Zyta Rudzka - Życie i twórczość | Artysta

Dramatopisarka i pisarka. Laureatka Literackiej Nagrody Nike 2023 za powieść „Ten się śmieje, kto ma zęby”.

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Zyta Rudzka, 2023, fot. Maciek Jaźwiecki / Agencja Wyborcza

Text positon (deprecated)

Center

Zyta Rudzka jest pisarką i dramatopisarką, za swoją powieść Ten się śmieje, kto ma zęby została uhonorowana w 2023 roku Nagrodą Literacką Nike, Nagrodą Literacką im. Adama Mickiewicza i Nagrodą Literacką Warszawy. Z kolei jej powieść Krótka wymiana ognia została nagrodzona Nagrodą Literacką Gdynia i uznana jedną z dziesięciu najlepszych polskich książek dekady przez tygodnik „Polityka” oraz wybrana do kanonu 25 książek na 25-lecie opublikowanych na polskim rynku od 2000 roku – plebiscyt „Książka 25-lecia” organizowany przez „Gazetę Wyborczą”.

W 2020 roku za tryptyk powieściowy Ślicznotka doktora Josefa, Krótka wymiana ognia i Tkanki miękkie pisarka otrzymała Nagrodę „Odry”. W 2021 roku z kolei – Nagrodę Literacką m.st. Warszawy oraz Nagrodę Literacką Gryfia za powieść Tkanki miękkie.

Poza tym, że jest autorką powieści, Rudzka jest także autorką sztuk teatralnych wyróżnionych m.in. Gdyńską Nagrodą Dramaturgiczną oraz Gold Remi na Worldfest Independent Film Festival w Houston.

Książki Zyty Rudzkiej

Debiutowała w 1989 roku arkuszem poetyckim Ruchoma rzeczywistość. Jej debiutancka powieść Białe klisze, wydana w 1991, uhonorowana została nagrodami im. Iwaszkiewicza oraz St. Piętaka. O swojej książce pisała: „Interesuje mnie człowiek stojący w obliczu wielu prawd, ale bez gwarancji odnalezienia siebie samego”.

Jej druga powieść Uczty i głody (1995), osadzona w dwóch przenikających się światach, starożytnym Egipcie i współczesnych Włoszech, opowiada o istocie pragnień i spełnienia, czasu i magii przestrzeni.

Trzecia książka Rudzkiej, wydany w 1997 roku Pałac Cezarów jest historią kobiet spędzających ostatnie lato przed zniesieniem apartheidu na południowoafrykańskiej farmie. Jest to opowieść o ludziach urodzonych

Text

pod tą samą gwiazdą, która pogrzebała ich przeznaczenie do wiecznej suszy, nietrwałości, oświetlając przywiązanie do życia.

Autor cytatu

Zyta Rudzka, "Pałac Cezarów"

W 2004 roku pisarka opublikowała kolejną powieść – Dziewczyny Bonda, komiczną historię, której główną bohaterką jest autorka erotycznych poradników. Dwa lata później, w 2006 roku ukazała się Ślicznotka doktora Josefa, w której autorka skupia się na „martyrologii starości”, opowiadając o bohaterach uwięzionych w przestrzeni domu starców i w swoich starzejących się, niedomagających ciałach.

W prozie Rudzkiej wyraźnie obecne jest poszukiwanie odpowiedniego rytmu, melodyki, uwalnianie nowego języka oddającego nastrój i sensualizm uczt i głodów ludzkich namiętności. Jej prozę cechuje fragmentaryczność, otwartość, nasycenie elementami poetyckimi. O swoim stylu pracy mówiła:

Czuję, myślę i piszę obrazami, wrażeniami, dotykami, zapachami. Świat, który jest mi dane odbierać, nie jest lingwistyczny.

Kolejną powieść Rudzka wydała dopiero 12 lat później. Krótka wymiana ognia była szeroko dyskutowana, przyniosła też pisarce nominację do Nagrody Literackiej Nike 2019 – książka weszła również do finału tego konkursu. Główną bohaterką i narratorką książki jest stara bezimienna poetka, która opowiada o swoim życiu. Inspiracją dla tej historii były wojenne wydarzenia na Śląsku. Jak mówiła Rudzka w wywiadzie dla „Dwutygodnika”:

Na skutek propagandy głoszącej, że Rosjanie gwałcą kobiety, a dzieciom wyrywają języki i wyłupują gałki oczne, niemieckie kobiety popełniały zbiorowe samobójstwa. [...] Kiedyś był taki przebój: „Gdzie są chłopcy z tamtych lat?”. Już czas na inne piosenki. Gdzie dziewczyny z tamtych lat? Jedna się ze strachu utopiła, druga w samoobronie się powiesiła, trzecia zgwałcona leżała na polu i tygodniami nawet jej nie pochowano, nie przysypano piaskiem. A jedna się ocaliła.

W 2020 roku ukazała się książka Tkanki miękkie. Jej głównymi bohaterami są ojciec i syn, dwaj lekarze. Rudzka przeprowadza wiwisekcję ich niełatwej relacji. Maciej Jakubowiak pisał w „Dwutygodniku” o bohaterach i bohaterkach Rudzkiej:

Pisarkę interesują światy odmienne, powykręcane, niemieszczące się w gładkich narracjach. Nie tworzy więc postaci, które dowodziłyby tego, co jest do dowiedzenia. Pozwala za to swoim bohaterom rozrastać się bez skrępowania na wszystkie strony, jak nieprzycinanym krzewom, których raczej nie znajdzie się w ogrodniczym, i dopiero po drodze sprawdza, jak im jest w tych kształtach – a właściwie pozostawia to zadanie czytelniczkom.

W 2021 roku Zyta Rudzka została za Tkanki miękkie wyróżniona Warszawską Nagrodą Literacką, a po dwóch latach w 2023 roku została laureatką Literackiej Nagrody Nike za powieść Ten się śmieje, kto ma zęby. W artykule podsumowującym ówczesną edycję nagrody pisaliśmy:

Królująca w literackich podsumowaniach 2022 roku autorka konsekwentnie pielęgnuje kreację silnej postaci kobiecej, niechodzącej na kompromisy, lecz samodzielnie ustanawiającej zasady. Już bohaterka „Krótkiej wymiany ognia”, również nominowanej do Nike, konfrontowała się z własnym ciałem i samotnością. Ta, która rządzi powieścią „Ten się śmieje, kto ma zęby”, wydaje się jeszcze bardziej radykalna i nieprzewidywalna. Rudzka rzuca wyzwanie czytelnikom, zaprzeczając znanym im narracjom, które albo uprzedmiotawiają kobietę, albo prowadzą do odkrycia przez bohaterki własnej podmiotowości. Wera nie przechodzi żadnej przemiany, ale zmienia rzeczywistość wokół. Kto by się spodziewał, że wyprawa po buty do trumny może tak namieszać w polskiej prozie.

Nagrodzona Nike powieść ukazała się (lub niedługo ukaże) po angielsku USA/UK, chorwacku, czesku, francusku, niemiecku, litewsku, serbsku, słowacku, ukraińsku, hiszpańskim w żargonie Lunfardo (Argentyna), niderlandzku, portugalsku w odmianie brazylijskiej, albańsku. Prawa kupiły takie wydawnictwa jak m.in.: Gallimard, Seven Stories Press, Matthes&Seitz Berlin.

W 2023 roku ukazało się wznowienie jej powieści z 1999 roku Mykwa, o której Rudzka mówiła: „Napisałam historię Belli i Elżbiety. Z ich żydowskiego świata został tylko antysemityzm. Jest jeszcze Franciszka, babka z rozdania losu, ta, która uratowała. Chcę o niej pamiętać”. Napisana już pod koniec XX wieku, jest jedną z pierwszych powieści o traumie potomków ocalałych z Zagłady.

Jesienią 2025 roku ukazała się książka Tylko durnie żyją do końca, określana przez autorkę w wywiadzie dla „Polityki” jako „pijacka sielanka” i także jako: „portret wiejskiej nauczycielki z byłym powołaniem, która kontempluje ciała kochanków, lubi się sztachnąć życiem. Ale ten swobodny styl życia nie wynika z dosytu materialnego, z lenistwa, z wygody, ale ze świadomej decyzji, która dała jej wolność”.

Zyta Rudzka i teatr

Jako dramatopisarka debiutowała sztuką Fruwanie dla ornitologów wystawionej pod tytułem Seks, chemia i latanie w reż. Marcina Sosnowskiego w Teatrze Bajka (2005) – czytanie performatywne w TR Warszawa w reż. Moniki Pęcikiewicz (2004). Jej drugi dramat Cukier Stanik zdobył główną nagrodę w konkursie Forum Dramatu „Lustro. Obraz. Iluzja” w Łodzi (2007) i trafił do finału Gdyńskiej Nagrody Dramaturgicznej (2008). Swoją prapremierę miał w Laboratorium Dramatu w Warszawie w reż. Gabriela Gietzky'ego (2010) oraz został zrealizowany dla Polskiego Radia w reż. Andrzeja Piszczatowskiego (2010). Czytania performatywne tekstu odbyły się w Teatrze Miejskim w Gdyni w reż. Joanny Puzyny-Chojki (2008) oraz w Laboratorium Dramatu w reż. Małgorzaty Bogajewskiej (2009).

Kolejny tekst dla teatru Fastryga nagrodzono w konkursie Teatru Polskiego we Wrocławiu na Dramat o Marcu '68 (2008). Czytanie performatywne miało miejsce w Teatrze Polskim we Wrocławiu w reż. Krzysztofa Garbaczewskiego (2008) i w Teatrze na Woli w Warszawie w reż. Marty Ogrodzińskiej (2010). Eskimos w podróży służbowej trafił do finału Gdyńskiej Nagrody Dramaturgicznej w 2009 i został zarejestrowany przez TVP Kultura w cyklu Strefa Czytanie Dramatu w reż. Waldemara Śmigasiewicza (2009). Czytanie performatywne w Teatrze Miejskim w Gdyni wyreżyserowała Weronika Szczawińska (2009).

Słuchowisko Nawigacja nocą w reż. Małgorzaty Bogajewskiej znalazło się w Finale Ogólnopolskiego Festiwalu Nowe Słuchowiska Polskiego Radia (2009).

Dramat Pęknięta, obwiązana nitką trafił do finału Gdyńskiej Nagrody Dramaturgicznej w 2010 roku, zrealizowany przez Teatr Polskiego Radia w reż. Waldemara Modestowicza (2010). Czytanie performatywne miało miejsce w Teatrze Miejskim w Gdyni, reż. Anna Smolar (2010).

Monodram Ten się śmieje, kto ma zęby nagrodzono w Konkursie Sztuka Monologu zorganizowanym przez Laboratorium Dramatu (2010). Zimny bufet zdobył Gdyńską Nagrodę Dramaturgiczną (2011). Ekranizacja jej dramatu Cukier Stanik w reż. Agaty Puszcz zdobyła Gold Remi na najstarszym festiwalu filmów niezależnych – Worldfest Independent Festival w Houston w 2016 r. Przy okazji wydania Zimnego bufetu Joanna Puzyna-Choika pisała w „Teatrze” (nr 9/2012):

Rudzka eksperymentuje też wytrwale ze strukturą swoich dzieł. W „Zimnym bufecie” rezygnuje zupełnie z linearności, opierając organizację świata przedstawionego na zasadzie powtórzenia – trzy prologi, znajdujące przedłużenie w „opowieściach pochówkowych”, czyli spotkaniach zmarłej matki z uwspółcześnioną wersją Śmierci [...] sygnalizują zarazem komplikację w obrębie czasoprzestrzeni, gdzie dochodzi do różnego rodzaju zakrzywień czy zapętleń [...]. Wysiłek odbiorcy skupiony jest na mozolnym odzieraniu go z kolejnych warstw konwencji i schematów, zakłamujących indywidualny głos, który wydostaje się na powierzchnię słów przez nader wąskie szczeliny.

Jej dramaty ukazały się drukiem w „Dialogu” i „Notatniku Teatralnym”. Opublikowała opowiadania w tomach Pikanterie. Opowiadania miłosne (2006), Gorączka. Opowiadania wyuzdane (2007), Opowiadania kryminalne (2009), Projekt mężczyzna (2009) i antologii ORWO (2011).

Zyta Rudzka była stypendystką Ministerstwa Kultury i Sztuki. Jest laureatką Europejskiej Nagrody Radia Deutsche Welle, Nagrody im. Jarosława Iwaszkiewicza, Nagrody im. Stanisława Piętaka, Gdyńskiej Nagrody Dramaturgicznej. Finalistka 17. Ogólnopolskiego Konkursu Na Wystawienie Polskiej Sztuki Współczesnej (2011). Oparty na jej scenariuszu film Wieczność dla Nikogo został nagrodzony na Festiwalu Filmów Dokumentalnych w Krakowie (1995).

Wybrana twórczość Zyty Rudzkiej:

poezja:

Ruchoma rzeczywistość, Warszawa: Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, 1989

proza:

Białe klisze, Akapit, Katowice 1991
Uczty i głody, Iskry, Warszawa 1995
Pałac Cezarów, Świat literacki, Izabelin 1997
Mykwa, Świat literacki, Izabelin 1999, Warszawa 2023
Dziewczyny Bonda, Świat Książki, Warszawa 2004
Ślicznotka doktora Josefa, Wydawnictwo Jacek Santorski & Co., Warszawa 2021
Z penisem jak z mężem: trudno o ideał, Jacek Santorski & Co., Warszawa 2008
Krótka wymiana ognia, W.A.B., Warszawa 2018
Tkanki miękkie, W.A.B., Warszawa 2020
Ten się śmieje, kto ma zęby, W.A.B., Warszawa 2022
Tylko durnie żyją do końca, W.A.B. Warszawa 2025

sztuki teatralne:

Seks, chemia i latanie, 2005
Fastryga, 2006
Cukier Stanik, 2007
Eskimos w podróży służbowej, 2008
Pęknięta, obwiązana nitką, 2010
Zimny bufet, 2011

Źródło: www.polska2000.pl [Copyright: Stowarzyszenie Willa Decjusza] - 2001; materiały autorki; aktualizacja: NMR, listopad 2019; NS, październik 2020; AW, październik 2023, SN, październik 2025