5 twarzy feminizmu w literaturze polskiej

Pięć twarzy feminizmu w literaturze polskiej

prawa_kobiet_protest_forum-0693367656.jpg, default, Marsz równości, Kraków, 2022, fot. Joanna Mrówka/Forum, Pięć twarzy feminizmu w najnowszej literaturze polskiej

#literatura

"Musiałam zostać feministką", "Czas wysłuchać kobiet", "[...] każda swoimi decyzjami rozsadzała ramy patriarchatu" – przekonują pisarki. Jaki obraz kobiety malują w swoich książkach?

Sztuka szesnastu polskich artystek XXI wieku na wystawie "Bujność" w Kiszyniowie albo wątek kobiecego oporu na "Familiar Strangers" w Brukseli. Niderlandzki koncert SIKSY – duetu łączącego muzykę, poezję performatywną i taniec współczesny oraz występy Hany Umedy przywołującej tradycję XIX-wiecznej, japońskiej sztuki scenicznej wykonywanej wyłącznie przez kobiety. Spektakle "Ocalone" w reżyserii Mai Kleczewskiej czy "Matki. Pieśni na czas wojny" Marty Górnickiej. Słowo "feminizm" – rozumiane zgodnie z łacińską etymologią femina, czyli "kobieta" – w zagranicznym programie kulturalnym Prezydencji Polski w Radzie Unii Europejskiej odmieniane jest przez wszystkie przypadki. Wydarzenia realizowane przez Instytut Adama Mickiewicza to jednak nie tylko widowiskowe spektakle czy wyjątkowe wystawy, lecz także bardziej kameralne rozmowy i spotkania z polskimi pisarkami. Jaki wizerunek literackich bohaterek przedstawiają autorki w najnowszej prozie? Jak postrzeganie kobiety i jej roli w społeczeństwie zmieniało się na przestrzeni lat? I czy feminizm musi krzyczeć?

#tojestwojna

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Protest kobiet w Krakowie, 2017, fot. Filip Radwański/Forum

Obrazek

prawa_kobiet_protest_212forum-0428285571.jpg

Powinien. Świadczy o tym chociażby skala protestów zarówno tych lokalnych, spontanicznych, jak i przygotowywanych przez organizacje walczące w imieniu kobiet o poczucie godności, przeciwko uprzedmiotowieniu i decydowaniu za nich o ich losach. Grzeczny język już nie wystarcza. Nowy rozdział polskiego feminizmu rozpoczął się w 2016 roku wraz z planami zaostrzenia prawa aborcyjnego. Matki, córki, siostry, koleżanki, obywatelki, a także solidaryzujący się z nimi mężczyźni masowo wyszli na ulice z hasłem na ustach "To jest wojna". Wypisane złością i goryczą na transparentach ozdobionych błyskawicą, zostały utrwalone na zdjęciach, które obiegły świat. Fala buntu kobiet rozlała się na cały kraj i szybko przekroczyła jego granice. Polskie strajki zainspirowały do podobnych ruchów Argentynki czy Koreanki.

Okładka książki Klementyny Suchanow "To jest wojna. Kobiety, fundamentaliści i nowe średniowiecze", fot. wydawnictwo Agora

Właśnie pod hasłem "To jest wojna" Klementyna Suchanow prowadziła literacką kronikę feministyczną do roku 2020. Biografka Gombrowicza tym razem postanowiła opisać współczesną historię kobiet i osób nieheteronormatywnych, nie ukrywając własnego zaangażowania. Choć trzyma się faktów i wydarzeń rozgrywających się w XXI wieku, głównie w europejskich krajach, to mentalnie cofa się do średniowiecza, kiedy to kobieta była całkowicie podporządkowana mężczyźnie, traktowana przedmiotowo. W tym eseju uczestniczącym – bo tak chyba najtrafniej można określić gatunek prozy, który Suchanow uprawia – analizuje przebieg protestów kobiet w kontekście nie tyle społecznym lub historycznym, ile geopolitycznym. Jej osobista, niekiedy bardzo emocjonalna perspektywa nie przysłania jednak siły argumentów. Autorka otwarcie przyznaje, że trudno było jej napisać tę opowieść. Nie rozmyślała zbyt wiele nad feminizmem – do czasu. Suchanow pisze

Gdy jednak zostałam postawiona przed wyborem: średniowiecze czy moje prawa, sprawa stała się jasna. I jak wiele z nas nie miałam wyjścia, musiałam zostać feministką.

Heroski z ZSRR

Wspomnienie z dzieciństwa, późne lata 50.: na przyjęcie w rodzinnym domu Galiny przybyli zaproszeni goście, m.in. syn wysoko postawionego wojskowego Związku Radzieckiego. W pewnym momencie orzekł, że "kobieta jest tylko towarzyszką mężczyzny, nikim więcej". Jedenastoletnia wówczas dziewczynka ostentacyjnie wstała od stołu i wyszła z pokoju, trzaskając drzwiami. Stała się feministką, choć nigdy by siebie tak nie określiła. W dorosłym życiu Galina Starowojtowa była postrzegana jako kobieta symbol – rosyjska liberałka, polityczka, obrończyni demokracji, zamordowana przez swoich przeciwników. To jedna z wielu bohaterek opowieści Małgorzaty Nocuń z książki "Miłość to cała moja wina. O kobietach z byłego Związku Radzieckiego".

Okładka książki Małgorzaty Nocuń "Miłość to cała moja wina. O kobietach z byłego Związku Radzieckiego", fot. wydawnictwo Czarne

"Czas wysłuchać kobiet" – apeluje reporterka. I sama słucha: więźniarek łagrów, prześladowanych naukowczyń i lekarek, artystek aktywistek, działaczek na rzecz praw człowieka, matek czekających na powrót synów – lub ich ciał – z wojny. Nie ignoruje głosu ani kobiet walczących z systemem, ani tych szczerze kochających Związek Radziecki. Opowiada o niezależności, odnajdywaniu się w patriarchalnym porządku, rodzinnych dramatach, dziedziczeniu traumy i o kobiecości – zarówno znanych, jak i anonimowych herosek. Przywołując historie dotąd nieopowiedziane, Nocuń nie ocenia i nie epatuje tragedią. Zbiór reportaży "Miłość to cała moja wina" jest wielogłosem kobiet, podobnie jak chór "Matek. Pieśni na czas wojny" w reżyserii Marty Górnickiej. Może nie tak donośnym, ale równie poruszającym. I choć w książce każda z bohaterek wypowiada swoją kwestię, to literacką i teatralną opowieść łączą siła oraz determinacja, które obu autorkom udaje się wydobyć.

Obraz pań

Choć słynne pytanie "Dlaczego nie było wielkich artystek?" Linda Nochlin zadała już przeszło pół wieku temu, to – niestety – wciąż jest ono aktualne. Na szczęście nadal prowokuje ludzi pióra do weryfikacji historii, zajrzenia do archiwów i muzealnych magazynów, by wydobyć z nich skrawki herstorii. W Polsce od lat zajmują się tym historyczki i miłośniczki sztuki, jak chociażby Małgorzata Czyńska czy Sylwia Zientek, a ostatnio do tego literackiego grona dołączył Piotr Oczko (jeden z niewielu mężczyzn piszących o kobietach), przedstawiając w "Sukni i sztalugach" historie dawnych malarek. Czyńska, sama będąca kuratorką sztuki, w wywiadzie udzielonym Culture.pl, wspominała o muzeach i galeriach coraz chętniej organizujących wystawy artystek, które jeszcze do niedawna nie miałyby szansy zaistnieć w przestrzeni publicznej i świadomości odbiorców. O tym, że jest co wyciągać z magazynów, świadczy chociażby to, że jedno z niesamowitych dzieł Zofii Stryjeńskiej, zamiast cieszyć oko widza, zdobi korytarze niedostępne dla szerokiej publiczności w jednej z najważniejszych instytucji muzealnych w Polsce (a podejrzewam, że nie jest to odosobniony przypadek). Rodzi się więc pytanie, czy i kiedy artystki znajdą bądź odzyskają należne im miejsce w historii sztuki?

Okładka książki Sylwii Zientek "Tylko one. Polska sztuka bez mężczyzn", fot. wydawnictwo Agora, Warszawa 2023

Zientek znalazła dla nich przestrzeń w historii literatury. Jako pasjonatka oraz kolekcjonerka obrazów malarek i malarzy z kręgu École de Paris napisała książki biograficzne "Polki na Montparnassie" oraz "Lunia i Modigliani". Drążąc głębiej i podążając śladem kobiet zapomnianych lub niedocenianych, stworzyła publikację "Tylko one. Polska sztuka bez mężczyzn". W obszernym tomie znajdziemy dwadzieścia życiorysów artystek, którym albo już udało się wyjść z cienia mężczyzn, albo jeszcze czekają na swój czas. Obok Olgi Boznańskiej, Tamary Łempickiej czy Aliny Szapocznikow mamy literackie portrety Anny Rajeckiej ("mistrzyni rokoko"), Zofii Piramowicz ("nieznanej orientalistki") albo Marii Papy Rostkowskiej (malującej rzeźbiarki). "Każda w jakiś sposób przełamywała konwencję w danym nurcie sztuki, każda swoimi decyzjami rozsadzała ramy patriarchatu" – przekonuje Zientek. Autorka nie ogranicza się do barwnych opisów życia i twórczości swoich bohaterek, lecz wpisuje je w szerszy kontekst edukacji artystycznej czy pozycji kobiet w środowisku męskim, a wreszcie – w ogólny dyskurs feministyczny. Czy próbuje stworzyć nowy kanon sztuki? Niekoniecznie, ale z pewnością podpowiada, kogo należałoby uwzględnić przy jego rewizji.

Natura kobiety

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Protest kobiet w Katowicach, 2018, fot. Maciej Jarzębiński/Forum

Obrazek

prawa_kobiet_protest_2_forum-0430085521.jpg

Niełatwo jest odtworzyć biografię kobiety, która albo milczy (bo nie chce opowiadać o swoim losie), albo już mówić nie może (a pisana przez mężczyzn narracja pomija lub przekłamuje jej historię). Wydawałoby się, że fikcja ma prostsze zadanie. Tu nie trzeba trzymać się faktów, spędzać godzin w archiwach, wertować stosów dokumentów. W literaturze kobiety zawsze były obecne, pytanie tylko: na jakich zasadach? Ile silnych bohaterek powieści jesteśmy w stanie wymienić? A bohaterów?

Drużbacka nie bez powodu została przywołana w kontekście literatury współczesnej – jej postać pojawia się na kartach "Ksiąg Jakubowych" Olgi Tokarczuk. Zajrzyjmy więc do pierwszych z brzegu książek noblistki: ostoją "Prawieku i innych czasów" są kobiety (w przeciwieństwie do wprowadzających chaos mężczyzn), "Anna In w grobowcach świata" powstała na kanwie mitu o sumeryjskiej bogini Inannie, "Prowadź swój pług przez kości umarłych" to thriller moralny rozgrywany przez Janinę Duszejko. Więcej? Weźmy na warsztat "Empuzjon", w którym kobiety – tylko pozornie – odgrywają drugoplanową rolę.

Okładka książki Olgi Tokarczuk, "Empuzjon", fot. Wydawnictwo Literackie, Kraków 2022

Feminizm u Tokarczuk jest subtelny, zawoalowany, przewrotny. Z rozmów postaci męskich w "Empuzjonie" wyłania się przedmiotowy obraz kobiety, pozbawionej własnej woli, myśli, a nawet prawa do swojego ciała. Są bytem ulotnym – pojawiają się we wspomnieniach i fantazjach, giną w tajemniczych okolicznościach. Za to materializują się niejako w przyrodzie, zarówno w jej złowrogim, jak i kruchym obliczu. Kluczowa dla całej powieści sceneria zbudowana jest właśnie z pierwiastka kobiecego. Zresztą sam tytuł nawiązuje do mitycznego miejsca zamieszkanego przez czarownice. Powieść noblistki okrzyknięta przez krytyków "feministyczną odpowiedzią na »Czarodziejską górę« Tomasza Manna" (Claire Allfree w "Daily Mail") nie daje gotowych argumentów w dyskusji o prawach kobiet, a tym samym jeszcze mocniej prowokuje do refleksji nad ich miejscem w patriarchalnym świecie.

Thumbnail — Okładka książki "Ten się śmieje, kto ma zęby" Zyty Rudzkiej, fot. wydawnictwo W.A.B.

Nad swoim miejscem ani nad przypisaną jej rolą w ogóle nie zastanawia się bohaterka powieści "Ten się śmieje, kto ma zęby" Zyty Rudzkiej. Fryzjerka męska Wera, która właśnie straciła pracę i musi pochować męża, wie, czego chce. Jest bezkompromisowa, drapieżna, mówi, co myśli. Przy okazji wyprawy po buty do trumny rozlicza się z własną przeszłością. Rudzka także nie bierze jeńców i nie o feministyczną treść tutaj chodzi, a o styl, w jakim autorka prowadzi narrację. Jej książka to językowy majstersztyk, zdania są ostre, przycięte na wymiar, idealnie dopasowane do charakteru Wery. Powieść ta deklasuje wszystkie literackie historie o kobietach walczących o podmiotowość – oto mamy bohaterkę z krwi i kości, odważnie kroczącą niekoniecznie po to, co jej się należy, tylko po to, czego pragnie. Można ją kochać lub nie znosić, choć zapewne wszystkie czytelniczki trochę jej zazdroszczą przebojowości. Tuż po otrzymaniu Nagrody Literackiej Nike 2023 (najważniejszego literackiego wyróżnienia w Polsce) autorka powiedziała, że jej Wera jest jak Nike – "poraniona, ale zwycięska".

Niekiedy jedynym zwycięstwem artystek, aktywistek, buntowniczek i "zwykłych" kobiet jest to, że ktoś przywołuje ich historie. Obrazy zostaną kiedyś zdjęte ze ścian, spektakl się skończy, muzyka zamilknie, a książka wróci na półkę. Pozostaną emocje i pamięć.

Cykl spotkań autorskich "Literatura – nowy rozdział" z wymienionymi w artykule pisarkami w ramach zagranicznego programu kulturalnego polskiej Prezydencji w Radzie Unii Europejskiej organizowanego przez Instytut Adama Mickiewicza:

– Madryt, Barcelona, Saragossa, 24-27 marca 2025: Małgorzata Nocuń, spotkanie w związku z hiszpańskim wydaniem książki "Miłość to cała moja wina. O kobietach z byłego Związku Radzieckiego";

– Berlin, 10 kwietnia 2025: Sylwia Zientek, dyskusja "Sztuka i feminizm" z udziałem autorki książki "Tylko one. Polska sztuka bez mężczyzn";

– Praga, 17 maja 2025: Olga Tokarczuk, spotkanie z noblistką na Targach Książki w Pradze;

– Praga, 18 maja 2025: Zyta Rudzka, spotkanie wokół książki "Ten się śmieje, kto ma zęby" w związku z czeskim wydaniem powieści;

– Berlin, 21 maja 2025: Klementyna Suchanow, dyskusja "Bezpieczeństwo / Feminizm", w ramach promocji książki "To jest wojna".

Język Polish

feminizm

kobiety na wojnie

literatura faktu