"Familiar Strangers. The Eastern Europeans from a Polish Perspective" w Bozar w Brukseli

familiar_strangers_bozar_opening_kwadrat_.jpg, default, Widok z wystawy "Familiar Strangers", Bozar, Bruksela, 14 marca 2025 roku, fot. Kuba Celej/IAM

#sztuki wizualne

Wystawa polskich artystek i artystów w brukselskim Bozar oferuje namysł nad relacjami między centrum a peryferiami, globalnym porządkiem politycznym a lokalną tożsamością, a także między mniejszościowymi historiami a wielką Historią. Ukazuje też, jak w dobie atomizacji, pogłębiających się konfliktów i eskalacji przemocy zachować wiarę we wspólnotę myśli i doświadczenia.

"Przyszłość Europy będzie ważyć się w Polsce" – mówiła na otwarciu wystawy "Familiar Strangers" w brukselskim Bozar Zoë Gray, dyrektorka działu wystaw. Myśl, którą można by zbagatelizować odniesieniem do romantycznego mesjanizmu i przekonania o wyjątkowości dziejowej misji, jaką Polsce czasem chciano by nadać, tutaj objawia jednak swoje odmienne oblicze. Nie o szczególny status bowiem chodzi, lecz raczej o niejednoznaczną, wymagającą, ale przy tym dającą możliwość niepowtarzalnego wglądu pozycję peryferium, sytuującego się na obrzeżach większych i silniejszych mocarstw. Nawet jeśli epokę imperiów uznamy za przeżytek, który wraz z zakończeniem I wojny światowej przeszedł już co najwyżej do podręczników historii, pełnoskalowy atak Rosji na Ukrainę, a także dyskusje na temat konieczności pogłębiania europejskiej integracji i solidarności, jakie inwazja ta za sobą pociągnęła, ukazują nie tylko napięte relacje między mocarstwami – to jasne – lecz przede wszystkim, jak napięcia te eskalują właśnie na ich obrzeżach, terytoriach granicznych, peryferyjnych, a jednak kluczowych. Stąd też, faktycznie, przyszłość europejskich potęg, a także Europy jako kulturowego projektu, zależy dziś od krajów słabszych, ościennych, tych, które przez wiele dziesiątek, a może i setek lat pozostawały na progu "europejskości".

Ku perspektywie mniejszościowej

Na zdjęciu: od lewej niższy rząd: Jana Shostak, Mikołaj Sobczak, Zoe Gray ( dyrektorka wystaw Bozar), Olga Wysocka, (dyrektorka IAM), Joanna Warsza (kuratorka), Olga Brzezińska (wicedyrektorka IAM), Anton Varga (Open Group), Christophe Slagmuylder (dyrektor Bozar). Od lewej wyższy rząd: Ngo Van Tuong, Renata Rara Kamińska, Zuzanna Hertzberg, Anamaria Pazmino, Jasmina Metwaly, Oliwia Bosomtwe, Aleksandra Wasilkowska, Janek Simon, Assaf Gruber, Jeremy Lambert (Bozar), podczas otwarcia wystawy "Familiar Strangers", Bozar, Bruksela, 14 marca 2025 roku, fot. Kuba Celej/IAM

Zwłaszcza że przecież z peryferiów widać więcej niż z centrum, co doskonale obrazuje też przykład polskiej kultury – kultury, która od swojego zarania pozostawała w ciągłym napięciu między Zachodem a Wschodem, a będąc ciągle u progu, na przedmurzu czy flankach, nauczyła się widzieć siebie jako obcą, niepasującą do końca ani do jednej, ani do drugiej strony granicy. Dzięki tej niepowtarzalnej perspektywie to właśnie Wschodnia Europa – Europa mniej prawdziwa, przyszywana, udawana, aspiracyjna – potrafi dziś z większą przenikliwością diagnozować problemy całego kontynentu, których Stara Europa często wybiera nie widzieć.

W humanistyce taką rolę odgrywa spojrzenie Innego – tego, który z dystansu widzi to, co zwykło się uważać za normę. Inny jest jak Wędrowiec, którego w jednej ze swoich przypowieści opisywał Fryderyk Nietzsche – nigdzie niezadomowiony, a jednocześnie zadomowiony jakby wszędzie, nieodnajdujący się w starych językach i formułach, lecz wiecznie poszukujący nowych znaczeń i pojęć, niezadowalający się stałą tożsamością, lecz cieszący się ciągłą zmianą i przepływem.

Tak też sformułować można zadanie polskiej sztuki wyeksponowanej na "Familiar Strangers" – oferując perspektywę mniejszościową i peryferyjną, pozwala ona głębiej zrozumieć to, co większościowe i centralne. Zapraszając do wsłuchania się w historie mniejszości, umożliwia zrozumienie konstruktu, jakim jest historia w liczbie pojedynczej. Dlatego też tak istotnym gestem jest zaproszenie na wystawę artystów i artystek reprezentujących w Polsce różne mniejszości – ukraińską, białoruską, żydowską, ale także queerową i rasową – co odczytuję jako konsekwentne kwestionowanie dominujących perspektyw. Jeśli na Europę patrzeć należy przez soczewkę jej peryferiów, to najgłębsze rozumienie tych peryferiów również oferują ci, którzy ciągle problematyzują – lub na których tę problematyzację wprost wymusza brutalna polityka, nagonki czy propaganda – własną przynależność i zadomowienie, ci, którzy przekraczają pozornie stabilne granice między kulturami i narodami, ukazując nieraz ich arbitralność i sztuczność.

Płynne granice

Nie powinno dziwić, że z wystawy wyłania się obraz Polski odmienny od dominujących, zanurzonych w nacjonalistycznej retoryce przekazów. Polska ani nie była, ani dziś nie jest bowiem kulturowym czy etnicznym monolitem. Przeciwnie, w ślepej plamce między imperiami wzrastała jako kraj, którego konstytutywną cechą było wewnętrzne zróżnicowanie. Dzięki tej tradycji z łatwością przychodzi nam wpisywanie dziejów Polski w dzieje świata i odwrotnie – stąd też wspomniane wcześniej romantyczne marzenie o uniwersalnej doniosłości polskiego doświadczenia.

"Familiar Strangers" w brukselskim Bozar [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Na wystawie świetnie dokumentuje to chociażby głośny projekt ukraińskiego Open Group, prezentowany w 2024 roku w Pawilonie Polskim na Biennale w Wenecji "Powtarzajcie za mną II". Główną częścią instalacji jest film, w którym ukraińscy uchodźcy odwzorowują dźwięki charakterystyczne dla poszczególnych metod rosyjskiego ataku – inaczej brzmieć będzie nalot, dron, ostrzał czy zrzucona bomba. Dźwiękowy pejzaż agresji przedstawiony w pracy nie tylko wpisuje się w długą tradycję obrazowania zmysłowego piekła wojny – niesławna "nerwica frontowa" z czasów I wojny światowej – lecz przede wszystkim ukazuje ciało jako kolejne pole bitwy, membranę pamięci, przechowującą wspomnienie traumatycznej dyscypliny i przemysłowej powtarzalności wojennych ataków. Uzupełnieniem pracy są ustawione naprzeciwko ekranu mikrofony zachęcające do przyłączenia się do upiornego karaoke syków, szumów i wizgów; gest skierowany nie tyle ku widowni, co ku wypowiadającym się w filmie Ukrainkom i Ukraińcom – dołączenie do wojennego chóru staje się wyrazem przekraczającej narodowe granice solidarności. W tym przypadku jest to o tyle istotne, o ile to kolejny po Wenecji raz, kiedy projekt Open Group funkcjonuje jako w jakimś sensie projekt polski albo przynajmniej do tej polskości się odnoszący. I może właśnie to okazuje się najżywiej wybrzmiewającym elementem pracy – kwestionowanie narodowych podziałów symbolizowanych i legitymizowanych przez granice, pawilony i instytucje kultury (i nie tylko) przekłada się na wspólnotowe przeżywanie i doświadczanie historii, w których odnajdujemy też apel o wzięcie za nią wspólnej odpowiedzialności.

Jana Shostak podczas otwarcia wystawy "Familiar Strangers", Bozar, Bruksela, 14 marca 2025 roku, fot. Kuba Celej/IAM

Podobnie oddziałuje praca Jany Shostak – wideo, ale także otwierające wystawę w wieczór wernisażu działanie artystki "Minuta krzyku dla Białorusi" – aktywistyczna interwencja skierowana tyleż przeciwko reżimowi Łukaszenki, co, jak zaznaczyła sama artystka, w ogóle przeciw odradzaniu globalnych faszyzmów, eskalacji przemocy czy powrotowi retoryki imperialnej. Wychodzące wprost z doświadczenia artystki działanie staje się w jej rękach narzędziem pozbawionego jakichkolwiek epitetów sprzeciwu, fundamentalnej i uogólnionej niezgody, przybierającej najprostszą, ale i najdosadniejszą z form.

Ocalenie uniwersalności

I tutaj też pojawia się najciekawsze, a dla pokazu w Bozar bez wątpienia i centralne pytanie – o możliwość wyobraźni uniwersalnej. Wiara w uniwersalność kategorii, za pomocą których opisujemy świat, jest przecież w dużej mierze bezpowrotnie skompromitowana. To ze zwichniętych, już u fundamentów naznaczonych rasizmem i szowinizmem oświeceniowych ideałów uniwersalnego człowieczeństwa, praw i powinności kulturoznawcy wywodzą kolonialną przemoc czy brutalność XX-wiecznych wojen, których cienie do dziś uporczywie nawiedzają Europę nie zawsze skłonną do rozliczenia się ze swoim dziedzictwem. Tym niemniej, jak przekonująco opisywała historyczka Susan Buck-Morss, analizując rewolucję na Haiti, warto ocalić pewną warstwę uniwersalnego doświadczenia – tego mianowicie, które w momentach nadwerężenia ludzkiej kondycji, dehumanizacji i upokorzenia daje nadzieję na emancypację i odzyskanie podstawowej godności. Wiara w uniwersalia nie oznacza tutaj zrównania wszystkich doświadczeń i zignorowania ich swoistości – przeciwnie, wyraża nadzieję pokładaną w powszechnym pragnieniu samostanowienia, w sile słabszego i tego bardziej narażonego na krzywdę.

Mikołaj Sobczak, "Mantis", 2020, fot. dzięki uprzejmości artysty i Servais Family Collection

Najambitniejszą realizacją korzystającą z tak odzyskanej wiary w uniwersalność emancypacyjnych dążeń są na wystawie obrazy – czy raczej, ze względu na eksperymentalną technikę i materiały, dzieła malarskie – Mikołaja Sobczaka, artysty podejmującego w swoich pracach temat queerowych genealogii, historii opresji, momentów przesileń i transformacji, by ukazać, jak myślenie o przeszłości bywa laboratorium konstruowania przyszłości. Swobodne łączenie wątków z różnych kultur i czasów – prześladowania mniejszości seksualnych przeprowadzane przez Stasi, gnębienie ukraińskich chłopów przez polskich właścicieli ziemskich, zniszczenie przez Rosjan domu i dzieł malarki Poliny Rajko czy wreszcie zamieszki w kawiarni Compton’s będące pierwszym w historii zrywem osób LGBTQ+ – pozwala Sobczakowi myśleć o historii nie tyle jako o sekwencji nieuchronnych, następujących po sobie zdarzeń, lecz jako o obszarze nieskończonej potencjalności, w którym cały czas drzemią niewykorzystane siły i zasoby, możliwe scenariusze, alternatywy dla tego, co nauczyliśmy się widzieć jako nieuniknione. Choć artysta uznaje niepowtarzalność historycznych zjawisk – widać to chociażby w tym, jak odmiennymi technikami reprezentuje poszczególne wydarzenia: łącząc wydruki i zdjęcia w pracy "Zniewolenie", niemal abstrakcyjne malarskie miazgi z precyzyjnym rysunkiem w "Pogrzebie" czy bogaty kolor z oszczędną czernią i bielą w mającym kształt zaciśniętej pięści obrazie "Diana i Akteon" – sugeruje jednocześnie, że w świecie naznaczonym imperialnym uniwersalizmem możliwe są też uniwersalne "historie ratownicze".

Mikołaj Sobczak, "Funeral", 2022, fot. dzięki uprzejmości artysty

Spokrewnione myślenie o uniwersalności i transhistoryczności cechuje prace Małgorzaty Mirgi-Tas – romskiej artystki, której prezentowany w Pawilonie Polskim na Biennale w Wenecji w 2022 roku projekt "Przeczarowując świat" był jednym z najgłośniejszych i najcieplej przyjętych. W Bozar Mirga-Tas sięga po wątki osobiste, bliskie jej samej, nie tylko przedstawiając kobiety przy codziennych czynnościach, lecz i wykorzystując fragmenty ich ubrań wszytych bezpośrednio w obrazy. Zaklęte w strzępkach tkanin, guzikach i koronkach relacje pozornie obrazują sielską intymność lokalnej społeczności, w której funkcjonuje artystka, ale w rzeczywistości wydają się opowiadać dużo bardziej złożoną historię często niemieszczącej się w kanonie sztuki działalności kobiet i przezroczystości ich codziennej pracy. Znaczące, że artystka konsekwentnie sięga po tkaninę – dziedzinę stereotypowo też przypisaną właśnie kobietom, a długo nietraktowaną przez instytucje sztuki poważnie. Zamiast udowadnianiem artystycznego statusu tkaniny, Mirga-Tas dużo bardziej interesuje się jej kulturowymi konotacjami jako tradycyjnego rzemiosła – jej rozciągającą się na tysiące lat historią czy związaną z nią mitologią. Jej proste obrazy są więc proste tylko pozornie – w rodzajowych scenach i codziennych materiałach swój refleks znajduje bowiem globalna historia dużo starsza niż fundamenty naszych współczesnych społeczeństw i wyznaczanych w nich granic.

Wspólny horyzont

Joanna Warsza podczas otwarcia wystawy "Familiar Strangers", Bozar, Bruksela, 14 marca 2025 roku, fot. Kuba Celej/IAM

Choć perspektywy poszczególnych mniejszości naświetlają nieraz zupełnie różne obszary kultury i historii – np. początki polskiego kapitalizmu i globalizacji w działaniu polsko-wietnamskiego twórcy Ngo Van Tuonga czy bezwiednie wyrażane w języku uprzedzenia, na jakie zwraca uwagę aktywistka i dziennikarka polsko-nigeryjskiego pochodzenia Oliwia Bosomtwe – kuratorowany przez Warszę pokaz sugeruje, że to nie różnica definiuje podmiotowość grup, lecz właśnie to, co wspólne. Płaszczyzna, na której dochodzi do spotkania, choćby chwilowego, Ja z Innym, umożliwia bowiem wyobrażenie sobie świata, w którym wbrew społecznej atomizacji ocalona zostaje wspólnota doświadczenia, odczuwania i myślenia. "Familiar Strangers" to apel o dostrzeżenie, że kres jednostkowych dążeń, postulatów i polityk wyznacza wspólny nam wszystkim horyzont odpowiedzialności za siebie nawzajem i zamieszkiwany przez nas świat – horyzont, który zbyt często tracimy z oczu.

"Familiar Strangers. The Eastern Europeans from a Polish Perspective". Kuratorka: Joanna Warsza. Artyści i artystki biorący udział w wystawie: Oliwia Bosomtwe, Assaf Gruber, Zuzanna Hertzberg, Renata Rara Kamińska, Jasmina Metwaly, Małgorzata Mirga-Tas, Natalia LL, Ngo Van Tuong, Open Group, Janek Simon, Shadow Architecture, Jana Shostak, Mikołaj Sobczak. Bozar Centre For Fine Arts, Bruksela. 13.04–29.06.2025.

Wystawa towarzyszy zagranicznemu programowi kulturalnemu Polskiej Prezydencji w Radzie Unii Europejskiej. Ekspozycja jest współorganizowana przez Instytut Adama Mickiewicza i współfinansowana przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Język Polish

wystawa sztuki współczesnej

wystawa sztuk pięknych

mniejszości etniczne

queer

europa środkowo-wschodnia

europa środkowa

historia alternatywna