Nike 2021 dla Zbigniewa Rokity za "Kajś"

zbigniew_rokita_ag.jpg, default, Zbigniew Rokita podczas Nagrody Literackiej "Nike" 2021, fot. Sławomir Kamiński/AG

Reporterska opowieść o Górnym Śląsku zdobyła głosy jury i czytelników. W finale najważniejszej nagrody literackiej w Polsce pokonała trzy reportaże, biografię, powieść i tom poezji.

Rokita zdobywa Nike i głosy czytelników

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zbigniew Rokita, fot. Jakub Porzycki/AG. Okładka książki Zbigniewa Rokity "Kajś", fot. wydawnictwo Czarne

Obrazek

kajs_rokita_ag.jpg

"To tożsamość, na którą sobie trzeba zapracować" – pisze Rokita w reporterskiej opowieści o Górnym Śląsku. I to jak pisze: z biglem, nieszablonowo, ze złością i zdziwieniem. Tu nie ma miejsca na sentymenty, za to polemika jest częstym gościem na kartach tej książki. Gdy coś jest niejasne, autor szuka odpowiedzi do skutku; nie cofa się, gdy trzeba wytknąć błędy. Uczy się swoich korzeni i trzeba przyznać, że jest uczniem tyle ambitnym, ile pokornym. Klei swoją śląską tożsamość z fotografii, strzępków informacji, archiwalnych notatek i przebłysków wspomnień. Oddziela mity i wyobrażenia, odejmuje uprzedzenia, sumuje fakty.

Z tych osobistych rozrachunków wychodzi mu całkiem zgrabna, uniwersalna opowieść o poszukiwaniu własnego miejsca, granicach mentalnych, wymazywaniu i reperowaniu pamięci. Rokita ma asa w rękawie – szczerość. Zarówno w stosunku do czytelnika, jak i – co trudniejsze – do samego siebie. "Kajś" to prawdopodobnie najważniejsza książka o Śląsku ostatnich lat.

Oto pozostali nominowani:

Kasper Bajon, "Fuerte"

Thumbnail — Kasper Bajon, "Fuerte", 2020, fot. Wydawnictwo Czarne

"Być może nie istnieją miejsca, ale tylko ich interpretacje" – zastanawia się autor eseistyczno-reporterskiej opowieści o jednej z Wysp Kanaryjskich. To wahanie towarzyszy czytelnikowi w trakcie całej lektury, gdzie przez historię przebijają się legendy, szanse są jednocześnie zagrożeniem, a raj w jednej chwili potrafi przemienić się w piekło. Bajon czyta Fuerteventurę jak mit będący próbą wyjaśnienia tajemnicy świata (w tym przypadku mikroskopijnego), życia i śmierci oraz czynów człowieka. Z tą różnicą, że bohaterami są rzeczywiste postaci: Guanczowie wymordowani przez kolonizatorów, zsyłani na wyspę przestępcy z generałem Franco na czele (który później założył tu kolonię karną dla osób nieheteronormatywnych), Gustav Winter ukrywający nazistów czy Miguel de Unamuno w poetyckich strofach utrwalający "wyspę cierpiącą i odludną".

Kolejne, z pozoru niezwiązane ze sobą epizody Bajon nawleka jak koraliki na nić, łącząc ze sobą oddalone czasy, miejsca i wspomnienia. Z historii zasiedlenia Fuerteventury, przystosowania do warunków, z pragnień i rozczarowań, wyłania się osobista opowieść autora o odnajdywaniu, a w pewnym sensie też stwarzaniu własnego miejsca do życia. Bajon powoli odkrywa przed nami sekrety wyspy, ale zarazem sprawia, że pozostaje ona tajemnicą. O tym jej obliczu nie przeczytamy w turystycznych folderach.

Krzysztof Fedorowicz, "Zaświaty"

"Zaświaty" mają specyficzny aromat: oniryczną nutę łąkowej mieszanki ziół (bo tak pachną słowa) przenika groza historycznych i aktualnych wydarzeń. Palenie czarownic ustępuje miejsca erotycznym uniesieniom, idylliczna natura zlewa się z pandemiczną rzeczywistością. Frazy, które jak na powieść chyba zbyt długo leżakowały w pobliżu poetyckich metafor, są tak intensywne, że po kilku głębszych łykach może się zakręcić w głowie.

"Archiwum win jest jak port, zawraca, nie pozwala daleko odejść" – przekonuje autor i konstruuje swoją opowieść niczym spiralę czasu. Przeszłość spotyka się z teraźniejszością, by odtworzyć dzieje zielonogórskiego winiarstwa. Nad tym czasoprzestrzennym chaosem ma zapanować przewodnik "Zaświatów", którym jest August Grempler – postać ulepiona z realnych wydarzeń (w XIX wieku był producentem wina musującego) i z wyobraźni (w książce świętuje 227. urodziny). On scala poszczególne warstwy w jedną historię o odkrywaniu korzeni. Fedorowicz częstuje nas opowieścią niejednoznaczną, ale napisaną – jak na winiarza przystało – ze znawstwem i smakiem.

Aleksandra Lipczak, "Lajla znaczy noc"

Płynność – słowo to idealnie pasuje zarówno do treści reportażu, jak i stylu opowiadania. Lipczak zaciera granice między wielokulturową przeszłością Al-Andalus a współczesnością. Diagnozuje aktualne problemy południowego regionu Hiszpanii poprzez wnikliwą analizę arabskiego dziedzictwa. Nie unika jednak starć, lecz docieka ich przyczyn i skutków. Nie wymazuje, ale odsłania nieznane (lub zapomniane) fakty. Dzięki kilku opowieściom sprzed wieków, którym teraźniejszość dopisuje ciąg dalszy, udaje jej się dookreślić złożoną tożsamość miejsca. Informacje zamienia w rozważania, obojętność zastępuje zrozumieniem. Kieruje się tyle ciekawością, co empatią, chęcią podjęcia dialogu z wielowiekową historią i tradycją.

"Przez chwilę chciałam zatytułować książkę «781». To czas panowania władców muzułmańskich na Półwyspie Iberyjskim" – mówiła autorka na łamach "Przekroju". Liczba ta uświadamia, przez jaki ocean konfliktów, sojuszy i kompromisów musiała przepłynąć Lipczak, aby wydobyć z niego esencję. Ten chaos w książce jest ledwo wyczuwalny. Poszczególne opowieści zazębiają się, odnajdują wspólny rytm, niemający nic wspólnego z monotonią. Doskonale sprawdziło się tu połączenie reportażu z esejem historycznym. Ostatecznie "Lajla" zyskała bardziej poetycki tytuł, sugerujący już nie faktograficzną, a ideową podróż przez Andaluzję, która równie dobrze mogłaby się odbyć w innym miejscu, w innym czasie.

Grzegorz Piątek, "Najlepsze miasto świata"

Napisać o architekturze bez akademickiego żargonu, z kolejnych etapów odbudowy stolicy zrobić fascynującą opowieść o determinacji i zderzeniu fantazji z rzeczywistością, a przy okazji wyprostować kilka skrzywionych przez niewiedzę i wyobraźnię faktów? Piątek wywiązuje się z tego zadania znakomicie. Jego Warszawa żyje, nawet gdy jest jedną, wielką ruiną. To zasługa nie tylko zgromadzenia i uporządkowania ogromnego materiału archiwalnego, lecz przede wszystkim sprężystego języka. Szczęśliwie niewielu tu ozdobników – to soczyste rzeczowniki i energiczne czasowniki napędzają akcję. Plastyczna fraza? W wykonaniu Piątka to raczej obraz w 3D, istny hologram odbudowywanej Warszawy.

"Najlepsze miasto świata" to reporterski wehikuł czasu. Autor przenosi nas w ówczesną atmosferę stanowiącą mieszankę entuzjazmu i zgaszonych idei. Towarzyszami tej podróży są architekci i urbaniści wplątani w polityczną sieć, z której Piątkowi udaje się ich wydostać. "Od tej pory Warszawa będzie się odradzać w ciągłym napięciu między działaniem oddolnym a odgórnym, między żywiołem a planem" – zapowiada autor. Ten balans będzie doskonale wyczuwalny podczas lektury. Tą książką Piątek uczy nas, jak czytać przeszłość, by zrozumieć współczesność. Bez moralizowania, za to z pasją. Nie sposób się nią nie zarazić.

Jacek Podsiadło, "Podwójne wahadło"

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jacek Podsiadło, "Podwójne wahadło", fot. wydawnictwo WBPiCAK

Obrazek

jacek_podsiadlo_podwojne_wahadlo.jpg

Podsiadłę należy mianować poetą dźwięków. Nie tylko uważnie wsłuchuje się w świat, lecz także sam tworzy jego melodię. Słowa są naprężone, mocno rezonują w umyśle, wystukują niemożliwy do powtórzenia rytm: "Chowam słowo w słowie, sen tylko w innym śnię śnie". Już zdjęcie okładkowe "Podwójnego wahadła", przedstawiające brodatego starca z Aleppo, w skupieniu chłonącego dźwięki ze starego walizkowego gramofonu, wprowadza nas w kakofonię myśli, skojarzeń, odległych historycznie epizodów i współczesnych dramatów. Poszczególne wiersze tomu przypominają ułożoną z kawałków potłuczonego lustra mozaikę. Poeta zbiera te fragmenty i skleja w obrazy bolesne (antysemityzmu, konformizmu, obojętności), rzadziej kojące (zespolenie ciał, taniec wolności). A w lustrze możemy się przejrzeć.

Podsiadło brzmi gniewnie, ale też współczująco. Oskarża i zachwyca się. Wprowadza do poezji fragmenty cudzych utworów, ale nie jest to prosta intertekstualność opierająca się na aluzji, skojarzeniu: "Nike, kiedy się waha. Motto, które się spóźnia. Zwoje słów na stosie". I dalej: "Lubię, kiedy słowa grzęzną i więzną w okresie, zapadają się po osie". On te teksty trawi i wyciąga z nich esencję, którą doprawia swoje frazy. Pokazuje wreszcie pracę poety, rzeźbienie w słowie: "Poezja chce otwierać / rygle zaimków, uwalniać energię / nagromadzoną w partykułach". Echo "Podwójnego wahadła" będzie słychać jeszcze długo.

Monika Śliwińska, "Panny z «Wesela»"

Biografia sióstr Mikołajczykówien onieśmiela gęstością faktów z jednej strony, z drugiej – porywa dynamiczną narracją. Nie naruszając zasady intymności, Śliwińska wkracza w prywatną przestrzeń swoich bohaterek. Co prawda nie stawia im pomników, ale też nie da się ukryć, że podziwia ich silne charaktery. Dlatego też czytelnik czuje sympatię do panien z dramatu Wyspiańskiego, którym autorka oddaje głos. W tej opowieści Śliwińska uchwyciła moment rosnącej samoświadomości kobiet, ich praw. Poprzez zrekonstruowanie losów Jadwigi, Anny i Marii ukazała początek zmiany mentalności społeczeństwa przełomu XIX i XX wieku.

Świetnie zarysowane tło? To niedopowiedzenie. Bronowicka wieś z całym korowodem rytuałów staje się równoprawnym bohaterem tej opowieści, bez kompleksu prowincjonalności. Dzięki "Pannom z «Wesela»" ludowa historia Polski (od)zyskała silne, kobiece oblicze, chociaż parytet płci bohaterów został zachowany. Gdyby każdą szkolną lekturę przeczytać tak, jak zrobiła to Śliwińska…

Ćwierćwiecze Nike

To miała być polska odpowiedź na Bookera. Wymyślili ją Henryka Bochniarz (używająca zdrobnienia Nika) oraz Adam Michnik. Nagrodę ostatecznie nazwano "Nike" – na cześć greckiej bogini zwycięstwa. Misja od początku była jasna: popularyzacja polskiej literatury współczesnej w kraju i na świecie. Patrząc na znikające z księgarskich półek nominowane książki, wyczerpane nakłady w kilka godzin po ogłoszeniu wyników oraz zwiększone zainteresowanie zagranicznych wydawców tłumaczeniem zwycięskich publikacji, cel został osiągnięty.

nkike statuetka 1_5983763.jpg — Statuetka Nike dłuta prof. Gustawa Zemły

O tym, kto otrzyma statuetkę projektu Gustawa Zemły i nagrodę finansową w wysokości 100 tys. złotych, decyduje jury w dniu wręczenia, zawsze w pierwszą niedzielę października. Już wiosną sędziowie nominują 20 najlepszych książek ubiegłego roku, a na początku września przedstawiają finałową siódemkę. Decyzjom jury od początku towarzyszyły kontrowersje. Jak porównać tak różne gatunki jak powieść, dramat czy literaturę non-fiction? Jak ocenić starcie klasyków współczesnej literatury z obiecującymi debiutantami? Zygmunt Kubiak opuścił galę drugiej edycji nagrody, gdy zwycięski laur przypadł Czesławowi Miłoszowi. Noblistę z kolei skrytykował Gustaw Herling-Grudziński za udział w konkursie (tak naprawdę "Pieska przydrożnego" zgłoszono bez wiedzy autora). W efekcie tego sporu Wisława Szymborska poprosiła o pomijanie jej kandydatury.

Przewidując również sprzeciw osób niezadowolonych z werdyktu jury, pomysłodawcy nagrody ustanowili Nike Czytelników. W plebiscycie "Gazety Wyborczej" każdy może oddać głos na swoją faworytkę, wybierając spośród siedmiu książek-finalistek. I jak pokazuje czas, było to słuszne posunięcie. Wbrew opinii sędziów, w 1998 roku czytelnicy docenili "Mitologię Greków i Rzymian" Kubiaka. Rok wcześniej dostrzegli fenomen Olgi Tokarczuk (za jej "Prawiek i inne czasy"), podczas gdy Nagrodę Literacką Nike otrzymał Myśliwski. Sytuacja powtórzyła się w 1999 i 2002 roku. Najpierw literackim dziełem roku została "Chirurgiczna precyzja" (czytelnicy wybrali "Dom dzienny, dom nocny"), trzy lata później lepsza okazała się książka "W ogrodzie pamięci" Joanny Olczak-Ronikier, wyprzedzając wyróżnioną przez odbiorców "Grę na wielu bębenkach" Tokarczuk. W przypadku przyszłej noblistki dopiero werdykty z 2008 i 2015 roku były zgodne: nagrodzono kolejno "Biegunów" i "Księgi Jakubowe". W historii Nike taka jednomyślność zdarzała się ośmiokrotnie. W 2021 roku czytelnicy przyznali Nike 25-lecia. Ulubioną z dotychczas nagrodzonych książek został reportaż "Nie ma" Mariusza Szczygła.

Najważniejsza nagroda literacka w kraju od 25 lat kształtuje czytelnicze gusta Polaków. Po raz pierwszy wręczono ją w 1997 roku Wiesławowi Myśliwskiemu za powieść "Widnokrąg". "Cieszę się wstrzemięźliwie. Od początku towarzyszy mi melancholijne przekonanie, że literatura jest wielkim cmentarzyskiem i tylko nielicznym udaje się zmartwychwstać" – mówił wówczas laureat.

Powieść triumfowała 11 razy (dwukrotnie Wiesław Myśliwski i Olga Tokarczuk oraz Jerzy Pilch, Wojciech Kuczok, Andrzej Stasiuk, Dorota Masłowska, Marian Pilot, Joanna Bator, Radek Rak), poezję wyróżniono sześciokrotnie (Czesław Miłosz, Stanisław Barańczak, Tadeusz Różewicz, Jarosław Marek Rymkiewicz, Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki, Bronka Nowicka), po dwie reprezentantki miały książki reporterskie (Cezary Łazarewicz, Mariusz Szczygieł), eseistyczne (Marek Bieńczyk, Marcin Wicha) i autobiograficzne (Joanna Olczak-Ronikier, Karol Modzelewski), raz doceniono utwór dramatyczny (Tadeusz Słobodzianek). W 2021 roku do tego grona dołączyła reporterska książka Zbigniewa Rokity "Kajś".

Przez 25 lat Nike odmłodniała. Porównując listę finalistów i laureatów początkowych edycji nagrody z tymi z ostatnich lat, średnia wieku literatów spadła. Do głosu zostają dopuszczeni młodzi, mogący się pochwalić skromnym dorobkiem twórcy. Zauważana jest literatura peryferyjna, nie tylko jeśli chodzi o nieznane nazwiska czy niewielkie wydawnictwa, lecz także w odniesieniu do gatunku. Jeśli wcześniej w polskiej literaturze królowała powieść, zdetronizowały ją reporterskie opowieści, proza poetycka czy esej. Wystarczy spojrzeć chociażby na tegoroczne zestawienie, gdzie o miano najlepszej książki walczyło pięć książek non-fiction w towarzystwie tylko jednej powieści i jednego tomu poetyckiego. Coraz trudniej też wyznaczyć jasne granice gatunku. Powieść oparta jest często na faktach, a reportaż flirtuje z esejem. Jedno pozostaje bez zmian – zawsze zwycięża literatura, ale przy wyborze tej najlepszej dla siebie niekoniecznie trzeba kierować się nagrodami.

Język Polish

Literacka Nagroda Nike