Nie samym Foggiem! Przewodnik płytowy po międzywojniu

mieczyslaw-fogg-kolor, default, Mieczysław Fogg, 1960, fot. Lucjan Fogiel / Forum

W 125. rocznicę urodzin Mieczysława Fogga zapraszamy na dansing. Filip Lech i Patryk Zakrzewski wybierają archiwalne i współczesne nagrania, które rekonstruują muzyczne światy międzywojennej Polski. Stare tanga i foxtroty, szlagiery Henryka Warsa i Andrzeja Własta, polski jazz z lat 30. i szum szelakowych płyt.

Człowiek-instytucja, król polskiej estrady i tytan pracy – 30 maja 1901 roku na świat przyszedł Mieczysław Fogg, którego głos stał się symbolem ciągłości naszej kultury. W 125. rocznicę jego urodzin zapraszamy w muzyczną podróż do fascynującego, utraconego świata dwudziestolecia międzywojennego. Przygotowaliśmy subiektywny przewodnik płytowy, w którym przedwojenny szołbiznes ożywa na nowo. Znalazły się w nim zarówno zrekonstruowane nagrania z epoki – które niosą ze sobą szlachetny szum szelakowych płyt wytwórni Syrena Record – jak i współczesne odczytania tamtego repertuaru. Te drugie pokazują, jak wielowymiarowe jest muzyczne dziedzictwo II RP i jak różnorodnie można z nim dziś rezonować: od hołdów, przez taneczne fuzje, aż po muzyczną dekonstrukcję i na wskroś krytyczne spojrzenie na tamte czasy.

Mieczysław Fogg – Śpiewa piosenki swojej młodości (1960)

Mieczysław Fogg to był gość. Tytan pracy: w latach 30. potrafił nagrywać nawet 150 piosenek rocznie, przez 60 lat pracy twórczej zgromadził w swoim repertuarze dwa tysiące utworów. Szacuje się, że zagrał ponad 16 tysięcy koncertów – od Tasmanii po Brazylię. Był pierwszym artystą estradowym, którego występ – jeszcze przed wojną w ramach próbnych emisji – nadała Telewizja Polska. Ustanowił także przedwojenny rekord sprzedaży – ponad 100 tysięcy egzemplarzy płyty z utworem To ostatnia niedziela.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Chór Dana, 1937, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Obrazek

Chór Dana, 1937, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Za pomoc swoim przyjaciołom podczas wojny otrzymał tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Zapytany o to miał odpowiedzieć: „O czym tu mówić, proszę pana. Kto był w biedzie, temu należało pomóc”. W trakcie powstania warszawskiego śpiewał w schronach i szpitalach, był kilkukrotnie ranny. W marcu 1945 roku wśród ruin ulicy Marszałkowskiej otworzył Café Fogg – jaskółkę powolnego powrotu miasta do normalnego życia – w której występował codziennie.

Przywoływana tu płyta z 1960 roku to pierwszy longplay polskiego Binga Crosby’ego (czy też Franka Sinatry) wydany na krajowym rynku. W owym czasie jego status na scenie muzycznej był wyjątkowy: dziś sześćdziesięciolatkowie na scenie nikogo nie dziwią, ale wtedy poza nim nie było właściwie artystów, którzy pierwsze kroki na estradzie stawialiby przed przewrotem majowym i po II wojnie światowej wciąż cieszyliby się niesłabnącą popularnością (inną kwestią jest to, że wielu rówieśników Fogga zginęło w czasie wojny lub po jej zakończeniu znalazło się na emigracji). A przecież w 1960 roku Fogg wcale nie zszedł ze sceny. Był jeszcze aktywny przez kolejne ćwierć wieku – karierę estradową zakończył w wieku 86 lat.

Video embed

Mieczysław Fogg - W małym kinie [Official Audio]

Barytonowi lirycznemu Fogga akompaniuje tu orkiestra pod kierownictwem Ryszarda Damrosza. Aranżacje w porównaniu z przedwojennymi wersjami rozbudowano – słyszymy tu harfę czy flet – i delikatnie unowocześniono. Czasem przeważa w nich pierwiastek paryski, czasem argentyński (w końcu pierwszy zespół wokalny Fogga nazywał się Coro Argentino V. Dano), czasem nutka staroświeckiego swingu. Ta wiązanka przebojów – 33 utwory w nieco ponad 50 minut – to krótka lekcja tego, kto rozdawał karty w przedwojennym szołbiznesie. Mamy tu piosenki takich tekściarzy, jak Andrzej Włast, Emanuel Szlechter, Marian Hemar i Julian Tuwim i melodie skomponowane przez Fanny Gordon, Henryka Warsa, Jerzego Petersburskiego, Artura Golda czy Zygmunta Karasińskiego. Jest tu odrobina nostalgii (W starym kinie, Co nam zostało z tych lat) i nonszalancji (Gwiżdżę na wszystko, Już taki jestem zimny drań), fascynacji egzotyką (Księżyc nad Tahiti) i przede wszystkim szeroki wachlarz tematyki miłosnej – od bezwarunkowych uczuć Serca matki po emocjonalne szantaże Ostatniej niedzieli i Ja mam czas, ja poczekam.

[Patryk Zakrzewski]

V4 Strings Quartet, Marek Żebrowski – Henryk Wars. Show Tunes 1927–1963 (2025)

Czy pani tańczy rumbę?, Jak trudno jest zapomnieć?, Już taki jestem zimny drań, Miłość ci wszystko wybaczy, Powróćmy jak za dawnych lat, Tylko we Lwowie, Umówiłem się z nią na dziewiątą – to tylko część dorobku Henryka Warsa, kto wie, może najbardziej wpływowego kompozytora międzywojennej Polski. Slow-foxy, fokstroty, rumby i tanga tworzył przede wszystkim dla rewii i kabaretów, ale największą sławę przyniosły mu piosenki napisane na potrzeby raczkującego polskiego przemysłu filmowego. Jego piosenki śpiewał nie tylko Mieczysław Fogg, lecz także Eugeniusz Bodo, Hanka Ordonówna, Zula Pogorzelska i Adam Aston. Innymi słowy: wszystkie gwiazdy polskiej estrady.

Historia Warsa nie skończyła się w 1939 roku. Kompozytor po przejściu szlaku bojowego z armią Andersa osiadł w Stanach Zjednoczonych, gdzie jako Henry Vars pisał muzykę do amerykańskich filmów i seriali. Najgłośniejsze tytuły, przy których pracował to The Big Heat (1953) – film noir w reżyserii Fritza Langa, i Flipper (1963) – po polsku Mój przyjaciel delfin, czyli klasyka kina familijnego w reżyserii Jamesa B. Clarka. Muzykę Warsa/Varsa usłyszymy jeszcze w kilkunastu mniej znanych produkcjach hollywoodzkich studiów. Zmarł w Los Angeles w 1977 roku.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Orkiestra pod dyrekcją Henryka Warsa, zdjęcie opublikowane na okładce katalogu płyt wytwórni Syrena Elektro, Warszawa 1933, fot. Zakład Foto-Forbert / reprodukcja: Janusz Fila / FORUM

Obrazek

orkiestra_taneczna_wars_fija_180609_09.jpg

Pomysłodawcą albumu Henryk Wars. Show Tunes 1927–1963 jest Marek Żebrowski, dyrektor Polish Music Center przy University of Southern California, niestrudzony popularyzator dziejów muzyki polskiej i kompozytor. Kojarzony też jest jako współpracownik i przyjaciel Davida Lyncha – poznali się przy okazji powstawania Inland Empire (2006) w Łodzi, później nagrali wspólnie płytę Polish Night Music (2007).

Markowi Żebrowskiemu (ur. 1953) muzyka Warsa towarzyszyła od dziecka. Artysta wspomina, że kiedy w dzieciństwie ćwiczył przy fortepianie Bacha i Beethovena, jego najwierniejszym słuchaczem był kot syjamski. Podobno kiedy do małego Marka dołączała matka, śpiewając arie operetkowe i piosenki Henryka Warsa, „kot z dzikim wyrazem oczu szarżował pod sufit po pięknym huculskim kilimie, który wisiał w salonie na ścianie”.

Video embed

Miłość Ci wszystko wybaczy

Żebrowski nie poznał osobiście Henryka Warsa, ale wdowa po kompozytorze przekazała mu partytury nieznanych utworów symfonicznych, czekających na swojego odkrywcę w kalifornijskim garażu. Koncert fortepianowy został prawykonany na festiwalu Camerimage w Łodzi w 2005 roku. W 2017 roku symfoniczne utwory klasyka polskiej estrady zostały nagrane przez Polską Orkiestrę Radiową, tutaj solistą jest Piotr Orzechowski (Pianohooligan).

Na płycie V4 Strings Quartet i Marka Żebrowskiego znajdziemy przedwojenne piosenki Warsa, tematy filmowe skomponowane w USA, a także New York Times z 1927 roku – jedną z pierwszych polskich kompozycji jazzowych. Wszystko to w aranżacjach Żebrowskiego na kwartet smyczkowy albo kwintet fortepianowy. Henryk Wars jest tu doceniony nie tylko jako autor szlagierów, lecz także jako twórca niebanalnych harmonii – jako prawdziwy kompozytor.

[Filip Lech]

Ania Karpowicz, Dominik Strycharski – SYRENA:RE (2025)

Być w Warszawie i nie odwiedzić „Syreny-Rekord” to tak, jak być w Rzymie i nie widzieć papieża. Dla osoby zainteresowanej wydarzeniami życia gramofonowego, to T-wo stanowi najlepszy barometr wszelkich zmian w jej atmosferze. […] Najbardziej przypadkowe, kapryśne potrzeby szerokiej publiczności w mgnieniu oka odbijają się na działalności tej firmy, uważnie przysłuchując się wszelkim potrzebom rynku

– pisał autor podpisany jako Feniks na łamach „Grammofonnaja żyzn’” w 1911 roku. Syrena-Rekord, założona przez Juliusza Feigenbauma w 1904 roku, była nie tylko najważniejszą polską firmą nagraniową, ale i jednym z najważniejszych przedsiębiorstw fonograficznych imperium rosyjskiego. „O prestiżu firmy Syrena-Record może chyba świadczyć fakt, iż pod jej marką podszywała się anonimowa piracka firma New Imperial Record” – pisała Katarzyna Janczewska-Sołomko w książce Zatrzymać dźwięki. Fonografia polska do 1918 roku (Kraków 2024).

W 1914 roku Syrena dokonała fuzji z rosyjską filią Gramophone Co., szelak pozostawiony w Warszawie (materiał, z którego produkowano płyty) został zarekwirowany przez wojska pruskie. W 1915 roku, pomimo wielu wojennych obostrzeń, nakładem firmy wydawano polskie pieśni patriotyczne. Pod koniec I wojny wytwórnia zakończyła działalność, ale powróciła w 1921 roku i na nowo zawojowała polski rynek nagraniowy. Poza muzyką popularną, klasyczną czy ludową wydawano też tę tworzoną przez mniejszości narodowe II RP.

Ania Karpowicz, Dominik Strycharski – SYRENA:RE (2025)

Iframe embed

SYRENA:RE Ani Karpowicz i Dominika Strycharskiego to zapis muzycznego egzorcyzmu na zaszumione pętle z dawnych płyt, efekty elektroniczne i dwa flety. Spod charakterystycznego rytmu zaciętej płyty wyłaniają się ledwo rozpoznawalne dźwięki przeszłości: donośny głos kantorów, wysokie dźwięki diw operowych, cząstki melodii szlagierów. Usłyszymy tu również nagrania orkiestry Szmula Wajnberga – ojca Mieczysława, autora Pasażerki.

[Filip Lech]

Cinq G – Fogga Ragga (2006)

Wpływy muzyki karaibskiej infiltrowały parkiety przedwojennych dancingów – akurat trwał ogólnoświatowy szał na kubańską rumbę. Nic jednak nie wiadomo nam o tym, żeby kompozytorzy II RP inspirowali się muzyką jamajską. Połączenie tych dwóch dźwiękowych światów nastąpiło dopiero na początku XXI wieku, kiedy to warszawski zespół Cinq G (reklamowali się, że grają „najgorsze ragga w mieście”) nagrał płytę z coverami przebojów Mieczysława Fogga.

Bzik tropikalny. Sny o ciepłych krajach w polskich piosenkach

W skład zespołu wchodzili obdarzony anielskim głosem multiinstrumentalista Piotr Zabrodzki aka Mista Pita, Tomek Konca aka Radical Irie (znany wcześniej z chluby Grochowa, fenomenalnego zespołu Transmisja, który łączył reggae i funk z imaginarium warszawskich ulic) i weteran freestylowych bitew, Pan Duże Pe (Marcin Matuszewski).

Jak mówił Konca w swoim podcaście Historia jednej płyty, pomysł na album przyszedł z inspiracji Michała Urbaniaka. Legendarny jazzman zaprosił muzyków do udziału w projekcie, w którym utwory Fogga interpretowaliby współcześni artyści – ta składanka w hołdzie ostatecznie się nie ukazała, za to muzycy z Cinq G zamiast jednego coveru nagrali ich dziesięć.

Video embed

Cinq G - Fogga Ragga [Full Album]

Repertuar w dużej mierze został dobrany tak, żeby znaleźć wspólny mianownik pomiędzy doświadczeniami przedwojennych hulaków i imprezowiczów lat zerowych – jest i nutka dekadencji (Nietoperze) i konsekwencje tejże nazajutrz (Zgubiłem dzień) czy pielęgnowanie poczucia lokalności (Na uliczce mojej). Oryginalne teksty zostały potraktowane dość swobodnie – w słowach refrenu Na uliczce mojej mandolinę zastąpiła bitmaszyna, a Tango andrusowskie stało się trynidadzką socą.

Jeszcze pod koniec tej samej dekady ukazały się także dwie części składanki Cafe Fogg, na której po piosenki z repertuaru najsłynniejszego polskiego croonera sięgnęli artyści związani ze sceną klubową i współczesnym popem (m. in. Novika, Envee, Natalia Przybysz, Muzykoterapia, DJ Twister). To lata, kiedy retromania i wyprawy w głąb źródeł polskiej piosenki pomału się rozkręcały.

[Patryk Zakrzewski]

Hanka Ordonówna – Niegasnąca gwiazda polskiej piosenki (Syrena Record. Nagrania z lat trzydziestych) (2008)

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Hanka Ordonówna, rep. FoKa / Forum

Obrazek

Hanka Ordonówna, rep. FoKa / Forum

Jeśli międzywojenny szołbiznes miał swoją królową, bez wątpienia była nią Maria Anna Tyszkiewicz, z domu Pietruszyńska, znana światu jako Hanka Ordonówna. Droga, którą przeszła, to gotowy materiał na scenariusz filmowy: od bycia mało obiecującą tancerką i chórzystką warszawskiego teatrzyku Sfinks, przez zjawiskową metamorfozę pod okiem legendarnego dyrektora i konferansjera Fryderyka Jarosy’ego, po status największej gwiazdy kabaretu Qui Pro Quo.

Ordonka nie dysponowała klasycznie pięknym, operowym głosem, bywał matowy, niekiedy wręcz chropowaty i nosowy – ale nadrabiała to nieprawdopodobną charyzmą, słynnym, wibrującym „r” oraz genialną interpretacją. Rozumiała, że nie musi śpiewać perfekcyjnie, jeśli tylko każdą piosenkę zamieni w emocjonalny, miniaturowy spektakl teatralny.

Video embed

Hanka Ordonówna - Błękitny express (Syrena Record)

Zbiór Niegasnąca gwiazda polskiej piosenki wydany w 2008 roku to wehikuł czasu przenoszący słuchacza prosto do zadymionych, eleganckich warszawskich lokali z lat 30. Słuchając tych utworów, wciąż możemy wychwycić delikatny szum szelakowych płyt, który nie odbiera jednak niczego z siły przekazu Ordonówny.

Na płycie znalazły się najważniejsze utwory z repertuaru artystki, na czele z jej sztandarowym przebojem Miłość ci wszystko wybaczy (do muzyki przywoływanego już Henryka Warsa i ze słowami Juliana Tuwima), który na zawsze stał się hymnem polskiej piosenki. Obok niego błyszczą tu takie szlagiery jak Na pierwszy znak, Uliczka w Barcelonie czy Trudno. Warto wymienić również zaśpiewane w jidysz Mein jidisze Mame i hiszpańską, choć akcentowaną po polsku Milongerę. Zbiór ten doskonale ukazuje rozpiętość emocjonalną Ordonówny – od naiwnej czułości, przez głęboki, rzewny melodramatyzm, aż po kabaretowy pazur i kokieterię.

[Filip Lech]

Warszawskie Combo Taneczne – Przyznaj się (2014)

Andrzej Włast, tekściarz, który w II RP był jednoosobową fabryką szlagierów (a dla krytyków „królem szmiry”), stwierdził, że piosenka staje się przebojem (swoją drogą, to właśnie Włast wprowadził to słowo do polszczyzny) wtedy, kiedy podchwyci ją dancing, salon i ulica. Hasło to stało się tytułem drugiej płyty Warszawskiego Combo Tanecznego (jak i radiowej audycji jednego z twórców zespołu, Jana Emila Młynarskiego), ale idąca za nim idea towarzyszyła im już przy debiucie.

Niejeden przedwojenny szlagier przebył tę międzyklasową podróż. Wiele piosenek, które dziś stanowią kanon tak zwanego miejskiego folkloru – w powojennych czasach wykonywanych przez Stanisława Grzesiuka czy Kapelę Czerniakowską – ma swój rodowód w rewiach i kabaretach. Tak było choćby ze słynnym – interpretowanym również na płycie WCT – Balem u Starego Joska (znanym też jako Bal na Gnojnej), który zanim stał się hymnem apaszy i uliczników, wpierw zagościł w teatrzyku rewiowym Morskie Oko (utwór skomponowała Fanny Gordon, a słowa napisali Julian Krzewiński i Leopold Brodziński).

Warszawskie Combo Taneczne narodziło się jako poboczny projekt muzyków związanych ze środowiskiem wytwórni Lado ABC, Jana Emila Młynarskiego i Piotra Zabrodzkiego, którzy dla frajdy grywali starowarszawskie utwory na stołecznych podwórkach i w barach. Akustyczne instrumentarium na ich pierwszej płycie – bandżola, piła, melodyka, kontrabas, gitara akustyczna – podkreśla ten uliczny rodowód.

Video embed

Warszawskie Combo Taneczne - Ach te Rumunki [Official Music Video]

Na Przyznaj się dominuje repertuar przedwojenny – foxtroty (brawurowe Ach, te Rumunki! czy Na wolskiej sali iskry szły), habanery (La paloma) i tanga (Daremnie prosisz czy Morfina) – ale pojawiają się także piosenki z czasów okupacji (Siekiera, motyka i Warszawo ma – ta ostatnia w przejmującym wykonaniu Joanny Halszki Sokołowskiej kończy płytę) i tużpowojenne (Wspominałem ten dzień). Młynarski w rozmowie dla Gazeta.pl mówił, że wybierając utwory na płytę wspominał swoją urodzoną na początku XX wieku ciocię i wspólne śpiewanie na jej urodzinach w mieszkaniu na warszawskiej Pradze. Wyobrażał sobie, że układa repertuar na wizytę u niej: „piosenki uniwersalne, nieco rzewne, potem te o miłości, pojawi się też oczywiście epizod wojenny”.

[Patryk Zakrzewski]

Hańba! – Hańba! (2016)

Widma II RP krążyły nad debatą publiczną drugiej połowy lat dziesiątych XXI wieku. Mówiąc o konsekwencjach politycznego hejtu, przywoływano zabójstwo prezydenta Narutowicza, tak zwana dekomunizacja wywołała dyskusję o polskich ochotnikach w hiszpańskiej wojnie domowej, wobec ksenofobicznych nastrojów mówiono o getcie ławkowym, obozie w Zbąszyniu i pacyfikacji ukraińskich wsi, a na fali rozpędzającego się zwrotu ludowego przypomnieliśmy sobie o wielkim strajku chłopskim 1937 roku.

Znaczna część powyższych wydarzeń historycznych znalazła odbicie na debiutanckiej płycie Hańby! – choć muzycy odżegnywali się od tego, jakoby w doborze tekstów kierowali się analogiami do współczesnych realiów. Głównym łącznikiem ze światem międzywojnia jest tu bowiem przede wszystkim nie muzyka, a słowa – większość utworów to zaangażowane politycznie teksty i społeczne komentarze pisane w latach 30. przez takich autorów, jak Julian Tuwim, Jan Brzechwa, Tadeusz Hollender, Lucjan Szenwald czy Edward Szymański.

Video embed

Hańba! - Żandarm (Live on KEXP)

Historycy i fani od lat snują swoje narracje o tym, gdzie narodził się punk rock – w tych opowieściach obok oczywistego Londynu i Nowego Jorku pojawiają się także protoplaści tego gatunku z Limy, Detroit, Düsseldorfu czy Tokio. Hańba! przelicytowała wszystkich – według ich historii alternatywnej punk narodził się w 1931 roku na krakowskich podwórkach. W czasach Wielkiego Kryzysu wyobrażona przez nich orkiestra miała grać swoje pieśni buntu i niedoli – aranżowane na bandżo, bęben, akordeon, tubę, klarnet i grzebień – na pohybel sanacji, endecji i bolszewikom. Figę z makiem – gest zamieszczony na okładce płyty – pokazują także między innymi nadużywającym władzy służbom mundurowym, koniunkturalistom z akademickich korporacji i wszystkim tym, których majątek wziął się „ani z soli, ani z roli, tylko z tego, co nas boli”. I wreszcie prężącym muskuły wytwórcom mocarstwowych bajęd – finał tej historii znamy, a jego antycypacją jest ostatni utwór albumu – przejmujące Niemcy się zbroją, którego profetyczny tekst napisał w połowie lat 30. lwowski poeta, Henryk Zbierzchowski.

[Patryk Zakrzewski]

Polskie tango hebrajskie (2008)

Tango dotarło do Polski w drugiej dekadzie XX wieku. Niektórzy twierdzą, że po raz pierwszy wykonała je orkiestra pod kierownictwem Bronisława Szulca podczas koncertu w Dolinie Szwajcarskiej w 1912 roku. Rok później zatańczyli je Lucyna Messal i Józef Redo na scenie warszawskiego Teatru Nowości w operetce Targ na dziewczęta, a w latach 20. tango wykształciło się w Polsce jako gatunek pieśni, połączony z rewiowo-kabaretowymi występami tanecznymi. Twórcy czerpali inspiracje z paryskich kabaretów, wykształcili jednak swój indywidualny charakter, wyróżniający polskie tanga na międzynarodowej arenie. Polskie tango było liryczne i melancholijne, prowadzone wyraźną melodią skrzypiec, w latach 30. popularnym instrumentem była również gitara hawajska.

Do 1939 roku tylko nakładem Syrena Rekord wydano około 2200 tang. Wśród tego bogatego zbioru kryje się kolejny fenomen, który miał miejsce tylko w Polsce – tanga śpiewane w języku hebrajskim. Tomasz Jankowski i Katarzyna Zimek, autorzy zbioru Polskie tango hebrajskie wydanego przez Muzeum Polin w 2019 roku, odnaleźli 18 utworów nagranych w dopiero kształtującym się języku nowohebrajskim. 16 z nich przetrwało do naszych czasów; dokładniej rzecz biorąc: 13 tang, dwa walce i jeden slowfox.

Polska piosenka pochodzenia żydowskiego

Piosenki te powstawały z myślą o popularyzacji tego języka wśród żydowskiej publiczności w Polsce, jak i o polskich Żydach, którzy mieszkali już w Palestynie. W nowym kraju tęsknili za dawną ojczyzną i dawnym stylem życia, w tym za dansingami. Popularnością cieszyły się koncerty gwiazd polskiej piosenki, m.in. Hanki Ordonówny i Eugeniusza Bodo, którym zdarzało grać się trasy koncertowe w Palestynie.

Przypadek polsko-hebrajskiego tanga jak w soczewce pokazuje paradoksy państwa rodzącego się w brytyjskim mandacie Palestyny. Ideologia syjonistyczna krytykowała wszystko, co związane było z diasporą. W latach 20. i 30. Tel Awiw patrolowany był przez młodzież zrzeszoną w Batalionie Obrony Hebrajskiego, która kontrolowała, nieraz przy użyciu przemocy, język używany przez przechodniów. Walczono z używaniem polskiego, jidysz, niemieckiego, rumuńskiego i innych języków diasporowych.

Hebrajskie tanga najczęściej były adaptacjami istniejących już polskich przebojów. To ostatnia niedziela (sł. Zenon Friedwald, muz. Jerzy Petersburski) stała się Haszabat haachrona (To ostatni szabat). Graj, skrzypku, graj (sł. Stanisław Zdrojewski, muz. Władysław Lidauer) to Hacaoni, nagen (Graj, Cyganie). Jadzia, przebój z filmu Michała Waszyńskiego pod tym samym tytułem, po hebrajsku stała się Jael. Powstały również piosenki istniejące tylko w wersji hebrajskiej, m.in. Ach werak iwrit (Tylko po hebrajsku) do muzyki włoskiego kompozytora Cesare Andrea Bixio.

Autorem słów do większości piosenek był Izrael Mordechaj Biderman (1911–1973), pochodzący z Włocławka działacz ruchu syjonistycznego i dziennikarz publikujący w prasie jidyszowej i hebrajskiej. Śpiewał Adam Aston – jeden z najbardziej dramatycznych głosów polskiej piosenki, obdarzony aksamitnym barytonowym głosem, związany z chórem Henryka Warsa i kabaretem Morskie Oko. Aston jest też autorem pierwszego nagrania Czerwonych maków pod Monte Cassino (sł. Feliks Konarski, muz. Alfred Schütz). Hebrajski repertuar nagrywał pod pseudonimem Ben Lewi, była to wariacja na temat nazwiska jego ojca – Loewinsohn. Według ustaleń historyków nie znał hebrajskiego i nie był sympatykiem ruchu syjonistycznego, chociaż stał się jego głosem.

[Filip Lech]

Jazz Band Młynarski-Masecki – Noc w wielkim mieście (2017)

The Jolly Boys Band, The Crazy Kiddies Jazz, Rosner Players, Melodyst–Bundzik Jazz Band, Jazz d’Or Zygmunta Karasińskiego i Szymona Kataszka, orkiestra taneczna Artura Golda i Jerzego Petersburskiego czy Orkiestra Jazzowa Henryka Warsa – polski jazz nie narodził się w katakumbowych realiach stalinizmu, lecz na dancingach II RP. Tę historię jednak brutalnie przerwała wojna i utwory big bandów lat 30. pozostawały praktycznie nieznane w świadomości kolejnych pokoleń. Dlatego, jak napisał w książeczce albumu znawca przedwojennego jazzu, Tomasz M. Lerski, na płytę, która uhonorowałyby ich dorobek: „czekaliśmy nie tylko my, współcześni, ale i wszyscy dawni kompozytorzy i muzycy orkiestrowi, którzy są już w tej chwili po drugiej stronie pięciolinii”.

Video embed

Jazz Band Młynarski - Masecki - Abduł Bey

Tego wyzwania podjął się siedmioosobowy skład, w którym – obok bandliderów, odpowiedzialnego za pianistyczne ekscesy Marcina Maseckiego i dającego popisy dykcji i artykulacji Jana Emila Młynarskiego – znalazło się trzech saksofonistów i klarnecistów (Tomasz Duda, Michał Fetler, Jarosław Bothur), suzafonista Piotr Wróbel i Jerzy Rogiewicz (perkusja). Przedwojenny repertuar grają nie po bożemu, a po swojemu – pełno jest tu wytrąceń i niespodziewanych zwrotów akcji, repetycji, wariacji i zapętleń. Owe zabiegi nie pozbawiają jednak tych utworów ich przebojowego potencjału – od refrenów Nikodema, How do you do Mr. Brown? czy Abduł-Beya nie sposób się uwolnić tygodniami.

Bartek Chaciński, porównując na swoim blogu interpretację Jazz Bandu z oryginałami znanymi z trzeszczących płyt Syrena-Record, pisał: „Przesunięte w kierunku Zachodu (bez skrzypiec i akordeonu) i unowocześnione, owszem, ale o kilka, kilkanaście lat, żeby zasugerować alternatywną historię jazzu – niezerwanie linii szlagierów przedwojennej Warszawy przez wojnę”.

A nawiązując do męskiej muzy naszego zestawienia – Mieczysława Fogga, który obchodziłby w 2026 roku 125. urodziny: w 2018 roku ukazała się płyta Fogg – pieśniarz Warszawy, na której Młynarski i Masecki interpretują szlagiery mistrza piosenki wraz z Camerata Varsoviensis.

[Patryk Zakrzewski]

Język Polish

dwudziestolecie międzywojenne