"Ojczyzna dobrej jakości. Reportaże z Białorusi", red. Małgorzata Nocuń

Jeszcze do niedawna tę antologię można było potraktować jako interesujący portret mieszkańców Białorusi. W obliczu ostatnich wyborów prezydenckich i protestów narodu reportaże czyta się między wierszami: o codzienności podszytej polityką, człowieku uwikłanym w system, granicach wolności i cierpliwości wystawianej na próbę.

Choć każdy z autorów jest indywidualnością, w Stowarzyszeniu Reporterów "Rekolektyw" grają do jednej bramki. To niecodzienne zjawisko w zawodzie samotników. Od 2014 roku kilka razy zmieniał się skład drużyny reporterów młodego pokolenia, jednak cel pozostał ten sam – działając wspólnie i inspirując się wzajemnie, pokazywać świat z tej mniej oczywistej strony, mówić głośno o sprawach przemilczanych, a na pierwszym miejscu zawsze stawiać drugiego człowieka. Ich taktyka nie jest zbyt skomplikowana, a co najważniejsze – skuteczna: biorą na warsztat jedno zagadnienie i przepuszczają je przez własne doświadczenie i wrażliwość.

Pierwszy literacki mecz rozegrali w 2015 roku, rewidując granice historyczne i kulturowe zbudowane na fundamencie Muru Berlińskiego, rozumianego również jako metafora międzyludzkich podziałów ("Mur. 12 kawałków o Berlinie"). Rok później, w drugim starciu, zmierzyli się z naszą narodową złością podszytą lękiem ("Obrażenia. Pobici z Polską"). Po raz trzeci "Rekolektyw" wybiegł na boisko w 2019 roku w towarzystwie zagranicznych reporterów, tym razem na białoruską murawę codziennych niepokojów i pragnień.

Być może nie wszyscy utrzymali równy, wysoki poziom i nie w pełni zaprezentowali czytelnikom swoje atuty łatwiej dostrzegalne w książkach pisanych w pojedynkę. Najważniejsze jednak, że osiągnęli zamierzony efekt – skierowali uwagę odbiorców na mieszkańców kraju, który w Polsce funkcjonuje częściowo jako mityczna, kresowa kraina albo opisywana jest przez pryzmat bieżącej polityki. Redaktorka tomu napisała we wstępie, że czytając teksty dotyczące naszego wschodniego sąsiada, "można odnieść wrażenie, że na Białorusi mieszka tylko jeden człowiek – Łukaszenka". Autorzy "Ojczyzny dobrej jakości" pokazują wiele twarzy narodu. Co prawda i tutaj pojawia się polityka, lecz gdzieś w tle, a z pewnością nie jest ona osią wspólną opowieści. Co więc nią jest?

W tak zróżnicowanym zbiorze trudno wyznaczyć jakieś motywy przewodnie. "Codzienne życie" wydaje się frazą zbyt pojemną dla gatunku, który żywi się szczegółem, w dodatku przeszłość odbija się echem w teraźniejszości, więc nawet precyzyjne ustalenie ram czasowych staje się niemożliwe. Właśnie ten brak spójności tematycznej i stylistycznej sprawia, że nie otrzymujemy obrazu jednolitej Białorusi, ale jej kilka wersji – każdej innej, zachęcającej lub zniechęcającej, każdej prawdziwej.

Po lekturze książki w głowie zostają konkretne historie (na przykład te z reportażu Katarzyny Brejwo o matkach dzieci skazanych z paragrafu 328, wedle którego młodzież posiadającą nawet niewielką ilość narkotyków traktuje się jak morderców) i słowa bohaterów ("Człowiek uczy się, jak żyć w strukturze. To ważne" z opowieści Katarzyny Kwiatkowskiej-Moskalewicz o Białoruskim Związku Patriotycznym Młodzieży albo "Choćby dlatego, żeby uświadamiać społeczeństwo na temat łamania praw w naszym kraju, warto tu zostać" z relacji Evy-Leny Lörzer).

Reporterzy stoją blisko Białorusinów i mówią ich głosem – czasem zniecierpliwionym i zbuntowanym, ale też przyjaznym czy bardziej refleksyjnym. Agnieszka Wójcińska rozkłada na czynniki pierwsze zależności między kobietami a mężczyznami. Rafał Grzenia wyjeżdża na białoruską wieś, by poszukać ducha mitycznej Anastazji – jej współcześni wyznawcy mieszkają z dala od miasta i żyją w zgodzie z naturą. Jędrzej Morawiecki opisuje dziennikarstwo jako drugą władzę, z uwagą przyglądając się państwowym i niezależnym mediom. Kaja Puto słowami cudzoziemców przekonuje, że Białoruś da się lubić.

Dramaturgia antologii nie rozkłada się jednak równomiernie. Mocny początek niwelują następne, już bardziej stonowane reportaże o charakterze społeczno-historycznym, zmierzające do mięsistych opowieści zamykających zbiór. Temperatura emocji waha się od umiarkowanej do gorącej, chociaż czytelnika czasami przeszyje zimny dreszcz.

"Ojczyzna dobrej jakości" jest solidnie osadzona w rzeczywistości i bardziej namacalna niż chociażby wydane kilka lat temu impresyjne "Koliste jeziora Białorusi" Mateusza Marczewskiego. Obie te książki łączą historie opowiedziane z perspektywy zwykłych ludzi i próba zrozumienia białoruskiego społeczeństwa. "Rekolektywowi" oraz niemieckim i białoruskim dziennikarzom, których teksty znalazły się w tomie, udało się wyłowić również te przymioty opisywanych bohaterów, które nie mają konkretnej narodowości. Dzięki temu w reportersko skreślonych portretach Białorusinów można zobaczyć własne dążenia, oburzenie, poczucie niesprawiedliwości i lęk o przyszłość. Zobaczyć, że Białoruś jest nieodgadniona i zarazem bliska.

Autorzy antologii na szczęście nie postawili się w roli ekspertów, tylko spojrzeli na opisywany kraj oczami ich mieszkańców. Nie wydali końcowego wyroku, choć może zamykający zbiór eseistyczny szkic Ziemowita Szczerka mówi wprost o tym, co wcześniej można wyczytać między wierszami. "Ojczyzna dobrej jakości" tak jak w poprzednich zbiorach reportaży "Rekolektywu" stawia więcej pytań niż daje odpowiedzi. Odkrywa wiele, a jednocześnie otwiera drzwi do poznania i zachęca do dalszych poszukiwań cech i zjawisk, które tworzą białoruską tożsamość.

"Ojczyzna dobrej jakości. Reportaże z Białorusi"
Redaktor tomu: Małgorzata Nocuń
Autorzy tekstów: Katarzyna Brejwo, Rafał Grzenia, Julia Jürgens, Katarzyna Kwiatkowska-Moskalewicz, Eva-Lena Lörzer, Jędrzej Morawiecki, Aneta Prymaka-Oniszk, Kaja Puto, Alona Szabunia, Ziemowit Szczerek, Agnieszka Wójcińska
Projekt zrealizowany przez Stowarzyszenie Reporterów Rekolektyw
Wyd. Czarne, Wołowiec 2019
Liczba stron: 192
ISBN: 978-83-8049-940-9

rekolektyw

stowarzyszenie reporterów rekolektyw

ojczyzna dobrej jakości

białoruś

reportaż literacki