Nike 2023 dla Zyty Rudzkiej

zyta_rudzka_fot_maciek_jazwiecki_2023_mjj230828_2883305-s.jpg, default, Zyta Rudzka, 2023, fot. Maciek Jaźwiecki / Agencja Wyborcza

#literatura

Najważniejsza nagroda literacka w Polsce trafiła do autorki powieści "Ten się śmieje, kto ma zęby". Czytelnicy przyznali wyróżnienie Grzegorzowi Piątkowi za "Gdynię obiecaną".

Nagroda Literacka Nike: Zyta Rudzka, "Ten się śmieje, kto ma zęby"

Okładka książki "Ten się śmieje, kto ma zęby" Zyty Rudzkiej, fot. wydawnictwo W.A.B.

Wera jest fryzjerką męską, która straciła dom, pracę i męża. Pozostały jej nożyczki, którymi precyzyjnie przycina zdania, wydobywając z nich rytm, pikantność i humor czasem na granicy dobrego smaku. Załatwia formalności związane z pochowaniem zmarłego, przy okazji wyprawiając symboliczny pogrzeb swojej przeszłości, przedawnionym miłościom i niespełnionym pragnieniom. Zyta Rudzka definiuje bohaterkę swojej powieści nie poprzez to, kim jest ani czym się zajmuje, ale właśnie poprzez język gęsty od znaczeń, a przy tym niewymuszony, wolny od kurtuazji, drapieżny, autoironiczny. Nieważne, co zrobi Wera, ale w jaki sposób o tym opowie. A wrze tak, że można się sparzyć.

Królująca w literackich podsumowaniach 2022 roku autorka konsekwentnie pielęgnuje kreację silnej postaci kobiecej, niechodzącej na kompromisy, lecz samodzielnie ustanawiającej zasady. Już bohaterka "Krótkiej wymiany ognia", również nominowanej do Nike, konfrontowała się z własnym ciałem i samotnością. Ta, która rządzi powieścią "Ten się śmieje, kto ma zęby", wydaje się jeszcze bardziej radykalna i nieprzewidywalna. Rudzka rzuca wyzwanie czytelnikom, zaprzeczając znanym im narracjom, które albo uprzedmiotawiają kobietę, albo prowadzą do odkrycia przez bohaterki własnej podmiotowości. Wera nie przechodzi żadnej przemiany, ale zmienia rzeczywistość wokół. Kto by się spodziewał, że wyprawa po buty do trumny może tak namieszać w polskiej prozie.

Nike Czytelników: Grzegorz Piątek, "Gdynia obiecana"

Okładka książki "Gdynia obiecana" Grzegorza Piątka, fot. wydawnictwo W.A.B.

Cokolwiek Grzegorz Piątek by nie napisał, zawsze wzbudza zazdrość w środowisku literackim. Bo żeby architekturę ubrać w tak interesującą opowieść, trzeba nie tylko ogromnej wiedzy i swobody operowania literackim rzemiosłem, lecz także pewnej wrażliwości i wyobraźni pozwalającej dostrzec oraz przekazać odbiorcy to, co niedostrzegalne i wielowarstwowe. Już od pierwszych stron "Gdynia" wiele obiecuje, ale jeszcze więcej daje. To historia burząca mit miasta idealnego, zrodzonego z ambicji, dobrobytu i sukcesów. Piątek ujawnia nierówności i koszty społeczne marzeń okupionych potem i łzami, rozlicza się z nietrafionymi rozwiązaniami, konfrontuje założenia ze stanem rzeczywistym. Znakomicie balansuje opowieść o przestrzeni do życia i o człowieku, koncentrując się przede wszystkim na wielowymiarowej relacji między nimi. Uświadamia, że tam, gdzie stawia się na nowoczesność i funkcjonalność, najważniejszy jest czynnik ludzki. Podkreśla, że "pytanie o to, jak chcemy pamiętać przedwojenną Gdynię, nie jest pytaniem tylko o Gdynię i tylko o pamięć. To także pytanie o inne miasta i o ich przyszłość".

Na przykładzie "morskiej stolicy Polski" Piątek pokazuje, jak powinno się mówić o mieście, jego historii rzutującej na współczesność, by sprostać aktualnym wyzwaniom. Prowokuje do dyskusji, której celem nie jest bezrefleksyjny zachwyt czy ostra krytyka, lecz wypracowanie narzędzi i procedur pomagających uniknąć błędów z przeszłości. Rzetelna analiza materiałów źródłowych, spojrzenie z dystansu na przestrzeń piękną w swej niedoskonałości, odkrywanie kolejnych warstw tkanki miasta z reporterskim zacięciem to najlepsza odpowiedź na bajkę o białej Gdyni.

W finale najważniejszej polskiej nagrody literackiej znalazły się trzy powieści, w tym dwojga debiutantów, trzy książki reporterskie i tom poetycki. Oto pozostałe książki, które walczyły o Nike 2023.

Wiktoria Bieżuńska, "Przechodząc przez próg, zagwiżdżę"

Okładka książki Wiktorii Bieżuńskiej "Przechodząc przez próg, zagwiżdżę", fot. wydawnictwo Cyranka

Bezimienna dziewczynka, odarta ze swej podmiotowości, odzyskuje siebie w akcie opowiadania. Mówi niespiesznie, obracając w dłoniach słowa, dopasowując do nich znaczenia. Jest spokojna, zbyt pokorna zważywszy na to, co opisuje. Powinna krzyczeć z bólu, gryźć ze złości, szarpać się, uciekać. Ona jednak wydaje się niewzruszona. Z tej pozornej beznamiętności czerpie siłę.

Wiktoria Bieżuńska debiutuje narracją poklatkową, zatrzymującą w pojedynczych zdaniach najdrobniejszy ruch czy gest. To zwolnione tempo pozwala udźwignąć opowieść przesiąkniętą przemocą fizyczną i psychiczną, roztrzaskaną o mit transformacji ustrojowej i obnażającą mechanizm opresji norm społecznych. "Przechodząc przez próg, zagwiżdżę" jest rozpisaną na chór emocji mikropowieścią o dzieciństwie naznaczonym alkoholizmem, brakiem uwagi, poniżaniem, tkwieniem w schematach, "bo tak należy" albo "tego nie wypada". To historia nieobca literaturze pięknej opisującej przemocową rzeczywistość z perspektywy dziecka. Zmiana następuje w sposobie prezentacji tematu: Bieżuńska nie oskarża wprost ani nie usprawiedliwia, nie docieka przyczyn, nie ocenia wyborów, ale tworzy dla swojej bohaterki alternatywny świat, pozwalając jej na zapomnienie, seksualne fantazje i złudzenia. Tworzy opowieść intymną, która długo rezonuje w czytelniku.

Anna Bikont, "Cena. W poszukiwaniu żydowskich dzieci po wojnie"

Okładka książki Anny Bikont, "Cena. W poszukiwaniu żydowskich dzieci po wojnie", fot. wydawnictwo Czarne

Z prawie miliona żydowskich dzieci zamieszkujących ziemie polskie przed wojną Zagładę przeżyło zaledwie pięć tysięcy. Nazwiska pięćdziesięciorga dwojga miał zapisane w dwóch zeszytach Lejb Majzels. Po wielu latach Anna Bikont podąża śladem pracownika Centralnego Komitetu Żydów w Polsce, by odzyskać historie niewinnych istot. Udaje jej się ustalić losy trzydzieściorga z nich. Tym poszukiwaniom towarzyszy pytanie: jaką cenę trzeba zapłacić, by odzyskać oddane pod opiekę Polaków dziecko? Reporterka z łatwością odnajduje konkretne odpowiedzi: kwota wywoławcza – pięćset tysięcy, sto tysięcy, pięćdziesiąt, można negocjować, dorzucić nieruchomość, zamienić na bilet do Ameryki, można też zagrozić zgłoszeniem na policję. Dla Bikont jednak ważniejsze są inne pytania: o cenę rozłąki z ukochaną lub jedyną znaną rodziną, utratę tożsamości, wyrzeczenie się korzeni, traumę, pamięć i o zwykłą przyzwoitość.

Autorka po raz kolejny udowadnia, że jest znakomitą dokumentalistką. W "Cenie" widać jej upór, z jakim ustala fakty, weryfikuje opowieści, próbuje dotrzeć do swoich bohaterów. Wie, kiedy odpuścić, by nie rozdrapywać ran, ale też nie ukrywa dylematów moralnych, przed jakimi sama staje jako dziennikarka, psycholożka z wykształcenia, osoba żydowskiego pochodzenia. Nie gra na emocjach, choć swoją wyważoną narracją bez wątpienia je uruchamia. Spojrzenie na wojnę oczami dziecka interesowało również inną reporterkę, Magdalenę Grzebałkowską, która w "Wojence" przyjrzała się traumie najmłodszych oraz ich relacjom z rodzicami. W "Cenie" do tych tragicznych doświadczeń dochodzi jeszcze trauma związana z odcięciem od rodziny uważanej za swoją, ze zmianą środowiska i tożsamości. Każda historia jest inna, ale wiele łączy gorzka refleksja, że niektórzy noszą w sobie Holokaust przez całe życie.

Mateusz Górniak, "Trash Story"

Okładka książki Mateusza Górniaka "Trash Story", fot. Korporacja Ha!art

W kontrze, obok i w poprzek, z rozdrażnienia i niedopasowania, by zmiażdżyć, zdemontować, a potem zesztukować – te wszystkie określenia pasują do debiutującego prozaika i zarazem niebezpiecznie szufladkują jego twórczość. "Trash Story" jest trochę jak literacki fast food, który na chwilę zabija głód oryginalności, ale okazuje się ciężkostrawny i podsyca apetyt na więcej i ostrzej. Chyba autorowi właśnie o to chodziło, żeby jego opowieść zalegała w gardle, nie poddawała się działaniu pobieżnej interpretacji, momentami irytowała i prowadziła do konkluzji: "a więc można i tak".

Mateusz Górniak robi przeciąg, trzaskając drzwiami okrzepłej narracji i oknem efekciarskiej awangardy. Nie robi tego w imię egoistycznych pobudek czy chwilowych trendów. Pragnie być raczej głosem młodego pokolenia (sam jest z rocznika ‘96), nieodnajdującego swoich reprezentantów w literackim fachu. Jego "Trash Story", mimo pozornej prowizoryczności, zdaje się być dobrze przemyślaną strategią, unikającą uproszczeń i tanich chwytów. Poddaje w niej wiwisekcji nie tylko późnokapitalistyczne społeczeństwo, ale też język, którym próbuje objąć opisywane zjawiska. Z nonszalancją sięga po to, co wysokie, i po to, co niskie. Nie patrzy przy tym z góry, ale od spodu i od środka. Wnika w materię rzeczy, czego najlepszym przykładem są zabawne zmiany perspektywy, gdy narrator "Trash Story" nagle staje się wędką na ryby, dziennikaczkiem uwag czy ocalałą doniczką. Górniak wie, czego chce, ale odkrył jedynie kilka kart w swojej prozatorsko-teatralnej działalności. Jeśli tylko będzie konsekwentny, a jego pewność siebie nie przerodzi się w arogancję, to entuzjazm krytyków zapowiadających pojawienie się jednego z ciekawszych głosów literackich młodego pokolenia nie powinien być przedwczesny.

Piotr Sommer, "Lata praktyki"

Czytelnicy Piotra Sommera długo musieli czekać, aż autor znowu przemówi w języku poezji. Choć tomy "Dni i noce" oraz "Wiersze ze słów" dzieli od nominowanej do Nike książki "Lata praktyki" kilkanaście lat, ten dystans czasowy nie przekłada się na tematykę wierszy. Wręcz przeciwnie, Sommer wciąż przygląda się powolnemu przemijaniu, podnosi codzienność do rangi patosu, by zaraz obrócić to w żart. Rutyna nie jest dla niego oznaką nudy ani nawet stabilizacji, lecz raczej stymulatorem zmiany myślenia, pretekstem do spojrzenia na daną rzecz czy zjawisko z innej perspektywy. Wbrew pozorom mijający czas nie został ubrany w sentymentalną powłokę poezji, lecz dyskretnie ujawnia swoją obecność w powtarzających się motywach jesiennych liści, deszczu lub w coraz bardziej esencjonalnych, niewymagających wielu słów spostrzeżeniach. Chyba najbardziej poruszający utwór tomu, "To jest imię i nazwisko", świetnie wychwytuje stan uczuciowy i towarzyszący mu mechanizm wyparcia po stracie bliskiej osoby – w tym przypadku matki. Sommer podobnie jak Marcin Wicha w "Rzeczach, których nie wyrzuciłem" z czułym dystansem porządkuje pewne sprawy nie tyle w wymiarze materialnym, ile emocjonalnym.

W "Latach praktyki" to, co znajome, nagle zmienia swoje przeznaczenie, a nieznane zostaje oswojone. W wierszu "Upływ czasu" Sommer tworzy coś na kształt literackiego bilansu, w humorystyczno-kąśliwy sposób rozliczając osiągnięcia światowej sławy poetów (a w domyśle utyskując na swój los). Gdzie indziej wprawia słowa w ruch: śledzi zmiany językowe ("Wtedy jeszcze mówiło się dziewczyna, / a szprycha albo laska to już nowsza młodzież"), testuje adekwatne do rzeczywistości nazwy ("Poszukiwania wewnątrz tekstu zawiodły, / a świat milczał, jakby miał pełen przełyk"), szuka zgubionych fraz ("Słowo, którego mi brakuje, dlatego / nie kończę zdania, / odnajdę we śnie"). Sen jest jednocześnie metaforą odejścia oraz spełnieniem twórczych ambicji, a zarazem daje nadzieję na przebudzenie.

Ilona Wiśniewska, "Migot. Z krańca Grenlandii"

Okładka książki Ilony Wiśniewskiej, "Migot. Z krańca Grenlandii", fot. wydawnictwo Czarne

Północ Ilony Wiśniewskiej nie jest ani przesadnie romantyczna, ani groźna. Ma za to w sobie coś hipnotyzującego, co nie pozwala przejść obok niej obojętnie, lecz dyskretnie wciąga w jej głębsze warstwy. Tym czymś jest język, za pomocą którego reporterka oswaja niedostępny świat: liryczny, ale zarazem skrystalizowany, dotykający sedna historii, opiekuńczy i uważny, dyskretnie uzależniający. Bardzo dobrze kontrastujący z surowością prezentowanego miejsca. Nie chodzi zresztą wyłącznie o język literatury, lecz także fotografii, które towarzyszą opowieści i wzmacniają jej przekaz. Aparat fotograficzny niejednokrotnie staje się w rękach autorki medium służącym rozmowie albo przepustką do wnętrza jej bohaterów. Z każdą kolejną książką Wiśniewska wnika głębiej w opisywaną rzeczywistość, odkrywając przed czytelnikiem motywacje postaci, łączące je więzi, relacje człowieka z naturą. Jednocześnie patrzy szerzej na pewne zjawiska, jak chociażby katastrofa klimatyczna, wynosząc je poza sferę opowieści z Północy.

Jej czwarty reportaż, a drugi traktujący o grenlandzkiej wyspie, to udana próba odejścia od czułej obserwacji na rzecz doświadczenia, porzucenia naiwnej ciekawości dla akceptacji i zrozumienia. "Migot" jest zapisem z wewnątrz społeczności Inughuitów, zwanych polarnymi Inuitami, najbardziej północnego rdzennego ludu świata. Wiśniewska łapie rytm codzienności, otwiera się na historię, tradycję i kulturę, wsłuchuje się w samotność. Oddaje głos mieszkańcom Qaanaaq i Siorapaluk, ale także ich gestom, spojrzeniom, a nawet znaczącej ciszy, której na Północy nie należy przerywać. Reporterka pokazuje, jak należy kadrować opowieść, by uzyskać syntetyczny obraz, nie tracąc szczegółów.

***

Gala wręczenia 27. Nagrody Literackiej Nike odbyła się 1 października 2023 roku w gmachu Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. W poprzednich latach wśród laureatów znaleźli się m.in.: Czesław Miłosz, Tadeusz Różewicz, Stanisław Barańczak, Jerzy Jarniewicz, Mariusz Szczygieł, Joanna Bator, dwukrotnie Olga Tokarczuk i Wiesław Myśliwski.

Publikacja: 28.09.2023, aktualizacja: 1.10.2023, AW

Język Polish

Literacka Nagroda Nike