Radek Rak, "Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli"

Zaczynanie recenzji książki od zamieszczonych na jej końcu podziękowań nie jest typowym zabiegiem. W przypadku "Baśni o wężowym sercu albo wtórego słowa o Jakóbie Szeli" Radka Raka, autora identyfikującego się jako twórca fantastyki, jeden z powodów do wdzięczności przedstawia się jednakże następująco: Jackowi Kusibabowi – za ciągłe poszturchiwanie i przypominanie, że jeszcze nie napisałem, i za sesje RPG o Żydach i Cthulhu.

To zdanie przypomina, że "wtóre słowo" nie jest bynajmniej relacją historyczną (tę zastępuje umieszczony pod koniec książki tekst "O galicyjskich krwawych zapustach, czyli chłopskim zrywie Jakuba Szeli" autorstwa dr Arkadiusza S. Więcha), lecz sprytną trawestacją "słów pierwszych", w dodatku nie zawsze dotyczących źródłowej historii. Naturalnie jedna z przekształcanych w ten sposób opowieści to "Słowo o Jakubie Szeli" Brunona Jasieńskiego. Już jednak w pierwszym rozdziale Radek Rak pokazuje, w jakim kierunku odchodzi od poematu, którego pierwsza strofa traktuje o gniewie:

W białe noce, od rżysk i gumien,

porośniętych i mchem i mgłą,

pozbierałem tę pieśń, jak umiem

i przynoszę skrwawioną i złą.

Dla porównania, jeden z bohaterów książki Radka Raka na samym jej początku śpiewa tak:

Wieczorem, wieczorem

Pieśń się niesie borem.

Kogo pieśń poniesie,

Zatraci się w lesie.

Bezpośrednie wyrażenie chłopskiego gniewu ustępuje więc u Raka wypowiedzi bardziej zapośredniczonej – dalej następuje bowiem opowieść o tańcach rusałek, otwierająca pierwszą, magiczną część książki. I trzeba Rakowi przyznać mistrzostwo w operowaniu baśniowymi motywami. Historia zdobycia przez Szelę tytułowego wężowego serca, po które trzeba było zejść do podziemnej krainy zamieszkałej przez wężowych ludzi sprawia osobliwy rodzaj przyjemności czytelniczej: pozwala obserwować, jak autor tasuje motywy z przeróżnych baśni, o których czytelnik nawet nie wiedział, że je pamięta.

W drugiej części swej powieści Radek Rak oferuje czytelnikowi rozmytą wersję bajki "z chłopa król" czy też dramatu "Życie snem". Rozmycie polega na tym, że obydwaj antagoniści – Jakub Szela i szlachcic Wiktoryn Bogusz – zamienieni miejscami za sprawą czarów, pamiętają zarówno własną tożsamość, jak i całkiem sporo z życia "tego drugiego". Konflikt między nimi staje się walką wewnętrzną, czy też – że zaryzykuję neologizm – wewnątrzspołeczną. Dzieje się tak dlatego, że główni bohaterowie początkowo stanowią przede wszystkim reprezentantów swoich klas. Symptomatyczny jest fakt, że wszelkie bardziej skomplikowane, a jednocześnie realistyczne role społeczne są obsadzane przez postaci drugoplanowe, takie jak wygnany z dworu weteran wojen napoleońskich stający się "pisarzem pokątnym" czyli urzędnikiem do wynajęcia. Szela i Wiktoryn Bogusz muszą być przedstawieni możliwie prosto – w innym wypadku efekt rozmycia stałby się mniej czytelny.

A jest on taki, że po niepełnej zamianie ról obydwaj główni antagoniści przejawiają potrzeby i motywacje zarówno "chamskie", jak i "pańskie". Chyba właśnie dlatego konflikt między nimi staje się nierozstrzygalny. Wizja ta jest bliska niektórym obserwacjom socjologicznym. Książka doskonale ilustruje pomieszanie opinii o samym sobie, statusów społecznych, a zwłaszcza nadbudowywanych nad tym wszystkim opowieści (przy czym warto zauważyć, że te szlacheckie, oparte na podtrzymywaniu własnej przewagi, jawią się w "Wężowym sercu" jako gorsze). Co więcej, autor co i rusz przypomina, że opisuje współczesny stan kolektywnej duszy – inaczej aluzje do "Władcy Pierścieni", naśmiewanie się z lektur szkolnych czy inne anachronizmy jawiłyby się jako kompletnie niefunkcjonalne.

Najefektowniejszym skutkiem podmiany jest jednak scena, w której aktualny Wiktoryn Bogusz, a dawny Jakub Szela, z perspektywy swego obecnego, pańskiego statusu, czyni wyrzuty dawniejszemu Wiktorynowi Boguszowi, a aktualnemu Jakubowi Szeli, obecnie gnębionemu chłopu.

A ciebie nie po to wezwałem, byś na mnie warczał. Do warczenia więcej mam powodów niż ty, boś mnie gnębił całe życie. I Starego Myszkę za koniem wlokłeś, aż umarł od tego. A Myszka był mi jak ojciec.

O ile narracja całej książki zasadniczo trzyma się słów i spełnia się w słowach (przypomnijmy tu sobie nawiązanie do gier RPG, o których mowa była na początku), o tyle wspomniana scena jawi się jako zdecydowanie filmowa.

Książkę Radka Raka trudno jest ulokować na mapie współczesnej literatury polskiej, jawi się też ona jako gatunkowo niespójna. Różnice w poziomie realizmu i w poziomie powagi, jakie zachodzą między poszczególnymi fragmentami, przedstawianie różnych wariantów historii, wreszcie niejednorodności stylistyczne, czynią "Baśń o wężowym sercu" książką, której lektura nie jest łatwa ani oczywista. Jest to jednak wysiłek zdecydowanie wart podjęcia.

Autor: Paweł Kozioł, październik 2020

Radek Rak

Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli

Wydawnictwo: Powergraph

Liczba stron: 464

Format 140x215 mm

ISBN:978-83-661-7811-3

A oto recenzje pozostałej finałowej siódemki Nike 2020:

"Jaremianka", Agnieszka Dauksza,

"27 śmierci Toby'ego Obeda", Joanna Gierak-Onoszko

"Pusty las", Monika Sznajderman

"Kiedy wybuchnie wojna? 1938. Studium kryzysu", Piotr M. Majewski

"Płuczki. Poszukiwacze żydowskiego złota", Paweł Piotr Reszka

"Rozdeptałem czarnego kota przez przypadek", Filip Zawada

Radek Rak

Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli

współczesna powieść polska

polska literatura xxi wieku

nagroda Nike 2020