Krytyka romantycznego imaginarium, którą prowadził Wajda w swoich filmach, miała w sobie tragiczne piękno. Twórca "Kanału" traktował bowiem romantyzm jako swoje dziedzictwo, głęboko zinternalizowane, oswojone i bliskie. Sam był jego niewolnikiem i wyznawcą, czego dowiódł choćby w "Panu Tadeuszu".
W autobiografii wspominał:
Trzeba było (…) dziesięcioleci, abym zrozumiał, że tym, czego szukam, jest wszechobejmujący i mnie, i moich rodziców "Pan Tadeusz". Pracując wtedy nad tym filmem, zanurzyłem się w ożywczy nurt przeszłości, którego poszukiwałem…"
Udając się do filmowego Soplicowa, Wajda sięgał po klasyczne sposoby obrazowania. Centralną figurą swego filmu czynił dwór. Odwoływał się w ten sposób do romantycznej tradycji, która w dworku kazała widzieć polską macierz. U Wajdy szlachecki dom stawał się centralną figurą i symbolem pewnego wyobrażenia o polskości i narodowym etosie. Wajdowski dworek – ten z "Pana Tadeusza", "Brzeziny" czy "Panien z Wilka" – to Eden, do którego nie ma powrotu, zmitologizowana kraina, do której tęsknią jego bohaterowie i gdzie mogą odnaleźć głęboką prawdę o sobie.
Dzieci rewolucji
Jednym z romantycznych motywów, które najczęściej wykorzystywało polskie kino, była rewolucja. Ta francuska, dająca początek zachodniej nowoczesności, ale też rewolucja 1905 roku oraz powstanie krakowskie z roku 1846. Właśnie francuska rewolucja stała się tematem jednego z najgłośniejszych filmów Andrzeja Wajdy, czyli zrealizowanego we Francji "Dantona", o którym Krystyna Lars pisała:
"Dantonem" Andrzej Wajda popsuł humor Francuzom i wszystkim, którzy w Wielkiej Rewolucji Francuskiej chcieli widzieć święty wzór walki o lepszy świat. Mit roku 1789 – plakatowy optymizm Marsylianki – poddał surowej rewizji ironicznej. Adaptując na potrzeby scenariusza sztukę Stanisławy Przybyszewskiej, napełnił ją zapachem krwi i grozą bratobójczej walki.
Opowiadając o rywalizacji Dantona i Robespierre’a, Wajda mówił o niszczącej sile rewolucji, a także o nierozwiązywalnym konflikcie między pragmatyzmem i idealizmem, w którym racje nie są tak oczywiste, jak mogłoby się wydawać. Twórca po raz kolejny podejmował romantyczny motyw i próbował wyjaśniać współczesność ("Danton" powstawał już po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego), uważnie przyglądając się przeszłości.
Mesjanizm polski