Od „obcych oczu” po „magiczne palce”. Literackie portrety Chopina

fryderyk_chopin_radziwil_polona.jpg, default, Henryk Hektor Siemiradzki, „Chopin u Radziwiłła w 1829 roku”, 1888, fot. Biblioteka Narodowa Polona

#literatura

#muzyka

Według Zbigniewa Herberta każdy nosi w sobie jakiś portret Fryderyka Chopina. Jaki obraz wyłania się spod pióra polskich i zagranicznych pisarzy?

Ze wszystkich portretów Fryderyka Chopina Zbigniew Herbert najbardziej cenił szkic olejny Eugène'a Delacroix – według poety najlepiej oddający osobowość kompozytora. A jaki obraz kompozytora wyłania się nie z obrazów i rzeźb, ale z poezji i prozy? Gdyby zgromadzić pisma, których bohaterem byłby Chopin i jego muzyka, nawet pominąwszy pozycje biograficzne oraz muzykologiczne rozprawy, zapełniłoby się kilka pokaźnych regałów. Jak opisać geniusza muzyki w literaturze? Sprawdzamy.

Zacznijmy od wyglądu zewnętrznego, by następnie dowiedzieć się, co gra w duszy kompozytora i zastanowić się, co sprawia, że jest on tak wdzięcznym bohaterem literackim.

Skóra

Thumbnail — Fotografia fragmentu wnętrza z ostatnim fortepianem Fryderyka Chopina, fot. dar Krystyny Gołębiewskiej, Gdynia 1972/Biblioteka Narodowa Polona

„Chopin zaczynał w ten sposób. Kładł się pod fortepianem matki i odczuwał wibracje. Muzyka jest przede wszystkim doznaniem fizycznym. Ponieważ skąpcy słuchają tylko uszami, niech pan będzie rozrzutny i słucha całym ciałem” – poucza swojego ucznia madame Pylinska, bohaterka książki Erica-Emmanuela Schmitta, francuskiego dramaturga, autora m.in. powieści Oskar i pani Róża.

Madame Pylinska i sekret Chopina, na poły autobiograficzna historia miłości do muzyki i odnalezienia literackiej drogi, to hołd oddany polskiemu kompozytorowi, ale nieprzesłodzony, wystrzegający się prostych zachwytów. Schmitt opowiada o niekonwencjonalnych lekcjach gry na fortepianie, których udzielała mu „ekscentryczna, zabawna, władcza, wymagająca, uczuciowa” Polka żyjąca na emigracji w Paryżu. Ćwiczenia zadawane przez Pylinską wyglądały mniej więcej tak: przede wszystkim – unikać instrumentu; rankiem zrywać kwiaty z Ogrodu Luksemburskiego, nie strącając z płatków rosy; robić kręgi na wodzie (by uzyskać rezonans), po czym wrzucić do niej ziarno lub płatek i obserwować uderzenie (by w rezultacie wydobyć ton i uzyskać harmonię). A przed kolejną lekcją odbyć stosunek płciowy (bo muzyce również trzeba się oddać!).

Podczas muzycznych spotkań nauczycielki i ucznia istotne były rozmowy o Chopinie, o jego pasji, a przede wszystkim o emocjach, które wywoływał. Schmitt nieźle zbalansował artyzm i intymność. W tym literackim portrecie kompozytor jest nie tyle mistrzem, ile przewodnikiem, nie tyle po świecie muzyki, ile po życiu w ogóle. Autor pokazał, że nie da się wiernie naśladować Chopina, ale można się nim inspirować oraz że zanim zacznie się grać jego utwory, należy je poczuć.

Nos

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Popiersie Chopina, Wielkopolskie Centrum Chopinowskie, fot. Daniel Pach/Forum

Obrazek

chopin_fryderyk_pomnik_forum_6757700_1_0.jpg

U Schmitta Chopin przenika przez skórę, pozostali literaci zwrócili uwagę na inne części ciała zarówno słuchaczy, jak i samego kompozytora. Herbert wspominał o „pociągłym obliczu, pałających oczach i dużym orlim nosie”. Na tym ostatnim prowokacyjnie skupił się Josif Brodski:

I nie ma grobu, gdzieby wyprostował się garb na nosie

Fryderyka, którego wchłonęła czerń pianina.

Polonez: wariacja, tłum. Stanisław Barańczak

Nie odwiedziwszy wcześniej Polski, petersburżanin opisał nadwiślański krajobraz jakby widziany oczyma kompozytora. Powstały w 1982 roku wiersz przypomina list stęsknionego za krajem emigranta, rozpamiętującego utraconą miłość i domagającego się wolności narodu.

Oczy

Osobliwym spojrzeniem obdarował Chopina Robert Schumann, przekonując, że każdy kompozytor posiada charakterystyczną dla oka notację: „Tu jednakże wydawało mi się, że spoglądają na mnie przedziwnie – jakieś obce oczy, oczy kwiatów, bazyliszków, pawiów i dziewcząt […]”.

Co zrobiło takie wrażenie na niemieckim krytyku i pianiście? Wariacje B-dur op. 2 na temat Là ci darem la mano z opery Don Giovanni Mozarta. W książce O Fryderyku Chopinie zapewnia, że chociaż autor (którego nazwisko początkowo celowo ukryto) owego dzieła nie był znany uczestnikom seminarium muzycznego, od razu okrzyknięto go geniuszem. Zresztą to właśnie Schumann rozsławił w Niemczech nazwisko Chopina. W tej scenie w poetycki sposób ujęto jedną z cech kompozytora, na którą wielu będzie zwracać uwagę – tajemniczość.

Palce

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Reprodukcja odlewu ręki Fryderyka Chopina, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

reka_polona.jpg

W literackich opisach Chopina chyba żadnej części ciała nie poświęcono tyle miejsca, co palcom. (Może jeszcze serce Choina było, szczególnie po śmierci kompozytora, przedmiotem wielu dyskusji, także w odniesieniu do jego narodowości: „Sercem Polak, a talentem świata obywatel”, jak mawiał Cyprian Kamil Norwid).

Gottfried Benn, ujmując całe życie pianisty w dziewięciu strofach, na palce przeznaczył aż dwie. Medyczne wykształcenie niemieckiego poety podpowiadało mu, że „czwarty jest najsłabszy / (to tylko syjamski brat palca średniego)”. O „dobrej, lewej ręce”, prowadzącej „decydujące uderzenia” pisał z kolei Hans Magnus Enzensberger (z Niemiec), także ulegając pokusie streszczenia biografii Chopina. Udało mu się to w dwunastu zwrotkach, niektórych równie ironicznych jak u poprzednika. Łódzki poeta Marian Piechal popadł w patetyczny ton, mówiąc o mocy zmartwychwstania nut Chopina: „Tu palcem spod klawiszy wydobyte życie”.

Zjawiskowe dłonie konkurenta docenili inni kompozytorzy. Feliks Mendelssohn wspominał w liście do matki jak we trzech wraz z Hillerem spotykali się przy fortepianie i „rozwijali biegłość palców”, dzięki czemu Chopin awansował do rangi najlepszych pianistów, dokonując cudów. Przed lawiną komplementów nie mógł się powstrzymać również Charles Hallé, który słysząc, jak utwory wybrzmiewają spod „magicznych palców” polskiego kompozytora, zapewniał: „brzmiało to niczym rozwijająca się improwizacja wiersza, wprawiająca przez cały czas w zauroczenie”.

Oda do smutku

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ferdinand Victor Eugène Delacroix, "Portret Fryderyka Chopina", fot. Jan Morek/Forum

Obrazek

chopin_portret_obraz_1_forum.jpg

Wielu pisarzy widzi w Chopinie uosobienie smutku. Polscy twórcy traktują to pojęcie stricte narodowo, jako symbol nostalgii za ojczyzną, utraconą wolnością. Właśnie o takim smutku mówi Stanisław Baliński w Lustrze Szopena:

A obcy szopenowskich smutków nie zrozumie.

Bo czyż może zrozumieć, żyjąc wolnym życiem,

Że smutek jest niewoli żałobnym odbiciem.

W Cieniu jaskółki Ryszard Przybylski dostrzega u Chopina „ból rozdwojenia” związany z nieustanną myślą o Warszawie podczas pobytu za granicą: „Tu [w Wiedniu – przyp.red.] została tylko cielesna powłoka”. Przed takim deklamacyjnym dyskursem przestrzega Witold Gombrowicz. Romantyzm chopinowski, postrzegany przez pryzmat patriotyzmu, autor „Kosmosu” uważa za kiepski chwyt retoryczny. Należałoby raczej na niego spojrzeć jako na rozpacz podporządkowaną dyscyplinie, przekształcającą się w „surowy klasycyzm” i „wolę panowania”. Wówczas pozorna słabość świadczyłaby o sile, uporze kompozytora, który „kategorycznie chce być, kim jest”.

Dla autorów zagranicznych słowo „smutek” ma szersze znaczenie – traktowane jest jako wyraz europejskiej, charakterystycznej dla epoki romantycznej melancholii. U Marcela Prousta „romantyczny smutek” pianisty balansuje na granicy żalu („Chopin to morze westchnień, łez i smutnych dąsań”) i radości („Radość twa uzupełnia ból twego cierpienia”). Francuski pisarz niejako wyzwala Chopina z patriotyzmu, odczytuje jego emocje bardziej uniwersalnie. Podobnie widzi muzykę Polaka André Gide. W Notatkach o Chopinie, wolnych od tanich zachwytów oraz polemicznych wobec klasycznych interpretacji utworów i osobowości kompozytora, skłania się ku Chopinowi radosnemu. Przyznaje, że jest on sentymentalny, ale dominuje w nim:

radość, która nie ma nic wspólnego z wesołością Schumanna, nieco powierzchowną i wulgarną. Jest to szczęśliwość mająca coś z Mozarta, ale bardziej ludzka, uczestnicząca w naturze i tak scalona z krajobrazem, jak niewysłowiony uśmiech ze sceny nad strumieniem w „Symfonii Pastoralnej” Beethovena.

Hermann Hesse idzie jeszcze dalej, pisząc o „dzikim”, „frywolnym” tańcu Chopina. Jednak do wiersza niemieckiego noblisty wkrada się niepokój, obawa przed nagłym przerwaniem radosnych chwil.

Utwory pianisty porywają też Annę Achmatową – w jej wierszu bez tytułu jest to polonez – lecz „cień tej muzyki przemyka po murze”, gdzieś „szeleści zdrada”. Jeśli więc u Chopina słychać smutek, to według literatów nie ten obezwładniający, lecz stanowiący ostrzeżenie; nie pełen rozpaczy, ale niosący nadzieję.

Jak Tołstoj

Миниатюра — Pomnik Fryderyka Chopina w Parku Monceau, Paryż, fot. De Agostini/Getty Images

Smutek i radość to niejedyna ambiwalencja charakteryzująca – zdaniem pisarzy – polskiego kompozytora. Podczas gdy Oskar Wilde w jednym z esejów nad wyraz wylewnie rozpisuje się na temat utworów pianisty („Po wysłuchaniu muzyki Chopina chciałbym opłakiwać grzechy, których nigdy nie popełniłem; rozdzierać szaty z powodu tragedii, które nie były moimi tragediami”), Borys Pasternak przekonuje, że Chopin był realistą. Podważa więc frazes o kompozytorze jako wielkim romantyku. Zastrzega, że chociaż muzyka jak żadna inna dziedzina twórczości jest „owiana duchem romantyzmu”, istnieją co najmniej dwa wyjątki od tej reguły: Bach i Chopin. „Ich muzyka obfituje w szczegóły i sprawia wrażenie kroniki ich życia” – podkreśla rosyjski poeta.

Chopinowska melodia nie stanowi dla Pasternaka powracającego motywu, powtórzenia arii operowej, lecz stopniowo rozwijającą się myśl, „podobną przebiegowi akcji przykuwającej uwagę powieści lub treści historycznej wagi komunikatu”. Przypomnijmy, że rosyjski poeta fascynował się w dzieciństwie muzyką na tyle, że długo łudził się, iż zostanie kompozytorem. Ze względu na niedociągnięcia techniczne w końcu zrezygnował z marzenia. Nuty zastąpił słowami, lecz motywy muzyczne były stale obecne w jego twórczości.

Jak Baudelaire

W literaturze polskiej i obcojęzycznej Chopin bardzo często pojawia się w towarzystwie innych artystów. Jeśli nie są to muzycy (a wówczas najłatwiej wydobyć kontrast, wykazać indywidualizm lub wręcz wyższość polskiego kompozytora nad pozostałymi), partnerują mu poeci. Autor Cienia jaskółki wielokrotnie odwołuje się do Mickiewicza, a zwłaszcza do Słowackiego, którego utwory świetnie obrazują myśli i poczynania Chopina. Oczywiście Przybylski nie był pierwszym, który zwrócił uwagę na współbrzmienie ich dzieł i życiorysów.

Podobieństwo fizyczne, bliskość dat urodzenia i śmierci oraz inne biograficzne analogie (po klęsce powstania listopadowego obaj znaleźli się w Paryżu, darzyli gorącym uczuciem Marię Wodzińską, umarli przedwcześnie – rozpoznano u nich gruźlicę), wreszcie ta sama wrażliwość estetyczna wielokrotnie były przedmiotem dyskusji podczas spotkań towarzyskich bądź na łamach prasy.

Redaktor „Przeglądu Poznańskiego” Jan Koźmian we wspomnieniu pośmiertnym kompozytora podkreślał: „Jak Chopin był najwznioślejszym poetą w muzyce, tak Słowacki był najsubtelniejszym muzykiem w poezji”. Artyści przyglądali się sobie jednak z chłodnym dystansem. Być może Słowacki zazdrościł pianiście sławy i wygodnego życia? To mijanie trafnie opisał Jarosław Iwaszkiewicz w wierszu Spotkanie:

Na ulicy na szarym rogu się spotkali […]

Szopen miał ócz emalię na kształt medalików

Częstochowskich; pan Juliusz źrenice ze stali.

[…]

Stali tak. Może nawet nie przeszła sekunda.

Szopen sobie przypomniał: ach, to ten… Poeta

Bez talentu. Słowacki westchnął: moribunda […].

Chociaż Gide we wspomnianych Notatkach o Chopinie deklaruje sprzeciw wobec porównywania muzyki do innych dziedzin sztuki, sam wpada w sidła poezji. Powiela opinię o podobieństwie kompozytora do Charles’a Baudelaire’a. Obu traktuje jako poszukiwaczy doskonałości, odnajduje w nich jednakowe „zastosowanie zaskoczenia i uzyskane za jego sprawą nadzwyczajne skróty”.

Tak jak Kwiaty zła – najsłynniejszy tom wierszy francuskiego prekursora symbolizmu i dekadentyzmu – określa się mianem „niezdrowej poezji”, tak o dziełach Chopina mówi się „niezdrowa muzyka”. Sam Baudelaire mianuje pianistę „muzykiem-poetą”.

Madame Pylinska z powieści Schmitta twierdzi, że „Chopin szuka poezji fortepianu i w niej się zamyka”, a instrument jest dla niego niezależnym, skończonym światem bez okien i drzwi. Honoriusz Balzac, posuwa się jeszcze dalej: „Chopin, wspaniały geniusz, jest nie tyle muzykiem, ile duszą”.

Właśnie ta liryczna nuta Chopina sprawia, że jest on częstym gościem w poezji, powieściach i esejach, za każdym razem prezentującym czytelnikom inną twarz.

Język Polish

eric-emmanuel schmitt

robert schumann

Konkurs Chopinowski