„Wyjęzyczam się”. Korespondenci Chopina

list_fryderyka_chopina_do_marie_de_rozieres_w_paryzu_wraz_z_koperta36159537.jpg, default, List Fryderyka Chopina do Marie de Rozières w Paryżu wraz z kopertą, fot. Biblioteka Narodowa Polona, „Wyjęzyczam się”. Korespondenci Chopina

#literatura

#muzyka

Wolał nuty od liter, choć jak na nieskorego do pisania pianistę pozostawił po sobie sporo dzieł epistolarnych. Można wyczytać z nich niejedną biografię, a nawet kilka romansów.

„Najdroższe życie moje!” – pisał Fryderyk Chopin z Paryża, w dniu Bożego Narodzenia 1831 roku, do Tytusa Woyciechowskiego, przyjaciela z dzieciństwa. „Chciałbym Cię tu, nie uwierzysz, bo, jak mi tu smutno, że nie mam komu się wyjęzyczyć. Wiesz, jak łatwo zabiorę znajomość, wiesz, jak lubię z nimi gadać o niebieskich migdałach, otóż takich znajomości mam po uszy, ale z nikim razem westchnąć nie mogę”. Jeszcze latem poprzedniego roku rozmawiali swobodnie w Poturzynie, majątku rodzinnym Woyciechowskiego. Ostatni raz widzieli się kilka miesięcy później, w listopadzie, kiedy udali się do Wiednia – tam dotarła do nich wiadomość o wybuchu powstania. Woyciechowski postanowił przyłączyć się do walki i odtąd Chopin mógł jedynie „wyjęzyczać się” na papierze.

Nie przepadał za tą formą ekspresji. „Wolę grać, jak pisać” – oznajmił Norbertowi Kumelskiemu, poznanemu w Wiedniu przyrodnikowi. Dlatego uprawiał list „mówiony”. Słowa służyły mu jako narzędzia do wyrażania myśli, choć te najważniejsze zawarł przecież w muzyce. Łamał reguły gramatyczne: „Żyjesz, czujesz, jesteś żyty, jesteś czuty przez innych”. Nie wystrzegał się potocyzmów, ale na co dzień posługiwał się „cudowną polszczyzną inteligenckiej Warszawy”, jak przekonuje Ryszard Przybylski w tomie I (1816–1831) Korespondencji Fryderyka Chopina.

Skreślał, a raczej maskował atramentem całe słowa, zdania, akapity. Żartował, złościł się, okazywał wdzięczność, tęsknotę, kłamał w kwestii zdrowia. Rodzicom, siostrom, przyjaciołom z dzieciństwa i poznanym w dorosłości, narzeczonej, niedoszłej teściowej, swoim uczniom i nauczycielom, artystom warszawskim, paryskim i innym. No właśnie – kim byli adresaci listów wybitnego kompozytora?

Ci, którzy go wychowali

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

List Fryderyka Chopina do rodziny w Warszawie, „Kuryer Szafarski”, 27.08.1824, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

list_fryderyka_do_rodziny_w_warszawie_kurier_szafarski_27-08-1824_36163079.jpg

Co tu się wyprawia?! Kursywa lub pismo rozstrzelone, kilka krojów czcionek, dwie lub trzy szpalty gęsto wypełnione wiadomościami „krajowymi” i „zagranicznymi”... Nie jest to bynajmniej kolejny egzemplarz popularnego „Kuryera Warszawskiego”, lecz stworzony na jego obraz i podobieństwo „Kuryer Szafarski” redagowany przez Jaśnie Pana Pichona (anagram nazwiska kompozytora). Zwykły list do rodziców, wysłany z wakacji (spędzał je w Szafarni, majątku ziemskim rodziny szkolnego kolegi Dominika Dziewanowskiego), uwłaczałby kreatywności młodego Fryderyka. Przed laty, jeszcze w okresie kawalerskim, przyszły ojciec przyszłego kompozytora był zatrudniony w tej kujawsko-pomorskiej wsi jako guwerner. Zresztą najstarszą córkę Mikołaja i Justyny Chopinów do chrztu trzymał Jan Nepomucen Dziewanowski (wuj Dominika), z kolei jego siostra – Ludwika, imienniczka wspomnianego niemowlęcia – wcieliła się w rolę cenzorki „Kuryera Szafarskiego”.

Z sześciu znanych numerów gazety-listu w autografie zachowały się cztery. Oto fragmenty:

16 sierpnia 1824 roku: Dnia 15. [...] doszła ważna wiadomość, jako się przypadkiem Indyczka za spichlerzem w kąciku wylęgła. Ważny ten wypadek, nie tylko że przyczynił się do pomnożenia familii Indyków, lecz nadto powiększył dochody skarbowe i powiększanie się onych zapewnił.

19 sierpnia 1824 roku: [...] na zgromadzeniu muzycznym w Szafarni, złożonym z kilkunastu osób i półosóbek, popisywał się J.P. Pichon; grał koncert Kalkbrennera, który nie tyle zrobił wrażenia, szczególniej na małych figurkach, ile „żydek” grany przez tegoż pana Pichon.

31 sierpnia 1824 roku („Wiadomości Krajowe”): Dnia 28 m. r. b., gdy JPan Pichon, zatrudniony tualetą, o śniadaniu rozprawiał, wlatuje z krzykiem do pokoju jakaś dama boso. pichonek zdziwiony, otworzywszy gębę stał z początku jak gapa, po chwilce jednak dowiedział się przyczyny łez i narzekania: JPan Stolnik Wiktor Sikorowski, pospolicie od Panny Michuchnej Fichturem zwany, pokłócił się z Panną Kozaczką; a po długich sprzeczkach i korowodach tak ślicznie zamalował pięścią w łeb damulę, że aż w wyższej instancji satysfakcji szukać przymuszoną była.

3 września 1824 roku: [...] JPanna Brygida, kucharka, różne z chlebem w dzieży robiąc obroty, przez zbytnią zgrabność i zręczność wszystki chleb na ziemię wywaliła.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Portret Samuela Bogumiła Lindego autorstwa Fryderyka Chopina, fot. DBC Wrocław

Obrazek

portret_samuela_bogumi_a_linde_autorstwa_fryderyka-dbc_wroc.jpg

Bodaj pierwszą próbą literacką Chopina, którą można zaliczyć do korespondencji okolicznościowej, jest laurka z powinszowaniem dla ojca w dniu jego imienin. Nie dość, że rymowanka została starannie wykaligrafowana, to jeszcze ozdobiona wieńcem dębowo-laurowym przewiązanym kokardą. I choć trudno nie podejrzewać, że sześcioletniemu wówczas Fryderykowi w dziele tym nie pomagała matka, to jednak późniejszy już zeszyt do kaligrafii z lat licealnych (około 1823–26) stanowi niezbity dowód na wyczucie estetyczne i zręczność palców pianisty. Talent plastyczny przejawił się w pełni w narysowanej przez niego udanej podobiźnie Samuela Bogumiła Lindego. Co więcej, portret dyrektora Liceum Warszawskiego (w którym pracował ojciec Chopina, a uczył się syn) jest ponoć karykaturą. Linde, szczycący się nie tylko doskonałym słuchem językowym, lecz także dużymi uszami, został przedstawiony wśród książek, na kanapie kształtem przypominającej małżowiny uszne słonia.

Ten, który kopiował jego dzieła

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

List Fryderyka do Juliana Fontany, 18.09.1841, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

listy_fryderyka_do_juliana_fontany_18-09-1841_polona_1217819.jpg

Julian Fontana mógł być słynnym architektem jak jego włoscy przodkowie, ale został osobistym sekretarzem i powiernikiem kompozytora. Ich relacja była jednak nie tyle przyjacielska, ile toksyczna. Łączyła ich pasja – w 1828 roku wykonali Rondo C-dur op. 73 na dwa fortepiany. Ponadto: Warszawa – znali się ze szkolnej ławy; Paryż – Fontana był uczniem Chopina; dzieła wirtuoza – z upoważnienia autora kopiowane i sprzedawane zagranicznym wydawcom, ponownie Francja – zamieszkali nawet razem; sprawy codzienne – jak zlecane przez Chopina zakupy czy wynajem mieszkania, Kuba – gdzie ten mniej uzdolniony z tej pary pianista prezentował dotychczas tam nieznaną twórczość rodaka.

Podzieliły ich ambicje – Fontana kilkakrotnie próbował wyrwać się z wpływu Chopina, koncertując i komponując na własną rękę – a także setki kilometrów między Paryżem a Londynem, Bordeaux, Hawaną, Nowym Jorkiem.

Chopina żal by mi opuszczać, i chciałbym się z nim rozstać, bo ja go jako artystę nad wszystkich zawsze przenosiłem i przenoszę, ale jako człowieka kocham i nie cierpię, chciałbym go co dzień widzieć i być sto mil od niego, z nim nie raz przejdą najmilsze chwile i najnieznośniejsze

– pisał Fontana do wspólnego znajomego, Stanisława Egberta Koźmiana, w marcu 1838 roku. Po śmierci Chopina przyjaciel zamieszkał w Paryżu i poświęcił się edycji jego utworów (Oeuvres posthumes, op. 66-74).

Ci, którzy go ukształtowali

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Nauczyciele Chopina: Żywny, Elsner, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

nauczyciele_chopina_zywny_elsner_50931683.jpg

„Nikt mię tu za ucznia brać nie chce – żali się rodzicom syn z Wiednia. I dalej: – Blahetka powiedział, iż się niczemu tyle nie dziwi, jak że ja się w Warszawie tego nauczyłem. Odpowiedziałem, iż z p. Żywnym i Elsnerem największy osioł by się nauczył”.

Pierwszy – po matce – z nauczycieli fortepianu, Wojciech Żywny, wyszkolił go w palcowaniu i tradycyjnym ułożeniu ręki, zaraził miłością do Mozarta i stawiał na jego indywidualizm. Drugi, Józef Elsner, udzielał mu lekcji harmonii, kontrapunktu i kompozycji, pilnował różnorodności metod, by podopieczny nie wpadł w manierę, przekonywał go do połączenia poezji z muzyką poprzez współpracę z Mickiewiczem. Żywny szkolił Chopina w latach 1816–1822, zrezygnował z dawania lekcji, gdy uznał, że uczeń przerósł mistrza. Elsner, wielki autorytet nad Wisłą i prekursor romantycznych prądów w muzyce, był pedagogiem w Szkole Głównej Muzyki w latach 1826–1829. Swojego studenta nazwał „geniuszem”.

Chopin często wspominał w listach Żywnego, a z Elsnerem utrzymywał serdeczną korespondencję:

List Pański był mi dowodem nowym tej ojcowskiej troskliwości, tych prawdziwych szczerych życzeń, jakie Pan zachować raczyłeś dla najprzywiązańszego z uczniów.

[Fryderyk Chopin do Józefa Elsnera, 14 grudnia 1831 roku]

Na koniec, abym ustnie mógł podziękować za twój dar dwojako mi tak drogi, wolałbym w tym momencie być ptakiem dla widzenia Cię w Twoim olimpijskim mieszkaniu – co paryżanie uważają jako gniazdo jaskółki – wierzę, bo Cię kochają jak i my. Bądź zdrów i kochaj mnie jak ja Ciebie. Ja zawsze jestem i będę
Twoim prawdziwym i życz. przyjacielem

[Józef Elsner do Fryderyka Chopina, 14 września 1834 roku]

Ci, z którymi wchodził do Dziurki

Odlew brązowy popiersia Adama Mickiewicza autorstwa Dawida d`Angers, którego oryginał znajduje się w Muzeum Mickiewicza w Paryżu., fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, NAC — Odlew brązowy popiersia Adama Mickiewicza autorstwa Dawida d'Angers, którego oryginał znajduje się w Muzeum Mickiewicza w Paryżu, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, NAC

Z Mickiewiczem to było tak: Elsner pragnął, by jego zdolny uczeń kojarzony był nie tylko z fortepianem, lecz także z operą – najlepiej o powstaniu listopadowym. Mieli nad nią pracować kompozytor z wieszczem, znali się przecież z paryskiej emigracji, a już wcześniej nawzajem śledzili swoje dzieła. Ballady fortepianowe Chopina były inspirowane balladami Mickiewicza, wiersz Do D. D. (czyli Moja pieszczotka) jeden zaadresował do odeskiej kochanki, Karoliny Sobańskiej, drugi – ułożył do niego pieśń i dedykował ją Delfinie Potockiej. Panowie spotykali się podczas zebrań Towarzystwa Literackiego i Koła Polskiego, a także prywatnie, na przykład na jednym wspólnym obiedzie – wedle słów Juliusza Słowackiego „Mickiewicz improwizował – ale dosyć słabo. [...] Szopen, sławny fortepianista, grał nam”. Nawet George Sand, by zbliżyć się do Chopina, zainteresowała się twórczością polskiego poety. Mickiewicz z obojgiem utrzymywał kontakt listowny (z zachowanej korespondencji jedna wiadomość została adresowana do kompozytora, do pisarki – pięć). Artystów poróżniły dopiero doktryny Andrzeja Towiańskiego. Do bliższej współpracy nigdy więc nie doszło.

Jeszcze w Warszawie autor mazurków pojawiał się w towarzystwie romantyków. Co prawda, usprawiedliwiał się przed rodzicami w liście z 26 sierpnia 1825 roku: „Książki śpią, bo piękna pogoda”, jednak to nie przeszkadzało mu zaglądać regularnie do kawiarni Dziurka, w której widywał się z Mochnackim, Goszczyńskim, Odyńcem czy Witwickim. W dodatku mały Frycek wychował się na tekstach zamieszczanych w „Rozrywkach dla Dzieci”, piśmie redagowanym przez Klementynę z Tańskich Hoffmanową.

W Paryżu Chopin kontynuował znajomość – osobistą i korespondencyjną – ze Stefanem Witwickim (o którym mówiono, że popełnił literackie samobójstwo, debiutując nieporadnymi Balladami i romansami dwa lata po Mickiewiczu – i do niego nawiązującymi), a także z Józefem Bohdanem Zaleskim (jego późniejsza żona, Zofia Rosengardt, chciała swego czasu wyjść za kompozytora, ale skończyło się na wspólnych lekcjach gry na fortepianie oraz świadkowaniu Chopina na ślubie Zaleskich).

Ta, z którą chciał się żenić

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

List Fryderyka Chopina do Teresy Wodzińskiej, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

list_fryderyka_do_teresy_wodzinskiej_1836_3r_fot_polona_958450.jpg

Tylko jej oficjalnie się oświadczył. Chopin miał wówczas 26 lat, Maria Wodzińska – jedynie 17. On wpisał do jej sztambucha pieśń Pierścień do słów Witwickiego, ona narysowała jego portret – ponoć najwierniejszą podobiznę. Dzień po oświadczynach pianista wyjechał z Drezna – i już się więcej nie spotkali. Ich uczucie kwitło w listach, jednak temat małżeństwa stopniowo wygasał. Oficjalny powód: zły stan zdrowia artysty. Nieoficjalny: brak szlacheckiego pochodzenia.

Bardziej intrygująca wydaje się korespondencja Fryderyka z przyszłą (niedoszłą) teściową. To właśnie na życzenie Teresy Wodzińskiej narzeczeństwo córki i Chopina pozostawało w sekrecie, a do ślubu miało dojść pod jej warunkiem, że kandydat na męża zadba o zdrowie. Rodziny znały się z czasów, gdy synowie Wodzińskich – Antoni i Kazimierz – w czasach licealnych mieszkali na pensji u rodziców Chopina. Wodzińska dopytywała w listach o losy Antoniego, prosiła kompozytora o braterską opiekę nad nim, a dla siebie – o drobne przysługi:

Daruj mi, Kochany Panie Fryderyku, że Cię prosić będę o zbiór autografów sławnych ludzi, z którymi (comme de raison) żyjesz. Polak, Francuz, Niemiec etc., wszystko jedno, chociażby i Żyd z brodą, jak to u nas, aby tylko wart tego, chciej zebrać i przesłać, a wdzięczną Ci będę niesłychanie; a nade wszystko zachowaj nam Twoją przyjaźń, naszą od dawna posiadasz.

[Genewa, 28 lutego 1835 roku]

Chopin z kolei cierpliwie relacjonował, co się dzieje z synem Wodzińskiej, informował o stanie swojego zdrowia i dopytywał o rodzinę:

A w Służewie, czy piękne lato? Czy dużo cienia? Czy można usiąść pod drzewami i malować? Czy Teresa ma miejsce wygodne na serki? Czy jej nie brak do tego panny Józefy albo panny Malet? Czy ich Panie prędko widzieć nie myślą? Tysiące miałbym zapytań. [...] Już mi trudno w Paryżu usiedzieć. Doktór mój każe do Ems, a ja jeszcze nie wiem, gdzie i kiedy pojadę.

[Paryż, 18 czerwca 1837 roku]

Z zachowanej korespondencji wręcz wynika, że bardziej Teresa widziała we Fryderyku zięcia niż Maria – męża. Młoda Wodzińska trzymała narzeczonego na dystans (zamiast o miłości, pisała o wdzięczności i przywiązaniu), jej listy były coraz rzadsze, aż w końcu nadawczyni zanikła. Teresa pisała częściej i dłużej, interesując się losem kompozytora.

Ten, któremu zawdzięcza profil

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Eugène Delacroix, hipotetyczna współczesna rekonstrukcja obrazu Chopina i Sand, fot. Wikipedia

Obrazek

hipotetyczna_wspolczesna_rekonstrukcja_obrazu_chopinsanddelacroix.jpg

Sześć listów Eugène’a Delacroix do Chopina i dziewięć malarza do George Sand o Chopinie – tyle się zachowało z ich znajomości. Poza tym wspomnienia i kilka faktów: obaj lubili muzykę (malarz w młodości grał na skrzypcach, a polskiego kompozytora nazywał „poetą fortepianu”), odwiedzali się (w Hotelu Lambert lub letniej posiadłości Sand w Nohant), mieli tego samego szewca („Niech mu Pan opisze, jaką chciałby Pan mieć formę nosków. On robi zwykle zaokrąglone, takie, jakie noszą Anglicy” – z listu Delacroix do Chopina z przełomu 1844 i 1845 roku).

I jeszcze trzy obrazy: karykatura twarzy kompozytora, szkic z profilu we florenckiej kapuzie i z wieńcem laurowym oraz projekt nieukończonego portretu podwójnego Chopina i Sand. Ten ostatni miał powstawać w lipcu 1838 roku: postać kobiety wyszywającej po lewej stronie, po prawej – mężczyzna grający. Płótno zostało z nieznanych powodów rozcięte (między 1865 a 1873), a kochankowie – na zawsze rozdzieleni: podobizna pisarki powędrowała do Ordrupgaard Museum w Kopenhadze, wizerunek Chopina zaś zamieszkał w Luwrze.

Ta, która go uwiodła

List Fryderyka Chopina do George Sand w Nohant, fot. Biblioteka Narodowa Polona

To nie była miłość od pierwszego wejrzenia, przynajmniej nie z jego strony. „Poznałem wielką znakomitość, panią Sand, ale twarz jej niesympatyczna, nie podoba mi się; jest w niej coś odpychającego” – pisał do rodziców jesienią 1836 roku, gdy jeszcze był zaręczony z panną Wodzińską. Pisarka nie dawała za wygraną: zaskarbiła sobie przychylność przyjaciół kompozytora (m.in. Liszta), do Wojciecha Grzymały napisała ponadtrzydziestostronicowy list z opisem potencjalnego związku z Chopinem, w końcu i jego samego przekonała do siebie. Ich relację przypieczętowała odbyta na przełomie 1838 i 1839 roku podróż na Majorkę – podczas powrotu z której kompozytor, wycieńczony chłodem i chorobą, dosłownie walczył o życie. Związek trwał kilka lat, chociaż nie obyło się bez kryzysów uczuciowych zakończonych ostatecznie rozstaniem (czarę goryczy miało przelać wsparcie Chopina dla córki Sand, Solange, i jej małżeństwa z Augustem Clésingerem – rzeźbiarzem, który zresztą potem wykonał pośmiertne maski i odlew ręki kompozytora).

Sand – właściwie Aurore Dupin, po mężu Dudevant – zadbała, by kompromitująca ją korespondencja nie ujrzała światła dziennego. Po śmierci Chopina ich listy trafiły do Polski w ręce jego siostry, Ludwika Jędrzejewiczowa ukryła je u znajomego w Cieszynie, splotem różnych okoliczności trafiły one do Alexandre’a Dumasa syna i z powrotem do francuskiej pisarki. Prawdopodobnie zostały przez nią spalone. Nie wszystkie:

Uwielbiam Pana. George
[Paryż, 1838 rok]

Listy Pani dały mi wczoraj dużo szczęścia.
[Paryż, 30 grudnia 1846]

Wybaczam Panu i na przyszłość nie będę Mu robić więcej wyrzutów, ponieważ Jego wyznanie jest szczere. Dziwi mnie ono nieco, lecz jeśli tak czuje się Pan wolniejszy i jest Mu wygodniej, nie będę bolała nad tą dziwną zmianą frontu.
[Nohant, lipiec 1847 rok]

Ta, która robiła najlepszą czekoladę

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

List Fryderyka Chopina do Marie de Rozières w Paryżu, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

list_fryderyka_chopina_do_marie_de_rozieres_w_paryzu_wraz_z_koperta_36159531.jpg

Maria de Rozières albo Derozierka – jak ją mianował kompozytor – sprawdzała się w każdej roli. Jako uczennica, której Chopin udzielał bezpłatnych lekcji gry na fortepianie: wykazywała się tak wysokimi umiejętnościami, że pod nieobecność mistrza zastępowała go w korepetycjach („Wszystko, co Pani zrobi z panią de Betuon, będzie dobre, proszę tylko nie kazać jej powracać do muzyki, którą uprawiała, chyba żeby to było bardzo potrzebne” – pisał z wdzięcznością 21 lipca 1845 roku). Później sama została wziętą profesorką fortepianu w Paryżu. Sprawdziła się na tyle, że zatrudniono ją w roli nauczycielki dla Solange, córki George Sand. Szybko awansowała na przyjaciółkę pani domu, pełniła funkcję osobistej listonoszki kompozytora. A gdy zostali sąsiadami, przyrządzała mu czekoladę, którą każdego ranka służący dostarczał do apartamentu numer 9 przy Square d’Orléans. Nie zerwała z nim kontaktów nawet po jego rozstaniu z Sand.

Ich zażyłość nie zawsze jednak była tak silna. Hrabina została przyłapana na niedyskrecji, wtrącaniu się w nie swoje sprawy. Rozjuszony Chopin tak pisał w liście do Juliana Fontany 24 sierpnia 1841 roku:

Jest to (między nami) świnia nieznośna, która mi się dziwnym sposobem do mojej zagrody wkopała i ryje, i szuka trufli pomiędzy różami. Jest to osoba ani do ruszenia, bo co tknie, tak niedyskretność niesłychana. Słowem, stara panna, My, stare kawalery, daleko lepsze.

Te, które go wielbiły

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Ostatnie chwile Chopina”, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

ostatnie_chwile_chopina_barrias_polona_1191256.jpg

Gorącą czekoladą Chopin był także podejmowany u Czartoryskich w Paryżu, a spodek do filiżanki z wizerunkiem dwojga kochanków można dziś zobaczyć na wystawie stałej w muzeum biograficznym Fryderyka Chopina w Zamku Ostrogskich w Warszawie (podobnie jak oryginały listów, zeszyt do kaligrafii czy karykaturę Lindego).

Z zacnego rodu książęcego najbliższe stosunki łączyły go z jego uczennicą – jedną z najlepszych! – Marceliną z Radziwiłłów Czartoryską. Jej talent interpretatorski utworów mistrza cenili Delacroix czy Mickiewicz, a nawet Liszt. Gdy Chopin podupadł na zdrowiu, to ona była jego wierną towarzyszką. W listach do znajomych zachwalał ją: „X-na Marcelina taka dla mnie dobra, że nieledwie co dzień jak do szpitala przychodzi”. Przy łożu śmierci czuwała również Delfina Potocka – uczennica, bohaterka legendy o romansie z pianistą i domniemana adresatka intymnych listów kompozytora, które, jak się okazało, zostały spreparowane.

Czartoryska zgromadziła kolekcję chopinianów (cenne artykuły o artyście z prasy angielskiej i francuskiej, dokumenty i przedmioty z nim związane), w tym szkice do niedokończonego podręcznika Metody gry fortepianowej, opublikowanego później we fragmentach przez pianistkę Natalię Janothównę.

Zasługi księżnej przyćmić mogły tylko starania innej podopiecznej kompozytora, Jane Wilhelminy Stirling. Szkocka pianistka niejednokrotnie wcielała się w rolę mecenaski Chopina (sfinansowała m.in. jego pobyt w Anglii i Szkocji w 1848 roku), a po jego śmierci gromadziła pamiątki po nauczycielu – w tym jego ostatni fortepian.

Ten, który dbał o dobre brzmienie

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Fortepian Fryderyka Chopina, który znajdował się w chwili zgonu artysty w jego mieszkaniu przy ul. Vendôme 12 w Paryżu, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

fortepian_fryderyka_chopina_ktory_znajdowal_sie_w_chwili_zgonu_artysty_w_jego_mieszkaniu_przy_ul._vendome_12_w_paryzu_fotografia_fortepianu_na_ekspozycji_w_muzeum_narodowym_w_warszawie_w_gmachu_przy_ul_podwal.jpg

Między 15 października 1839 a 1846 rokiem (lub nawet w 1847 roku) w skrzynce pocztowej numer 20 przy ulicy de Rochechouart, gdzie siedzibę miała firma Pleyela, wylądował list o treści:

Drogi Przyjacielu,
Mój fortepian brzmi tak fałszywie, że nie mogę dawać lekcji. Pan Schreier przyszedł wczoraj założyć struny, ale dzisiaj nie wrócił, żeby je stroić, tak więc jutro będę zmuszony odesłać wszystkich moich uczniów, jeżeli do godz. 10 mój fortepian nie będzie nastrojony. To było dla pańskiego przeklętego zawodu, a teraz dla Pana przemiłej osoby tysiące serdeczności od pańskiego oddanego Chopina.

Od czerwca 1839 do czerwca 1847 roku kompozytor korzystał z 22 instrumentów produkcji Pleyela. Gdy już któregoś nie potrzebował, ten wracał do wytwórcy, a następnie w ręce kolejnego klienta. Chopin zwykle otrzymywał 10 procent prowizji od sprzedaży poleconego przez niego fortepianu. Historia z nastrojeniem musiała też się skończyć dobrze, bo także w latach 1848–1849 polski pianista grał na fortepianie firmy Pleyel – jej instrumenty uważał za najlepsze, „non plus ultra”. Ostatni fortepian kompozytora po jego śmierci kupiła Jane Stirling, a następnie przesłała siostrze Chopina, Ludwice. W 2021 roku instrument poddano renowacji przywracającej jego historyczne brzmienie.

To właśnie w sali Pleyela 25 lutego 1832 roku odbył się pierwszy paryski koncert Chopina. Większość koncertów gromadziła publiczność właśnie w salonach tej firmy. Jeden z uczestników tego wydarzenia zapamiętał „towarzystwo jeżdżące powozami”, które za 15 lub 20 franków „wyznaczyło sobie spotkanie w galerii Pleyela oświetlonej ponad pięciuset świecami”.

Camille Pleyel został wspólnikiem fortepianowego imperium ojca w 1815 roku, a dziewięć lat później – właścicielem. Z Chopinem znaleźli nić porozumienia: kompozytor cenił jego wykonanie utworów Mozarta, zadedykował mu francuskie i angielskie wydania 24 Preludiów op. 28, a jego żonie, Marie – również pianistce i kompozytorce – trzy Nokturny op. 9. Razem udali się w podróż do Londynu, gdzie spotkali innego wytwórcę fortepianów, Broadwooda. Po śmierci Chopina Pleyel był inicjatorem powstania komitetu budowy pomnika na grobie przyjaciela.

Źródła: Chopin (nie)wysłowiony. Wokół listów Chopina, red. E. Hoffmann-Piotrowska, U. Kowalczuk, K. Stępień-Kutery, Warszawa 2024; Korespondencja Fryderyka Chopina, (t. I–III), red. Z. Helman, Z. Skowron, H. Wróblewska-Straus, Warszawa 2009–2024; I. Puchalska, M. Sokalska, „Prawdziwa Chopiniada”. Chopin w kontekstach literackich, Warszawa 2025; Nifc.pl.

Język Polish