaby ona wtedy lepszym miejscem niż jest teraz (śmiech). Jak dla mnie jest w porządku taka, jaką jest, podlegająca znikaniu, bo wszystko znikaniu podlega. Śladów tej Warmii, o której opowiada mój ojciec – a jego opowieści bywają zarówno straszne i bolesne, jak i piękne – pozostało już niewiele. I to była jedna z przyczyn napisania tej książki – to, co zachowało się w pamięci mojego ojca, wydało mi się bezcenne. Wychowali go dziadkowie, więc jest nośnikiem wspomnień wcześniejszych pokoleń – zachował w sobie pamięć o tej warmińskiej Atlantydzie, która była częścią większej kulturowej mozaiki, jaką były Prusy Wschodnie.

Ojciec chętnie pani o tym opowiadał?

Powiedziałabym, że skrajnie niechętnie (śmiech). Mój ojciec zdecydowanie nie jest osobą, która chciałaby chlapać na prawo i lewo o sobie i swoich rodzinnych tajemnicach. Z powodów życiowych stało się jednak tak, że trzy lata temu zamieszkałam z nim i przez ten czas trochę tych historii udało mi się z niego wycisnąć. Uznałam, że ważne jest to, żeby o tym opowiedzieć – po części w imieniu ojca, a po części także w imieniu innych Warmiaków i Warmiaczek.

W książce podejmuję próbę poskładania tych różnych małych opowiastek, znaków czy wskazówek dawanych mi przez ojca we własną opowieść, w której opieram się na swoich rozpoznaniach i intuicji. Cieszę się, gdy docierają do mnie głosy, że moje przypuszczenia się sprawdzają, np. gdy piszę o wewnętrznej emigracji Warmiaków, którzy nie chcą zbyt wiele mówić o przeszłości choćby dlatego, że kiedyś doświadczyli szykan ze względu na swoje pochodzenie. Ale przypuszczam, że mogą istnieć też inne perspektywy i spojrzenia na warmińskość i chętnie bym je poznała. Moja historia jest jedną z wielu.

W książce przywołuje pani metaforę wybrakowanych puzzli, czyli tych okruchów pamięci pani ojca, z których układa pani swój obraz Warmii. Zastanawia mnie jednak, jak mają się te rozsypane puzzle do opisywanego przez panią warmińskiego ordnungu – zamiłowania do porządku?

Warmiński ordnung realizuje się w tym, że ja próbuję to poskładać – podejmuję trud okiełznania tych wszystkich wątków i złożenia ich w spójną opowieść. Książka rzeczywiście jest napisana w taki fragmentaryczny puzzlowy sposób, ale mam nadzieję, że te fragmenty składają się w jedną całość – mimo tego, że są niejednorodne stylistycznie. Bowiem są tu fragmenty odnoszące się do trudnej historii regionu, ale i niemal dosłowne zapisy codziennych rozmów z moim ojcem, jak też momenty bardziej refleksyjne, czy wręcz – ośmielę się powiedzieć – poetyckie.

Tak chyba też właśnie działa ludzka pamięć – jest jak te rozsypane puzzle albo rozrzucone na chybił trafił przedmioty w muzealnym magazynie.

Tak to mniej więcej wygląda. I na dodatek na podstawie jakich kryteriów ocenić, co w tym wszystkim jest ważne, a co nieważne? W związku z tym, nie przeprowadzałam w książce radykalnej selekcji, nie dzieliłam wspomnień na istotne i nieistotne. Piszę zarówno o najbardziej znaczącej i najstraszniejszej dacie w najnowszej historii naszego regionu, czyli o roku 1945 (chociaż boję się historii, które się za tym kryją), ale też opowiadam choćby historyjkę o urządzeniu gospodarskim, które nazywano kopońką. Takie drobiazgi życia codziennego też mogą wydać się warte zapamiętania. Przecież codzienność to esencja naszego życia.

Okładka książki "Król Warmii i Saturna", autorka: Joanna Wilengowska, fot. Wydawnictwo Czarne

Myślę, że dzięki tej formule udało się pani napisać książkę, która mimo tego, że porusza wiele bolesnych i ciężkich tematów, bywa niejednokrotnie zabawna. Zresztą pisze pani: „Śmiech jest ważny. Trzyma warmińskie królestwo w całości i nie pozwala mu się pokruszyć”.

Mam nadzieję, że tak jest. Kwestia poczucia humoru jest bardzo indywidualna, ale też mi się tak wydaje, bo mój ojciec bywa czasem bardzo zabawny. Z jednej strony bywa takim naburmuszonym prorokiem i rzeczywiście ma majestatyczne gesty – dlatego też nazywam go „królem Warmii”. A z drugiej strony miewa czasem żarty, które wywołują zgrzyt w rzeczywistości, np. jak w tej scenie z książki, gdy odbiera telefon, przedstawia się i nagle ni z tego ni z owego dodaje „straszę obecnością”. Nie wiem, skąd mu się to bierze – tak po prostu ma.

A czy taka Warmia, którą opowiada pani ojciec, rzeczywiście kiedyś istniała?

Nie mam bladego pojęcia (śmiech). Czasem próbuję ją zobaczyć i gdy się przymknie jedno oko, to można rzeczywiście coś dostrzec. Być może to jest taka właściwość podeszłego wieku, że pamięta się pewne rzeczy piękniejszymi, niż one były w rzeczywistości. Bo z jednej strony słyszałam wiele właśnie idyllicznych opowieści o Warmii, o której właściwie nie wiadomo, czy ani kiedy istniała. Ale w opowieściach o tej sielskiej krainie zdarzają się też czasem rzeczy straszne, czarne. Jakoś się te dwie sprzeczne Warmie mieszczą w głowie mojego ojca. Mroczna i świetlista.

Ciekawa i myślę, że bliska prawdzie jest ta zaproponowaną przez panią nielinearna koncepcja czasu, w której dzieciństwo styka się z wiekiem starczym: „Koniec i początek niemal się stykają, wąż prawie połyka własny ogon, yin już się przechyla w stronę yang i tan ganc mały szurek już łapie swoją rączką za żylastą dłoń starego człowieka, już chce go prowadzić do tańca, dokoluśka”.

Tak chyba jest. Czasami gdy patrzę na mojego ojca, to widzę w nim tego chłopca. A gdy on sam opowiada o sobie, to też odnoszę wrażenie, że najsilniejszy związek ma właśnie z tamtą wersją siebie, czyli tym małym szurkiem warmińskim, który biegał z wędką po Stawigudzie. Że to jest właśnie ten najwłaściwszy on.

W książce pani ojciec jest jednak nie tylko królem Warmii, ale i Saturna. Skąd wzięły mu się te wszystkie kosmiczne fascynacje?

Oprócz tego, że mój ojciec jest archetypicznym Warmiakiem, to jest też samym sobą, czyli człowiekiem o dość wyrazistych cechach osobowości. Jest chociażby domorosłym konstruktorem i wynalazcą. W książce wspominam na przykład o segmencie, który zrobił z obudów po telewizorach. Pamiętam, że na odwiedzających nas robiło to wrażenie (mówimy tu o czasach późnego PRL-u), że można nadać drugie życie przedmiotom, zamieniając je w coś zupełnie innego. To zrodziło się z niedoborów, ale też z pomysłowości mojego ojca. Tak więc on jest ciekawy zarówno jako Warmiak, ze swoją skomplikowaną historią, ale także po prostu jako on sam, z tymi swoimi kosmicznymi skojarzeniami i fascynacją Saturnem, która nie wiadomo skąd się wzięła.

A jak ojciec zareagował na pani książkę?

Stwierdził, że Polacy tego nie zrozumieją. Chociaż z drugiej strony bardzo mnie namawiał do pisania o Warmii, ale właśnie z takim brakiem nadziei na to, że ta skomplikowana historia polsko-niemiecko-warmińska zostanie zrozumiana.

A gdzie by Pani zabrała kogoś, kto chciałby zrozumieć, o co chodzi z tym regionem?

Do wsi Orzechowo. Tak zresztą często się dzieje, że ludzie, którzy chcą opowiedzieć odwiedzającym o tej dawnej Warmii, zabierają ich właśnie tam. Wieś została wysiedlona w czasach PRL-u – dziś składa się właściwie tylko z kościoła i cmentarza pośrodku lasu. To jest coś oszałamiającego w swoim pięknie i grozie. Na tym cmentarzu znajdują się również groby moich przodków. Zdecydowana mniejszość współczesnych mieszkańców Warmii i Mazur może odnaleźć w tym regionie miejsca pochówku swoich krewnych sprzed 1945 roku, więc jest to dla mnie rzecz rangi megatonowej.

Poza tym nieopodal płynie rzeka Marózka, a w okolicy jest kilka pięknych jezior. Tak więc to dobre miejsce na początek. Ale proszę – nie jedźcie tam wszyscy naraz, nie zostawiajcie po sobie śmieci i nie hałasujcie! Nie zadepczcie nas!

Napisała pani, że warmińskiego uczy się od trzech lat. W domu nie mówiło się po warmińsku?

Nie, w domu nie używało się warmijskiej godki. Mój ojciec nigdy nie mówił gwarą na co dzień. Częściej już zdarzało mu się mówić po niemiecku, bo to jest jego pierwszy język. Ale równolegle gdzieś w jego życiu rodzinnym ta gwara rzeczywiście funkcjonowała. Przypominam sobie wizyty u prababci, która mówiła z nami wyłącznie po warmińsku, więc trochę się o to ocierałam. Ale tak naprawdę sprawy tożsamościowe i językowe zaistniały w moim życiu dopiero niedawno, więc jestem po trosze warmińską neofitką.

Dlatego bezcenne wydaje mi się notowanie tych wszystkich domowych języków, którymi posługują się jeszcze starsi ludzie. Tytułem wyjaśnienia – zwroty, które cytuję w książce, pochodzą ze stawigudzkiego wariantu gwary warmińskiej, czyli tej, którą posługuje się mój ojciec. Inni Warmiacy mogą posługiwać się odmiennymi wariantami, np. swoją małą ojczyznę nazywać „Warnijo” a nie „Warmijo”. To mogą być drobne różnice, ale warto podkreślić, że one istnieją. W każdej wsi, a nawet w każdej rodzinie, mówiło się trochę inaczej.

Poza tym, są ludzie, którzy zajmują się próbą kodyfikowania gwary warmińskiej. Powstają jej elementarze czy organizowane są kursy gwary warmińskiej (np. w Miejskim Ośrodku Kultury w Olsztynie. I to też są bardzo cenne inicjatywy: żeby ta godka została formalnie opisana i żeby istniał jej wariant podstawowy, czyli taki, który ma szansę przetrwać.

Wspomina Pani w książce także o neo-Warmiakach. Czy zauważa Pani teraz takie przebudzenie warmińskiej tożsamości?

Myślę, że swego rodzaju regionalne wzmożenie możemy teraz zaobserwować w całej Polsce. Widzimy przecież choćby silne odrodzenie śląskiej tożsamości – i to nieraz rozumianej jako narodowa odrębność, co jest już w ogóle dużą sprawą.

W naszym regionie – prawdopodobnie tak jak wszędzie – większość oczywiście stanowią osoby, które zbytnio się nad tego typu kwestiami nie zastanawiają. Ale jest też grupa osób, które zaczynają odkrywać Warmię i Mazury, fascynować się tymi krainami, w nich widzieć swoją przyszłość i wokół nich budować swoją tożsamość. Zaczynają się określać jako Warmiacy czy Mazurzy, choć np. nie mają tutejszych korzeni, są pierwszym, drugim pokoleniem tu urodzonym.

Są też tacy, którzy żeby to rozróżnić, nazywają się właśnie neo-Warmiakami. Tak więc tutaj jest cały zasób możliwości i szerokie spektrum nazewnictwa. I bardzo dobrze, niech tak się dzieje – dzięki temu nie musimy ograniczać się do sztywnych podziałów i możemy budować swoją tożsamość z wielu klocków.

Wydaje mi się, że polonizacja, czyli doświadczenie powojennych Warmiaków, nie jest szczególnie popularnym terminem w polskim dyskursie. Częściej mówi się o repolonizacji...

Tak, również w naszym regionie wiele osób używa tego sformułowania. Myślę jednak, że jesteśmy teraz w takim ciekawym momencie, w którym wiele pojęć zaczynamy postrzegać inaczej i na wiele z tych dotychczasowych definicji patrzymy nieufnie. Weźmy za przykład słowo "repatriant", które również jest często używane w naszym regionie, ale z drugiej strony coraz więcej osób dostrzega, że upowszechnienie tego sformułowania było cyniczną zagrywką władz PRL-u – podobnie zresztą jak propagandowe określenie „Ziemie Odzyskane”.

Takim bezrefleksyjnie dotychczas używanym terminem wydaje mi się też być właśnie ta „repolonizacja”. Trudno nazywać Warmiaków Polakami w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Warmiacy w dużej mierze są potomkami dawnych osadników z terenów dzisiejszej Polski – między innymi Mazowsza, choć nie tylko. Jak więc tę tożsamość określić? W regionach, które charakteryzowała wielość kulturowa i skomplikowana historia, takie rzeczy nie są łatwe i proste. Przenikanie się różnych wpływów i poplątane losy są charakterystyczne dla kultur pogranicza.

Tak więc ja nie zamierzam tego robić. Stoi za tym zapewne wewnętrzny opór przeciwko ciśnieniu, żebyśmy wszyscy byli tacy sami, zamykaniu złożonego świata w wyciętych siekierą szufladkach. Przed homogenizacją, ujednoliceniem. Podoba mi się wielobarwność, wielokulturowość naszego regionu. Nie zabraniam nikomu określania się jako Warmiak czy Warmiaczka, ani nie sugeruję, że ktoś tak o sobie powinien mówić. Dla mnie samej tego rodzaju deklaracja oznacza rodzaj lojalności wobec tej krainy, zrozumienie jej historii, bezwzględny szacunek wobec przyrody, przywiązanie do pejzażu kulturowego i jego znaków architektonicznych, takich jak na przykład kapliczki warmińskie – co sia po naszamu mózi kapelki – to są właśnie te rzeczy, które są mi bliskie i oswojone. Określam się jako Warmiaczka, choć nie są to moje jedyne korzenie, druga część mojej rodziny nie pochodzi stąd, przyjechała do Olsztyna z Wilna. Ale określam się jako tutejsza, warmińska. Może to dlatego, że jestem osobą, do której bardziej przemawia konkret niż abstrakcja: przywiązanie do najbliższej okolicy, konkretnych miejsc. Do tego, co jest.

Joanna Wilengowska – absolwentka filologii polskiej oraz dziennikarstwa. Współtwórczyni pisma literackiego „Portret”. Autorka książek prozatorskich „Japońska wioska”, „Zęby” oraz „Król Warmii i Saturna”, a także programów telewizyjnych i reportaży. Współpracuje z instytucjami kultury Warmii i Mazur oraz organizacjami pozarządowymi, m.in. Wspólnotą Kulturową „Borussia”. Urodziła się i mieszka w Olsztynie.

Język Polish

warmia

proza polska xxi wieku

Joanna Wilengowska