Andrzej Towiański - Życie i twórczość | Artysta

Filozof mesjanista, głosiciel nauk religijnych, przywódca sekty. To Andrzejowi Towiańskiemu uwierzył swojego czasu Adam Mickiewicz.

wt., 01/01/1799 - 12:00 - pon., 05/13/1878 - 12:00

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Andrzej Towiański, portret autorstwa Walentego Wańkowicza, ok. 1830, fot. Wikipedia

Text positon (deprecated)

Center

Towiański urodził się 1799 roku w Antoszwińciu na Wileńszczyźnie w rodzinie ziemiańskiej. Duże wrażenie w dzieciństwie zrobiły na nim kampanie napoleońskie. Podziw dla francuskiego wodza mieszał się ze współczuciem dla pokonanych żołnierzy rosyjskich, a późniejszą porażkę Napoleona przyjął jako oznakę, że nie sprostał on Boskiej misji. Studiował na Wydziale Prawa i Nauk Moralnych Uniwersytetu Wileńskiego, który ukończył ze stopniem kandydata filozofii. Prawdopodobnie zetknął się z wileńskimi filomatami. Następnie przez dekadę pracował na różnych stanowiskach w okolicznych sądach. W 1828 roku podczas modlitwy w kościele Bernardynów doznał objawienia, zobaczywszy "po raz pierwszy w duchu całą Sprawę, do zrobienia której na ziemię jest zesłany" i "najwyższą wolę", której stał się sługą. Wśród pierwszych zwolenników jego nauk najbliższy mu pozostawał Ferdynand Gutt, kolega ze szkoły i przyszły szwagier.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ulica Dominikańska w Wilnie, 1850 / MNW

Obrazek

wilno-1850-mnk.jpg

Wyjazdy i powroty

Na początku 1830 roku, mimo sprzeciwu ojca, ożenił się z Karoliną Max, pochodzącą ze spolonizowanej niemieckiej rodziny mieszczańskiej. Będzie miał z nią dziewięcioro dzieci. Po upadku powstania listopadowego, któremu był przeciwny ze względów religijno-pacyfistycznych, udał się do Petersburga głosić swoje nauki. Nie znamy losów tego przedsięwzięcia, wiadomo tylko, że w końcu musiał opuścić miasto i w latach 1834–1837 podróżował po Niemczech i Czechach. Po śmierci ojca (1836) wrócił na Litwę gospodarować na odziedziczonym majątku.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kapliczka na Litwie, fotografia z cyklu "Miłosz. Tutejszy"., fot. Wojciech Prażmowski

Obrazek

Wojciech Prażmowski, fotografia z cyklu "Miłosz. Tutejszy"., fot. Wojciech Prażmowski

Według badaczki Agnieszki Zielińskiej w swoich dobrach zniósł pańszczyznę, opiekował się chłopami, uczył ich budownictwa i przykazywał, że wyzwala nie bunt, ale praca nad sobą. Organizował modlitwy we włościańskich chatach, zbudował krzyż na wzgórzu, a w ogrodzie kaplicę. Sąsiedzki donos sprawił, że zainteresowała się nim policja. Jak pisze Zielińska:

Ustawiony w ogrodzie pomnik Napoleona z godłami Orła i Pogoni, oraz deklaracje, że Polak jest "starszym bratem, wedle ducha, Rosjanina", pogrążyły pana Andrzeja w oczach władz. Zapewne te wydarzenia oraz dwa kolejne objawienia (11 maja 1839 i 23 lipca 1840 r.) stały się dla niego sygnałem, że powinien rozszerzyć działalność. Impulsem do opuszczenia stron rodzinnych była wiadomość o planach sprowadzenia prochów Napoleona z Wyspy Świętej Heleny do Paryża. [...] Zabrał ze sobą żonę i najstarszego syna. Pięcioro młodszych dzieci zostawił pod opieką przyjaciół. [...] Towiańscy jechali przez Poznań, Drezno, Belgię, a Mistrz już w czasie podróży realizował swą misję – głosił nauki moralne. [...] W dalszej części podróży [...] zwiedzał pola bitw napoleońskich. W Paryżu zjawił się 15 grudnia 1840 r., w dniu, w którym zwłoki cesarza Francuzów spoczęły w kościele Inwalidów.

Wielcy uczniowie

W krótkim czasie do swoich nauk przekonał Adama Mickiewicza. "Jak to się stało, że jego wiara i wiedza, jego przywiązanie do Kościoła i chrześcijańska pokora nie uchroniły go przed wieloletnim omamieniem i błędnymi drogami jasnowidzenia?", pytała po latach Maria Czapska ("Szkice Mickiewiczowskie", 1999).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Portret Adama Mickiewicza pedzla S.Chejmanna; reprodukcja: Marek Skorupski / FORUM

Obrazek

mickiewicz_adam_malowal_s.chejmann_forum.jpg

Wytłumaczenie nie ograniczało się do zbieżności między pojawieniem się Towiańskiego a poprawą zdrowia cierpiącej na zaburzenia psychiczne żony Mickiewicza, Celiny. Wygłaszane z wielką charyzmą mistyczne nauki przekonały poetę, trafiły do jego przekonań, wyobraźni i wrażliwości. Filozof Adam Sikora, zajmujący się poglądami Towiańskiego, źródła ich atrakcyjności upatrywał przede wszystkim w osobowości autora:

Nawet najwięksi wrogowie nie mogli mu odmówić pewnej wielkości. W swoim pamflecie Stefan Witwicki pisał, iż jest to "człowiek ognisty, śmiały… niepospolitych sił umysłu, poetyckiego zapału, łatwej i bujnej wymowy… który samą już postawą, samym tonem głosu, samą swą dziwnością silnie na imaginację… uderzał" [...]. Zaiste – dodawał Krasiński – cóż to za "siła magnetyczna taka w tym szlachcicu litewskim… iż kiedy spojrzy lub rękę ściśnie, to wpływ nadzwyczajny po człowieku się rozlewa. Nie tak tem co mówi, jak tą siłą przekonywa i podbija" [...]. Krasiński sądził tak, albowiem świadom był konwersji Mickiewicza i Słowackiego, które przecież dokonały się z dnia na dzień.

Pierwsze publiczne wystąpienie Towiańskiego odbyło się 27 września 1841 roku po nabożeństwie w kościele Notre Dame de Paris, na które rodaków zaprosił autor "Dziadów".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Katedra Notre-Dame w Paryżu, fot. Sylvain Sonnet/Getty Images

Obrazek

paryz_gettyimages-521676882.jpg

Prorok z Litwy nie działał na wszystkich, nie zawierzyli mu ostatecznie na przykład autor "Nie-Boskiej komedii", książę Adam Jerzy Czartoryski czy król Ludwik Filip. Anegdota głosi zresztą, że nie wpuszczono go na audiencję królewską, bo nie miał fraka. Wśród przytłoczonych życiem na emigracji Polaków Towiański znalazł jednak wystarczająco dużo uczniów, żeby w następnym roku założyć Koło Sprawy Bożej, zwane także sektą towiańczyków. Znaleźli się w niej Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki i Seweryn Goszczyński.

Towiański głosił potrzebę naśladowania Chrystusa oraz traktowania wrogów jak przyjaciół. Przykładał wielką wagę do pacyfizmu, skupiania się na rozwoju duchowym. W swojej mistycznej historiozofii znalazł miejsce dla posłannictwa narodu polskiego, ale nie przedkładał go ponad Sprawę Bożą. Towiańczycy otaczali istotną czcią postać Napoleona. Szybko wzbudzili niepokój u części polskiej emigracji, kleru i francuskich władz, które po niespełna dwóch miesiącach działania Koła nakazały mistrzowi opuścić kraj. Towiański udał się do Szwajcarii, robiąc przystanek w Rzymie, gdzie bezskutecznie próbował spotkać się z papieżem. Przewodnictwo nad Kołem we Francji pozostawił autorowi "Pana Tadeusza", instruując uczniów na odległość.

Schyłek popularności

Do końca życia pisał także listy do różnych europejskich monarchów, nie zrażając się brakiem odpowiedzi. Najgłośniejszym echem odbił się apel do cara Mikołaja I (1844), w którym przekonywał monarchę do realizowania zasad ewangelicznych dla dobra poddanych. W memoriale, przetłumaczonym na język francuski przez Mickiewicza, wielu emigrantów nie znalazło przesłania religijnego, a wątpliwy wiernopoddańczy manifest. Towiański tracił dalej poparcie w obliczu wydarzeń rewolucyjnych lat 1846 i 1848, którym był przeciwny. Podważano jego patriotyzm, rozszedł się z nim potrzebujący czynu Brat Wieszcz, czyli Mickiewicz. Od 1849 roku prorok z Litwy mieszkał w Zurychu, gdzie zmarł w 1878 roku. Zapoznając się dzisiaj z jego naukami, warto mieć na uwadze ostrzeżenia Kazimierza Twardowskiego z artykułu "O jasnym i niejasnym stylu filozoficznym" (1919).

...

Bibliografia:

Adam Sikora, "Posłannicy Słowa. Hoene-Wroński, Towiański, Mickiewicz", PWN, Warszawa 1967.

Ewa Szczeglacka, "Towianizm w świetle listów Zygmunta Krasińskiego", [w:] "Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza, nr 38, 2003.

Andrzej Towiański, "Wybór pism i nauk", oprac. Stanisław Pigoń, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1922.

Agnieszka Zielińska, "Ortodoksyjny heretyk. Myśl społeczno-religijna Andrzeja Towiańskiego", Wydawnictwo Pandit, Kraków 2010.

"Andrzej Towiański. Kochając wroga", Dzieje.pl, 13.05.2018: https://dzieje.pl/artykuly-historyczne/andrzej-towianski-kochajac-wroga.