Co zostało w szufladzie, czyli jakich filmów Wajda JEDNAK nie nakręcił

wajda_plan_12_forum-0428107917.jpg, default, Andrzej Wajda na planie filmu „Pan Tadeusz”, 1998, fot. Cezary Pecold / Forum

#film

Polski Czas Apokalipsy albo komunistyczna wersja Przed wschodem słońca? A może uwspółcześnione Wesele, pół wieku przed Smarzowskim? Oto opowieść o filmach Andrzeja Wajdy, których nigdy nie nakręcił – chociaż chciał.

Choć wyreżyserował w życiu ponad 50 filmów, kolekcja jego niezrealizowanych projektów była kilkakrotnie większa. Jedne odbijały się od drzwi cenzorów, inne jakoś nie mogły trafić na swój czas. Podsumowując życiowy dorobek Wajdy Tadeusz Lubelski, wybitny historyk kina, szacował, że nieukończonych projektów reżysera jest około… 250. Znajdują się wśród nich filmy, które prześladowały go przez całe życie – jak Przedwiośnie, do którego przymierzał się od 1956 roku, by ostatecznie przegrać wyścig z Filipem Bajonem. Albo japońska wersja Zemsty. Nie brak i takich, które mogłyby zmienić historię polskiego kina, oraz takich, które – jak przygotowywane jeszcze latach 50. Nasze miasto czy wojenny Dzień oczyszczenia idealizujące sojusz radziecko-polski – byłyby okazją do wypominania Wajdzie przez lata.

Sarajewo 1914 – młodsze Dziady i śmierć Ferdynanda

Rysunek autorstwa Achille’a Beltrame’a przedstawiającym zamach Gavrilo Principa na Franciszka Ferdynanda Habsburga w Sarajewie, 1914, fot. Bianchetti/Leemage/Domena publiczna

Jednym z filmowych projektów, które dziś wydają się nieodżałowane, było Sarajewo 1914, opowieść o słynnym zamachu na arcyksięcia Ferdynanda Habsburga, który stał się punktem zapalnym dla I wojny światowej. Wajda otrzymał propozycję nakręcenia tego filmu w połowie lat 60. od Svety Lukicia, serbskiego pisarza i scenarzysty (autora m.in. scenariusza do Powiatowej Lady Makbet zrealizowanej przez polskiego reżysera kilka lat wcześniej). Tadeusz Lubelski tak pisał o tym pomyśle w „Newsweeku”:

Wajda odebrał tę opowieść jak przesuniętą o sto lat historię bohaterów III części „Dziadów”. W jednej z pierwszych scen ci belgradzcy gimnazjaliści – przyszli spiskowcy – czytali na lekcji pod ławką przesłany im przez kolegę z Sarajewa wycinek, informujący, którymi ulicami będzie przejeżdżał arcyksiążę. Reszta toczyła się w ciągu jednego dnia w Sarajewie i miała się kończyć obrazem wybuchu I wojny światowej.

Połączenie realistycznej opowieści historycznej z polskim romantyzmem Wajdy mogło przynieść efekty naprawdę trudne do przewidzenia. Jeśli dodamy do tego Zbigniewa Cybulskiego, którego reżyser widział w roli arcyksięcia… – to pozostaje jedynie żałować, że film ostatecznie został przejęty przez jugosłowiańskiego reżysera Veljko Bulajićia.

Powołania – śląska historia o duchowości

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Andrzej Wajda Krystyna Janda, Jerzy Radziwiłłowicz na planie filmu "Człowiek z żelaza", 1980, fot. Jerzy Kośnik/Forum

Obrazek

wajda_na_planie_forum-0428550119.jpg

Wśród nieodżałowanych projektów Wajdy wymienić trzeba także film o ponad dekadę późniejszy – Powołania napisane przez Janusza Kijowskiego i Edwarda Żebrowskiego, które Wajda miał przenieść na ekran w 1979 roku. Inspiracją dla tej historii była decyzja biskupa katowickiego Herberta Bednorza, by klerycy seminariów duchownych po ukończeniu drugiego roku studiów byli obowiązkowo kierowani na roczny staż w kopalni. Taki był punkt wyjścia dla filmowej opowieści o dwóch młodych księżach (granych przez Jerzego Radziwiłowicza i Olgierda Łukaszewicza), dla których spotkanie z górnikami staje się próbą wiary, a także początkiem politycznej walki o prawa ludzi pracy.

Tym razem na drodze do powstania filmu stanął tragiczny wypadek, do którego doszło w 1979 roku w bytomskiej kopalni Dymitrow. W wyniku wybuchu pyłu węglowego zginęło 34 górników. Komunistyczne władze obawiały się, że historia napisana przez Żebrowskiego i Kijowskiego okaże się aż nazbyt aktualna. I choć prace produkcyjne były już zaawansowane, zdjęcia do filmu odwołano.

Stachura – musicalowe oblicze Wajdy

Edward Stachura, Ciechocinek, ok. 1968, fot. Zbiory Muzeum Literatury/East News

O ile Sarejewo 1914 i Powołania doskonale wpisują się w reżyserskie DNA Wajdy, o tyle kolejny z porzuconych projektów mógłby być w jego dorobku jednym z najdziwniejszych i zarazem najciekawszych filmów. Mowa o Stachurze, musicalowej (!) opowieści o życiu i twórczości słynnego poety. Przygotowując go, Wajda postanowił wykorzystać fragmenty oryginalnych tekstów „Steda”. Jak pisze w portalu FINA Ewa Korzeniowska: „Reżyser dobrał wiersze, piosenki, fragmenty opowiadań i powieści, tak aby utrwalić i uwiecznić metodę pisarską Stachury – życiopisanie”. Podróż głównego bohatera Michała Kątnego, alter ego poety, stawała się w jego scenariuszu metaforą życia artysty skazanego na niespełnienie.

Wajda przygotowywał się do tego filmu od początku lat 80., współpracując z Andrzejem Brzozowskim, badaczem twórczości poety. Z czasem jednak zaczął dystansować się do tego tematu, między innymi za sprawą Ryszarda Kapuścińskiego, który opowiedział Wajdzie o mrocznej stronie Stachury („Z jego opowieści wyłania się potwór, alkoholik, niechluj, człowiek pokręcony zależnie od tego, czy trzeźwy, czy pijany”). Reżyser 12 kwietnia 1984 roku pisał w Notesach:

Zmieniam zdanie co do szans realizacji „Stachury”. Po nieprzespanej nocy wzywam Barbarę na rozmowę. Piszę list do Zespołu: nie jestem gotowy ze scenariuszem. To, co robiłem, było dobre jako przynęta, a lepiej goły hak, żeby złapać ich decyzję, ale nie do robienia filmu. Teraz konieczne jest wypracowanie scenariusza, któremu brakuje: a) dramaturgii, czyli fabuły, b) niezwykłych scen, czyli kina!

Film, którego koszty szacowano na 45 milionów złotych, ostatecznie nie powstał, a z poetyckiego musicalu pozostał jedynie dokument Wszystko jest poezją… Andrzeja Brzozowskiego z 1990 roku.

Niebyłe adaptacje Andrzeja Wajdy

Wśród niezrealizowanych filmów Andrzeja Wajdy najliczniejszą grupę stanowią literackie adaptacje. Plany rodziły się z krótkotrwałych zachwytów nad wydawniczymi premierami sezonu albo były owocem wielkich literackich fascynacji Wajdy i – jak wspomniane już Przedwiośnie – towarzyszyły mu przez całe życie.

1.Wesele 1963 – Wajda mówi Smarzowskim?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Fragment scenariusza do „Wesele” 1963, niezrealizowany film Wajdy, fot. Filmoteka Narodowa - Instytut Audiowizualny

Obrazek

wesele_wajda_.jpg

Niektóre z ukochanych projektów Wajdy na przestrzeni dekad znacząco się zresztą zmieniały, czego dowodem jest Wesele. Arcydramat Wyspiańskiego, który Wajda genialnie przeniósł na ekran w 1973 roku, w alternatywnym świecie trafiłby na ekrany już dekadę wcześniej – w zupełnie zmienionej i uwspółcześnionej wersji.

Pomysł na filmową adaptację Wesela wykiełkował z teatralnej inscenizacji przygotowanej przez Wajdę w Starym Teatrze w Krakowie na początku lat 60. Bezpośrednio po tamtej premierze reżyser szukał sposobu na nakręcenie współczesnej wariacji na temat dramatu Wyspiańskiego: z Panną Młodą będącą tancerką Mazowsza i córką sekretarza KC PZPR, Panem Młodym: dentyście o hrabiowskim rodowodzie (w późniejszym scenariuszu zmienionego na aktora o chłopskich korzeniach) i Rachelą pracującą dla ambasady Izraela. Scenariusz, którego napisania podjął się Andrzej Kijowski, zaprzęgał postaci dramatu do rozmowy o polityce lat 60., podzielonym polskim społeczeństwie i klasowych dychotomiach. Jak pisała w portalu Narodowego Instytutu Audiowizualnego Agnieszka Polanowska:

Zabawa i alkohol demaskują sztuczność prezentowanych postaw. Porządek zmienia się w chaos, sacrum w profanum, patos w parodię. „Złoty róg” to butelka po wódce, Chochoł – kamera Kroniki Filmowej, wokół której „Senne pary zaczynają kręcić się na tle okopconych ścian, drepcąc po kałużach wody i po śmieciach porozrzucanych”.

Na bronowickim weselu rozmawiano o politycznym oportunizmie, a wśród tematów pojawiała się także trauma Holocaustu. Tak sformułowane Wesele, w którym dostrzec można ślady o pół wieku późniejszych Wesel Wojciecha Smarzowskiego, nie zadowoliło Wajdy. Polecił on jego przepisanie Jerzemu Andrzejewskiemu, autorowi książkowego Popiołu i diamentu, ale nowy scenariusz nigdy nie powstał, a uwspółcześnione Wesele trafiło do szuflady pamięci. I bardzo dobrze, bo o dekadę późniejsza adaptacja Wyspiańskiego odarta z banalnych odniesień do polityki i współczesnej historii stała się ponadczasowym arcydziełem.

2. Jądro ciemności – Wajda przed Coppolą

Joseph Conrad, 1915, photo: wikimedia — Joseph Conrad, 1915, fot. Wikimedia

Wśród wielkich, niezrealizowanych adaptacji literackich arcydzieł na szczególną uwagę zasługuje jeszcze jeden projekt – Jądro ciemności wg Josepha Conrada.

Z pomysłem przeniesienia go na ekran zgłosił się do Wajdy Geoffrey Selznick, syn Davida Selznicka, jednego z największych producentów w historii Hollywood. W październiku 1967 roku przyjechał do Polski, by zaprosić Wajdę do realizacji filmu o Charliem Marlowie podróżującym w głąb Afryki w poszukiwaniu Kurtza. Wajda zainteresował się tym projektem i przez kilkanaście miesięcy wraz z Andrzejem Żuławskim pracował nad scenariuszem. Niestety – nie udało im się wypracować satysfakcjonującej wersji.

Joseph Conrad – portrety [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

I dopiero, kiedy projekt upadł, w głowie Wajdy narodził się nowy pomysł na adaptację Jądra ciemności. Tak opowiadał o nim Stanisławowi Janickiemu:

Trwa II wojna światowa, Niemcy znajdują się u szczytu potęgi. Miasteczko uniwersyteckie, najlepiej Heidelberg. Bohater, naukowiec i humanista, ma przyjaciela, który jest SS-manem i przebywa gdzieś w jądrze ciemności – w Polsce albo w Rosji. Jest wspaniałym chłopcem owianym legendą, podawanym za wzór… Narrator wykładający na tej uczelni, zatopiony w swoim świecie, bez świadomości tego, czym są hitlerowskie Niemcy, wyjeżdża do przyjaciela na prośbę jego narzeczonej. Rusza do jądra ciemności. I widzi okupowany kraj, który wygląda zupełnie inaczej, niż to sobie w Heidelbergu wyobrażał. Zamiast pieniędzmi płaci się wódką, wszędzie stoją szubienice… Brnie dalej, żeby dotrzeć do tego ideału człowieka, który na wschód niesie niemiecką cywilizację i kulturę. Kiedy go spotyka, okazuje się, że jest on komendantem obozu śmierci…

Do realizacji Jądra ciemności w tej wersji także nie doszło, a sam pomysł trafił do obszernej szuflady z niebyłymi filmami.

3.Wywiad z Ballmeyerem – Wajda kręci Norymbergę

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Gustaw Holoubek jako Daves w jednej ze scen przedstawienia „Wywiad z Ballmeyerem”, reżyseria: Andrzej Wajda, 1962, Teatr Telewizji, fot. Teatr Telewizji/Media-Press.tv

Obrazek

wywiad_z_ballmayerem_wajda.jpg

W niezrealizowanej, „wojennej” wersji Jądra ciemności reżyser wracał natomiast do wątków, które wcześniej chciał eksplorować w innym niezrealizowanym projekcie – Wywiadzie z Ballmayerem opartym na opowiadaniu Kazimierza Brandysa. Chociaż przeniósł je na mały ekran, realizując w 1962 roku przedstawienie Teatru Telewizji, to nie opuszczało go poczucie, że opowieść zasługuje na kino. W połowie kwietnia 1964 roku złożył więc w Zespole „Rytm” Jana Rybkowskiego projekt filmu opowiadającego o spotkaniu amerykańskiego naukowca z sądzonym w Norymberdze zbrodniarzem wojennym, generałem SS Wolfgangiem Joachimem Ballmeyerem, który doprowadził do masakry 120 tysięcy mieszkańców wyspy Barnum na Morzu Jońskim.

Film, w którym wojenna historia stać się miała punktem wyjścia do rozmowy o naturze zła i granicach ludzkiej odpowiedzialności, nigdy jednak nie trafił do realizacji. Także dlatego, że w 1964 roku Wajda pochłonięty był już bowiem realizacją Popiołów.

4.Kartoteka – Cybulskiego rozliczenia z mitem

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Gustaw Holoubek w przedstawieniu „Kartoteka” w reżyserii Krzysztofa Kieślowskiego, 1979, Teatr Telewizji, fot. Vod.tvp.pl - oglądaj filmy, seriale, programy i tv na żywo - Telewizja Polska S.A.

Obrazek

teatru_telewizji_kartoteka_1979.jpg

Teatralny rodowód miało również inne z niespełnionych marzeń filmowych reżysera – Kartoteka według Różewicza. Jej filmowa adaptacja prześladowała Wajdę przez długie lata. Opowiadał o nim w filmie telewizyjnym Stanisława Janickiego Marzenia są ciekawsze. W jednej ze scen krążył wokół pościelonego łóżka ustawionego na zaśnieżonym skrzyżowaniu warszawskich Alej Jerozolimskich z ul. Marszałkowską, by w końcu położyć się na nim.

Jak pisał Tadeusz Lubelski w „Newsweeku”:

Do tego łóżka miał się kłaść Cybulski, to on był stworzony do grania postaci polskiego Everymana. Wystarczy wziąć którąkolwiek wypowiedź bohatera i wyobrazić ją sobie w wykonaniu aktora: ‘Całą pustkę, cały strach współczesnej ludzkości noszę w brzuchu. Czy myślicie, że żołądek normalnego człowieka to wytrzymuje’. Co tu dodawać? Jakaż okazja została wtedy zmarnowana!

Niestety, filmowa Kartoteka z Cybulskim wchodzącym w dialog ze stworzoną przez siebie postacią Maćka Chełmickiego z Popiołu… nigdy nie powstała. Także dlatego, że w 1963 roku w Teatrze Telewizji dramat Różewicza wystawił Konrad Swinarski, a na kolejną jego telewizyjną adaptacje publiczność czekała aż do znakomitej inscenizacji Krzysztofa Kieślowskiego z 1979 roku z Gustawem Holoubkiem w roli Bohatera, byłego partyzanta mierzącego się z wojenną przeszłością i powojenną rzeczywistością.

5.Biesy – teatralna legenda

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Andrzej Wajda na próbie przedstawienia "Biesy" według Fiodora Dostojewskiego, 1971, Teatr Stary w Krakowie, fot. Wojciech Plewiński/Forum

Obrazek

biesy_wajda_forum-0428283042.jpg

Lista nieodżałowanych projektów byłaby niekompletna, gdyby zabrakło na niej jeszcze jednego tekstu, który Wajda z powodzeniem przenosił na deski teatru i o którego filmowej realizacji marzył. Biesy według Dostojewskiego – wyreżyserowane przez Wajdę w Starym Teatrze w Krakowie – od premiery w 1971 roku przez 13 lat gościły na legendarnej scenie. Na fali tego sukcesu niedługo po premierze reżyser stworzył scenariusz filmowy liczący 166 stron. Jak pisze Ewa Korzeniowska w portalu FINA:

Pragnął on przenieść „Biesy” na ekran w formie kameralnej, ująć istotę powieści w dialogach między głównymi bohaterami, bez tworzenia wielkich scenografii i kostiumów. Uważał, że siła „Biesów” zawiera się w warstwie filozoficznej i politycznej książki, ale też w stawianiu pytań, które niezależnie od okoliczności i czasów domagają się odpowiedzi i refleksji.

O swoich Biesach opowiadał także w wywiadzie udzielonym Culture.pl.

Andrzej Wajda o miłości

Choć w większości niezrealizowanych projektów Wajda mierzył się z wielkimi tematami literatury, próbując mówić o polskiej historii, naturze zła, o wolności i dziedzictwie wojny, wśród filmów, które musiał porzucić, znajdują się także nieco „lżejsze” produkcje.

1.Armelle, ślepa miłość wg Wajdy

Fragment scenariusza do „Armelle”, niezrealizowany film Wajdy, fot. Filmoteka Narodowa - Instytut Audiowizualny

Jedną z takich „mniejszych” produkcji jest Armelle, adaptacja opowiadania Ireneusza Iredyńskiego, historia 21-letniego chłopaka zakochującego się od pierwszego wejrzenia w dziewczynie z pociągu. Krótka rozmowa na peronie kończy się wizytą w jej mieszkaniu. Następnego dnia kochankowie znów mają się spotkać, ale młody mężczyzna nie potrafi odnaleźć domu ukochanej Armelle.

Opowiadając o nieszczęśliwie zakochanym chłopaku, który z coraz większą determinacją poszukuje „zaginionej” dziewczyny, Wajda za Iredyńskim opowiadał o głodzie miłości i o tym, jak wyobrażone uczucie potrafi przyćmić to, co w życiu prawdziwe i namacalne. Jak pisał Piotr Śmiałowski, znakomity badacz historii polskiego kina – w filmowego Piotra wcielać się miał Andrzej Seweryn, a tytułową Armelle miała być Małgorzata Braunek. Niestety Telewizja Polska, która miała być producentem, zwlekała z podjęciem decyzji o produkcji, a mając do wyboru kilka filmowych scenariuszy Wajdy, postawiła wówczas na Brzezinę wg Iwaszkiewicza.

2.Blokowisko długo przed Przed wschodem słońca?

Blokowisko, Warszawa, fot. Paweł Szadkowski/Forum

Mniej więcej w tym samym czasie w głowie Wajdy wykiełkował inny, bliźniaczo podobny pomysł pod roboczym tytułem Blokowisko. Jak czytamy w artykule na stronie FINA:

Pomysł na scenariusz filmu „Blokowisko” (lub „Blok mieszkalny”) narodził się w 1971 r., kiedy to Andrzej Wajda pracował w moskiewskim teatrze Sowriemiennik nad opowiadającym o wojnie w Wietnamie spektaklem Jak brat bratu Davida Rabe'a. Wówczas to reżyser usłyszał od rosyjskiego współpracownika prawdziwą ponoć historię aktora, który poznał kobietą mieszkającą na jednym z monstrualnych blokowisk. Po wspólnie spędzonej nocy mężczyzna wymknął się po zakupy, nie budząc swej partnerki. Kiedy chciał wrócić uświadomił sobie, że nie potrafi rozpoznać właściwego budynku. Przez pewien czas próbował odnaleźć tę kobietę – bezskutecznie…

Wajda widział w tej historii duży potencjał, przygotowując opowieść o pogoni za idealną miłością. Co ciekawe, w głównych rolach reżyser chciał obsadzić francuską aktorkę Marinę Vlady oraz rosyjskiego barda – Włodzimierza Wysockiego, a filmowa opowieść o wspólnie spędzonej nocy, która zmienia całe dalsze życie bohaterów dziś przywodzi oczywiste skojarzenie z genialną trylogią Richarda Linklatera zapoczątkowaną w 1995 roku przez Przed wschodem słońca.

Wajda przez długie lata nosił się z tym pomysłem, wracając do tekstu scenariusza (napisanego wraz z mistrzem opowieści „blokowych” – Jerzym Gruzą) i przygotowując się do jego przepisania. Kres jego pracom i marzeniom położyła jednak śmierć Wysockiego w 1980 roku.

Wajda – kronikarz Solidarności

Już od czasów Kanału, w którym Wajda mówił o wojnie w imieniu tych, którzy stracili w niej życie, reżyserowi towarzyszyła misja opowiedzenia w kinie o polskiej historii. Z czasem przyklejono mu wizerunek narodowego wieszcza wadzącego się z polskością i próbującego zrozumieć jej tajemnicę. Zwłaszcza Człowiek z marmuru, rozliczenie z powojenną historią i polityczną propagandą PRL-u, sprawiło, że wielu widzów oczekiwało od Wajdy, że będzie ich trybunem, a kolejnymi filmami będzie stawał przeciwko władzy.

Doskonale zdawał sobie z tego sprawę, a opowiadając o niektórych swoich filmach, wprost przyznawał, że robił je na „społeczne zamówienie”. Taką genezę miały m.in. projekty filmowe związane z okresem karnawału Solidarności początku lat 80.

1.Sierpniowe dni, sierpniowe noce – Janusza Głowackiego relacja ze Stoczni

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Andrzej Wajda i Janusz Głowacki podczas 70. edycji Festiwalu Filmowego w Wenecji, 2013, fot. David Azia/AP/East News

Obrazek

wajda_glowacki_en_01094976_1746.jpg

Idea Sierpniowych dni… napisanych w solidarnościowej gorączce 1980 roku przez Janusza Głowackiego i dziennikarza „Kultury” Michała Mońko, zrodziła się ze spotkania Wajdy ze strajkującymi robotnikami. Po latach stało się ono tematem jednej z najbardziej znanych anegdot dotyczących reżysera: w czasie jego wizyty w stoczni jeden robotników poprosił go, by nakręcił opowieść o „człowieku z żelaza”. Wajda zlecił to zadanie Głowackiemu, a pisarz w kilka tygodni skreślił opowieść o sierpniowym strajku, opozycjonistach i żonie jednego z nich, która miała romans z działaczem komunistycznym.

Wajdzie tekst się nie spodobał, ale energia solidarnościowych strajków wciąż podsycała w nim tęsknotę za filmem, który mógłby być kolejną odsłoną opowieści rozpoczętej w Człowieku z marmuru. I choć w 1981 roku wykorzystał scenariusz Aleksandra Ścibora-Rylskiego, realizując Człowieka z żelaza, tematu strajków i karnawału Solidarności wcale nie uważał za zamknięty.

2.Po przerwie – Wajda rozlicza Solidarność

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Lech Wałęsa i Andrzej Wajda, 1989, Gdańsk, fot. Jerzy Kosńik/Forum

Obrazek

wajda_walesa_forum-0428550194.jpg

Pierwszą próbę „powrotu” do wydarzeń 1980 i 1981 roku podjął już kilka lat później – za sprawą filmu Po przerwie przygotowywanego we współpracy z Włodzimierzem Boleckim. Inspirowany prozą Iwaszkiewicza tekst opowiadał o nauczycielu-opozycjoniście, który po internowaniu wraca do rodzinnego domu, by tam zderzyć się z ludową krytyką Solidarności i swojej opozycyjnej działalności.

Bolecki i Wajda stawiali gorzkie diagnozy na temat polskiego społeczeństwa po stanie wojennym, tworząc – jak pisze Barbara Giza – „pesymistyczną analizę przyczyn klęski Solidarności jako ruchu masowego”.

Projekt filmu został złożony w Zespole Filmowym „Perspektywa” 19 grudnia 1986 roku. Ówczesny wiceminister kultury i sztuki Jerzy Bajdor gotów był zaakceptować scenariusz pod warunkiem wprowadzenia zmian, które wygładziłyby polityczną wymowę filmu. Ostatecznie jednak scenariusz trafił do szuflady, z której wydobyto go dopiero w 2015 roku. Dzięki radiowej Dwójce i FINA na podstawie tekstu Boleckiego powstało wyreżyserowane przez Janusza Zaorskiego słuchowisko.

3.Ludzie z... – rozczarowanie wolnością

Niepowodzenie Po przerwie nie zakończyło starań Wajdy o realizację filmu, który byłby rozliczeniem z narodowym mitem i dopełnieniem trylogii zapoczątkowanej przez Człowieka z marmuru. Kolejna szansa na zmierzenie się z tematem pojawiła się już po zmianie władzy, w roku 1993 – za sprawą Macieja Ślesickiego i jego scenariusza Ludzie z… Okazała się jednak jednym z najgłośniejszych niezrealizowanych wajdowskich projektów.

W tekście Ślesickiego powracała postać Agnieszki granej przez Krystynę Jandę, a w filmowej opowieści splatały się ze sobą wszystkie najgorętsze tematy epoki – lustracja, aborcja, dekomunizacja i liberalne przemiany gospodarcze epoki Balcerowicza. Naznaczony dydaktyzmem, pesymistyczny tekst nie doczekał się realizacji. Wajda notował w 1993 roku:

Scenariusz Ścibora do „Człowieka z marmuru” był wspaniale napisany, od pomysłu do szczegółów świetny. „Człowiek z żelaza” przedstawiał historyczny moment w dziejach Europy – bunt Solidarności. To chcieli ludzie oglądać! Co może pokazać cz. III – albo degrengoladę tego, co było piękne, albo fatalne ośmieszenie wszystkiego. Afera teczkowa jest ciekawa sama w sobie, ale nie ma nic wspólnego z sukcesem społecznym i filmowym tamtych dwóch części.

"Wałęsa" w reżyserii Andrzeja Wajdy [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Na kolejnego Człowieka z… musieliśmy poczekać aż do 2013 roku, gdy zrealizował Wałęsę. Człowieka z nadziei. W wywiadzie udzielonym Culture.pl przy okazji swoich 90. urodzin Andrzej Wajda mówił:

Żyję długo, zrobiłem dużo filmów, niektóre zrymowały się z oczekiwaniami widowni. (…) Na każdy jeden zrealizowany przypadały trzy-cztery projekty niezrealizowane. To nie było tak, że za każdym razem cenzura nie dopuszczała mi filmu do realizacji. Po prostu w niektórych przypadkach nie udał mi się scenariusz, innym razem chciałem zrobić film za granicą, ale nie mogłem, bo nie dostałem paszportu. Tym sposobem w moim archiwum zgromadziło się pewnie 200–300 projektów filmów niezrealizowanych. Czasem sięgam do tej mojej przeszłości. Rozglądam się, czy tam, w archiwum, nie mam czegoś, co mogłoby zaciekawić widownię dziś.

***

Dzisiaj, dziesięć lat po śmierci Mistrza, przegląd jego niebyłych filmowych osiągnięć, może być kopalnią pomysłów dla współczesnych twórców. Fakt, że wśród scenariuszowych projektów Wajdy sprzed pół wieku znajdziemy protoplastę Wesela Smarzowskiego, komunistyczną wersję Przed wschodem słońca Linklatera, a nawet historię bliźniaczo podobną do serialowej Czarnej śmierci o epidemii ospy prawdziwej we Wrocławiu lat 60. (Wajda pisał o niej w projekcie Zaraza), to tylko dowód na niezwykłą żywotność jego twórczości. Także tej, która nigdy nie zagościła na kinowym ekranie.

Źródła: Artykuł nie powstałby, gdyby nie badania Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego, których wyniki opublikowane są na stronie FINA. https://www.fina.gov.pl/badania

Bibliografia i filmografia:

A. Wajda, Autobiografia, Kraków

A. Wajda, Filmy, których nie zrobiłem, „Film na Świecie” 1985, nr 320-321, s. 121.

A. Wajda, Moje projekty filmowe, „Film na Świecie” 1986, nr 329-330, s. 110.

A. Wajda, Notesy 1942-2016. Wybór. Tom 1-4, Kraków 2025.

T. Lubelski, Historia niebyła kina PRL, Kraków 2012.

T. Lubelski, Wajda. Portret mistrza w kilku odsłonach, Wrocław 2006.

Film dokumentalny pt. Marzenia są ciekawsze, reż. Stanisław Janicki, 1999.

Język Polish