Reżyser teatralny, operowy i filmowy. Urodził się jako Dawid Blumenfeld 05.10.1878 r. w Makowie Podhalańskim, zmarł 13.08.1953 w Warszawie.
W okresie przedwojennym Ryszard Ordyński był jednym z najbardziej wpływowych ludzi filmu i teatru w Polsce. Twórca "Dziesięciu z Pawiaka" uchodził za prawdziwego salonowca, wiele podróżował po świecie i jako reżyser odnosił duże sukcesy na Zachodzie, w tak prestiżowych teatrach jak Deutsches Theater i Metropolitan Opera.
Bogate doświadczenie zdobyte podczas pracy za granicą oraz kontakty towarzyskie ze słynnymi artystami i politykami ułatwiły Ordyńskiemu start w przemyśle filmowym. Z zachowanych niezbyt licznych dzieł reżysera, podejmujących zazwyczaj tematykę patriotyczną, można wnioskować, że nie był on wybitnym filmowcem, jednak wyróżniał się na tle polskich twórców tamtego okresu. Ordyński był zaangażowany w sprawy kinematografii także od strony organizacyjnej – od 1934 roku pełnił funkcję przewodniczącego Naczelnej Rady Przemysłu Filmowego w Polsce.
Urodzony w żydowskiej rodzinie Blumenfeldów twórca od najmłodszych lat próbował swoich sił w różnych dziedzinach. W 1901 roku ukończył Wydział Filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie pracował jako nauczyciel w gimnazjum, tłumacz oraz recenzent sztuk teatralnych. W 1909 roku wyjechał kształcić się na Zachodzie – do Berlina, Wiednia i Londynu.
Kluczowe znaczenie miał jednak pobyt w Monachium, gdzie Ordyński poznał samego Maxa Reinhardta, legendarnego reformatora teatru. Początkujący twórca dołączył do zespołu berlińskiego Deutches Theater Reinhardta, gdzie pełnił funkcję asystenta, a następnie reżysera oraz kierownika studium dramatycznego. Niedługo później zaczął reżyserować sztuki na ziemiach polskich. Spośród inscenizacji Ordyńskiego warto wymienić chociażby "Sumurun" (1913), spektakl, który rozsławił nikomu wówczas nieznaną Polę Negri.
W 1915 roku artysta wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował w teatrach i operach – największym osiągnięciem było objęcie funkcji reżysera głównego w Metropolitan Opera House w Nowym Jorku (1917–1920). Na początku lat 20. Ordyński wrócił do Polski, gdzie kontynuował karierę teatralną. W warszawskim Teatrze Rozmaitości wystawił między innymi "Cezara i Kleopatrę" (1921) i "Poskromienie złośnicy" (1923), a w Teatrze Polskim "Króla Henryka IV" (1924) i "Volpone" (1930).
Pierwsze doświadczenia filmowe artysta zdobywał podczas swoich podróży do Stanów Zjednoczonych, gdzie miał okazję pracować jako scenarzysta dla dużych wytwórni. Debiutem kinowym reżysera był jednak dopiero "Uśmiech losu" (1927), adaptacja sztuki Włodzimierza Perzyńskiego, opowiadająca o szlachetnej pannie z wyższych sfer (Jadwiga Smosarska) uwiedzionej przez "niebieskiego ptaka".
Większy sukces odniósł drugi film Ordyńskiego, zrealizowany z okazji sprowadzenia do Polski prochów Nieznanego Żołnierza. Oparta na motywach powieści Andrzeja Struga "Mogiła nieznanego żołnierza" (1927) to kino przygodowo-historyczne, przedstawiające losy kapitana Legionów, który próbuje przedrzeć się z Rosji na ziemie polskie, by połączyć się z rodziną (co zresztą nie przeszkadza mu przeżywać po drodze namiętnych romansów). Interesujące tło historyczne – dochodzenie bolszewików do władzy w czasie I wojny światowej oraz wojna polsko-radziecka – nie uchroniły reżysera przed klęską artystyczną. Naiwne dialogi i nieprawdopodobne sytuacje fabularne sprawiają, że film nie przetrwał próby czasu, choć w chwili premiery został pozytywnie przyjęty przez publiczność.
Reżyser zapisał się w historii polskiego kina przede wszystkim jako twórca pierwszej adaptacji "Pana Tadeusza" (1928). Film, którego budżet wynosił ok. pół miliona złotych, był jedną z największych polskich produkcji przed wojną, a jednocześnie stanowił duże wydarzenie kulturalne – na premierze zjawił się podobno sam Józef Piłsudski. Historycy kina krytykowali przyjętą przez reżysera konwencję żywych obrazów, które przypominały ilustracje z książkowych wydań poematu Adama Mickiewicza. Trzeba jednak zauważyć, że Ordyński przełamuje konwencję teatralną, stosując rozmaite zabiegi filmowe: zdjęcia nakładane (wyobrażenia bohaterów), obraz dzielony (spór o Kusego i Sokoła), czy dobrze przemyślane ruchy kamery (wejście Tadeusza do dworku). Inaczej niż inni twórcy tamtego czasu, reżyser nie poprzestaje na adaptacji fabuły, lecz stara się odzwierciedlić ducha poematu, między innymi poprzez oddanie specyfiki polskiego krajobrazu – "Pan Tadeusz" kręcony był w województwie nowogródzkim, a więc na terenach doskonale znanych Mickiewiczowi. Krytyczne opinie historyków mogły wynikać poniekąd z tego, że przez lata znane były jedynie krótkie fragmenty filmu. Dopiero w 2006 roku znaleziono niepełną, ale bardzo obszerną kopię, która została następnie zrekonstruowana przez Filmotekę Narodową.
Adaptacją znacznie mniejszego formatu był natomiast oparty na motywach noweli Henryka Sienkiewicza "Janko muzykant" (1930). Dość wspomnieć, że utalentowany wiejski chłopiec bynajmniej nie ginie w filmie od okrutnej chłosty, lecz... nawiązuje znajomość z profesorem muzyki.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Ryszard Ordyński (leży), około roku 1930, fot. Filmoteka Narodowa/fototeka.fn.org.pl
Obrazek
ryszard_ordynski_lezacy_1930_fototeka-2.jpg
Na początku lat 30. Ordyński był odpowiedzialny za realizację pierwszych polskich filmów dźwiękowych. We Francji reżyser nakręcił pięć polskich wersji amerykańskich produkcji Paramountu: "Tajemnicę lekarza" (1930), "Świat bez granic" (1931), "Głos serca" (1931), "Niebezpieczny raj" (1931) i "Kobietę, która się śmieje" (1931). W tym okresie powstało też jedno z najlepszych dzieł reżysera – "Dziesięciu z Pawiaka" (1931). Oparta na faktach opowieść o polskich konspiratorach walczących z carską władzą w 1905 roku utrzymana jest w konwencji kina sensacyjnego. Ordyński wartko prowadzi narrację i trzyma widza w napięciu – na szczególną uwagę zasługuje scena odbicia polskich więźniów z osławionego więzienia Pawiak. Problem polega na tym, że w tym częściowo udźwiękowionym filmie reżyser stosuje chwyty typowe dla kina niemego. Silna typizacja postaci, budowanie demonicznej atmosfery za pomocą przesadnie ekspresywnych środków i łopatologiczne dialogi to zabiegi, które musiały się wydawać anachroniczne już w chwili premiery.
Kolejny dźwiękowy film reżysera, melodramat o życiu cyrkowców "Pałac na kółkach" (1932) był krytykowany za brak dramaturgii, a jednocześnie chwalony za bezpretensjonalność, osiągniętą dzięki odejściu od tematu patriotycznego. Ordyński powrócił do polskiej historii w dokumentalnym filmie "Sztandar wolności" (1935), poświęconym Józefowi Piłsudskiemu. Ostatnim dziełem polskiego reżysera była "Amerykańska awantura" (1936), komedia muzyczna z Eugeniuszem Bodo, która nie zachowała się do dzisiejszych czasów. Kariera filmowa Ordyńskiego została przerwana przez wybuch drugiej wojny światowej. Choć reżyser nie nakręcił już później żadnego filmu, to jednak przez pewien czas był jeszcze związany z kinem – w czasie wojny ponownie trafił do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował m.in. przy realizacji słynnej komedii "Być albo nie być" (1942) Ernsta Lubitscha. Po 1945 roku Ordyński wrócił do Polski i w całości oddał się teatrowi, pracując m.in. w Teatrze Polskim i w Teatrze Nowym w Warszawie.
Ryszard Ordyński był jedną z najbardziej prominentnych postaci polskiej kultury w okresie międzywojennym – podobno utrzymywał kontakty towarzyskie z Leonem Schillerem, Arturem Rubinsteinem i Stanisławem Ignacym Witkiewiczem, a za granicą poznał George'a Bernarda Shawa i Charliego Chaplina. Jako reżyser uchodził za twórcę, który realizuje filmy w zgodzie z dominującym przekazem władzy. Choć "Pan Tadeusz" jest jednym z najbardziej interesujących dzieł przedwojennego kina narodowego, to jednak obrazy Ordyńskiego często popadały w patriotyczny kicz i nie pogłębiały wątków związanych z polską historią. Wydaje się, że prawdziwym żywiołem twórcy była jednak scena – trzeba pamiętać, że Ordyński był jednym z pierwszych reżyserów teatralnych i operowych, którzy odnieśli spektakularny sukces za granicą.
Więcej informacji zob.: B. Armatys, L. Armatys, w. Stradomski, Historia filmu polskiego, tom II, Warszawa 1988; http://ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/ryszard-stanislaw-kazimierz-ordynski
Autor: Robert Birkholc, wrzesień 2018
