List 34: dwa zdania, trzy wersje i wiele hałasu o wolność słowa

sygnatariusze_listu_34_en_4.jpg, default, Sygnatariusze Listu 34 (od prawej): Stefan Kisielewski, Melchior Wańkowicz, Jan Józef Lipski (zbierał podpisy), Paweł Jasienica i Antoni Słonimski /Da

literatura

dziedzictwo

Po Warszawie krążył wierszyk: „Z matki obcej, krew jego dawne bohatery / A imię jego… trzydzieści i cztery”. Kto, kiedy i dlaczego przeciwstawił się cenzurze?

***

Maria Dąbrowska, notatka z dziennika z 15 III 1964: "Młody Lipski (ten z »Krzywego Koła«) przyniósł jakiś króciutki tekst zwracający się do Rządu o rozszerzenie wolności słowa zawarowanej Konstytucją".

Jan Józef Lipski: "Mieliśmy już cenzury powyżej uszu, widocznie ten temat wracał, więc ja nawet spodziewałem się, że być może kiedyś wspólnie jakiś protest wymyślimy. Ale stało się inaczej. Oto Pan Antoni pewnego dnia przyniósł gotowy list. Krótki, gotowy tekst".

Mieczysław Jastrun: "Kiedy Słonimski zadzwonił do mnie, abym przyszedł do kawiarni PIW-u w sprawie ogólnej, »która Cię zainteresuje«, wiedziałem już, o co chodzi – bo ten list – jak powiadam, wisiał w powietrzu [...]".

Anna Kowalska, notatka z dziennika z 22 II 1964: "Przyszedł Słonimski. Przyniósł projekt listu do władz domagający się papieru i wolności. Z tą propozycją przyszedł do Słonimskiego Cat-Mackiewicz. Boże mój. A we wrześniu w Neapolu Herling-Grudziński mówił o liście do władz podpisanym przez najwybitniejszych pisarzy jako o sprawie dokonanej, jakżesz to więc?".

Prolog

Pomysł napisania listu protestacyjnego kiełkował od kilku miesięcy. Sporo racji miał Marek Hłasko, twierdząc, że wraz z przejęciem władzy w Polsce przez Władysława Gomułkę okres wolności słowa się skończył, a nie zaczął. W 1959 roku po trzech latach sprawowania stanowiska prezesa Związku Literatów Polskich odwołano Antoniego Słonimskiego, ponieważ – jak można przeczytać w wewnętrznych dokumentach – "nie gwarantuje lojalnego stosunku do partii". Wcześniej skonfiskowano druk jego felietonów teatralnych "Gwałt na Melpomenie". Podobny los spotkał innych literatów, których utwory cenzurowano. W połowie 1963 roku I sekretarz KC PZPR już nawet nie ukrywał, że chociaż partia nie chce ingerować w sprawy warsztatowe autorów, pożądana jest jedynie słuszna twórczość realizmu socjalistycznego.

Antoni Słonimski i Maria Dąbrowska, Warszawa, 1957 r., fot. Lucjan Fogiel / Forum — Antoni Słonimski i Maria Dąbrowska, Warszawa, 1957 r., fot. Lucjan Fogiel/Forum

Pogarszająca się sytuacja gospodarcza od początku lat 60. miała bezpośrednie odzwierciedlenie w kulturze: zmniejszono produkcję papieru, obniżono nakłady książek i objętość niektórych czasopism. Inne likwidowano. Tak stało się z mającymi istotne znaczenie w zmianach prowadzących do październikowej odwilży "Nową Kulturą" i "Przeglądem Kulturalnym", które formalnie połączono w warszawską "Kulturę". Zwolniono wielu pracowników, a redaktorem nowego tytułu został Janusz Wilhelmi kojarzony z obozem rządzącym. Szef paryskiej "Kultury" Jerzy Giedroyc nazwał pismo "przerażającym", a w liście do Jerzego Stempowskiego napisał: "W zespole redakcyjnym same szmaty najgorszego gatunku".

Z drugiej strony, gdyby nie Październik ‘56 i kilka następujących po nim lat nazwanych przez Tadeusza Różewicza "małą stabilizacją", list otwarcie krytykujący władzę podpisany przez 34 naukowców i pisarzy zapewne nie mógłby powstać.

Akt I

Już latem 1963 roku napomykano o spotkaniu literatów w sprawie polityki kulturalnej i pogarszającej się sytuacji ekonomicznej (odbyło się ono 2 grudnia u Jerzego Andrzejewskiego). W październiku Jerzy Stempowski żalił się w liście do Marii Dąbrowskiej na ograniczony przydział papieru dla "Dialogu", co dla "nowych talentów wyrosłych w czasach Bieruta i Października" może oznaczać konieczność "pisania i drukowania po rosyjsku. Tam przynajmniej jest papier, a cenzura taka sama". W połowie miesiąca Słonimski sugerował Annie Kowalskiej poruszenie kwestii obniżania nakładów książek i prasy na zebraniu warszawskiego oddziału ZLP. W grudniu i ponownie w styczniu w mieszkaniu Marii Dąbrowskiej grupa późniejszych sygnatariuszy Listu 34 – m.in. Słonimski, Andrzejewski, Kowalska, Stanisław Cat-Mackiewicz, Paweł Hertz, Jan Kott, Mieczysław Jastrun, Melchior Wańkowicz – ustalała taktykę na rozszerzone zebranie plenarne Zarządu Głównego ZLP. Na posiedzeniu związku (któremu wówczas przewodniczył Jarosław Iwaszkiewicz) 17 i 18 stycznia 1964 roku podniesiono problem zaostrzenia cenzury i likwidacji wspomnianych wyżej czasopism. Ponadto Słonimski stwierdził: "Doprowadzono do tego, że Polska jest na ostatnim miejscu w obozie socjalistycznym pod względem wydawnictwa książek na jednego mieszkańca".

27 stycznia 1964 roku w kawiarni Państwowego Instytutu Wydawniczego przy ulicy Foksal 17 Słonimski (który miał tu swój stolik) skarżył się Janowi Józefowi Lipskiemu na wzmożoną cenzurę jego dzieł. 22 lutego, jak zapisała w dzienniku Kowalska, skamandryta przyniósł poetce szkic listu. 7 marca, ponownie w kawiarni PIW, Słonimski pokazał Lipskiemu projekt listu. Publicysta wspominał: "[...] tekst był raczej konfrontacyjny, choć nie zamykał bynajmniej drogi do ewentualnych rozmów. Mimo że miałem chęć – nie zaproponowałem żadnych zmian [...]". Do stolika przysiadł się Paweł Jasienica, wyraził aprobatę i przeszedł do dyskusji o zbieraniu podpisów.

***

Maria Dąbrowska, notatka z 15 III 1964: "Było tam dużo podpisów uczonych i pisarzy o bardzo sławnych nazwiskach. Nie palę się do takich »petycji«, bo to nic nie da, ale tak wciąż wszystkiego odmawiam, że zawsze w końcu zdarzy się coś, czemu po prostu na zasadzie prawa liczb czy prawdopodobieństwa nie odmówię".

Stanisław Dygat: "Podpisałem, bo byłem wychowany na westernach".

Jan Józef Lipski: "Zaparłem się ze strachu przed śmiesznością, bo nie ze skromności".

Akt II

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Maria Dąbrowska przy pracy w swoim mieszkaniu, fot. Lucjan Fogiel/East News

Obrazek

Maria Dąbrowska przy pracy w swoim mieszkaniu, fot. Lucjan Fogiel / East News

Była to przemyślana strategia: nie ilość, a jakość nazwisk; literaci i naukowcy; zarówno konserwatyści, jak i liberałowie. Pierwsze na liście widnieje nazwisko Leopolda Infelda (jego syn dopiero co ożenił się z córką ministra bliskiego Gomułce), choć najpierw swój podpis złożyli Słonimski, Jasienica i Hertz. Dąbrowska za namową Lipskiego wypełniła wolne miejsce tuż pod Infeldem, mimo że kilkunastu sygnatariuszy już memoriał poparło. Literatami zajął się Słonimski (poza Dąbrowską i Kowalską), uczonymi – Lipski. Sam nie podpisał petycji, ponieważ obawiał się kompromitacji, jakiej doświadczył przed wojną Bolesław Leśmian, gdy na pewnym zbiorowym liście obok jego autografu znalazło się nazwisko nikomu nieznanej osoby. Zofia Kossak przed sygnowaniem nawet dokumentu dokładnie nie przeczytała. Kazimiera Iłłakowiczówna odmówiła, uważając list za jeden z "gestów", którym jest przeciwna. Leszek Kołakowski przebywał akurat w sanatorium.

Ostatecznie apel podpisali: Leopold Infeld, Maria Dąbrowska, Antoni Słonimski, Paweł Jasienica, Konrad Górski, Maria Ossowska, Kazimierz Wyka, Tadeusz Kotarbiński, Karol Estreicher, Stanisław Pigoń, Jerzy Turowicz, Anna Kowalska, Mieczysław Jastrun, Jerzy Andrzejewski, Adolf Rudnicki, Paweł Hertz, Stanisław Mackiewicz, Stefan Kisielewski, Melchior Wańkowicz, Jan Parandowski, Zofia Kossak, Jerzy Zagórski, Jan Kott, Wacław Sierpiński, Julian Krzyżanowski, Kazimierz Kumaniecki, Aleksander Gieysztor, Artur Sandauer, Władysław Tatarkiewicz, Edward Lipiński, Stanisław Dygat, Adam Ważyk, Marian Falski, Jan Szczepański.

Akt III

14 marca 1964 roku Słonimski złożył w sekretariacie Prezydium Rady Ministrów (fakt ten odnotowano z przekręconym nazwiskiem na "Słomiński") list do premiera Józefa Cyrankiewicza podpisany przez 34 intelektualistów polskich o treści:

Ograniczenie przydziału papieru na druk książek i czasopism oraz zaostrzenie cenzury stwarza sytuację zagrażającą rozwojowi kultury narodowej. Niżej podpisani, uznając istnienie opinii publicznej, prawa do krytyki, swobodnej dyskusji i rzetelnej informacji za konieczny element postępu, powodowani troską obywatelską, domagają się zmiany polskiej polityki kulturalnej w duchu praw zagwarantowanych przez Konstytucję Państwa Polskiego i zgodnych z dobrem narodu.

Akt IV

23 marca zatrzymano Lipskiego. Po rewizji w jego mieszkaniu znaleziono dwie wersje Listu 34. Maszynopis brzmiał:

Zmniejszenie kwoty papieru na wydawnictwa literackie i naukowe, likwidacja "Przeglądu Kulturalnego", brak rzetelnej informacji i przeszkody w cyrkulacji periodyków i książek zagranicznych oraz zaostrzenie się cenzury stwarza stan zagrażający rozwojowi twórczości artystycznej i naukowej. Niżej podpisani, powodowani troską obywatelską, apelują o zmianę polityki kulturalnej w duchu praw zagwarantowanych przez Konstytucję Państwa Polskiego i zgodnych z dobrem kultury narodowej.

Wersja rękopisowa z nazwiskami (34 nazwiska – zgodne z ostateczną listą sygnatariuszy), wszystko charakterem pisma Jana Józefa Lipskiego ("II wersja, wariant A"), fot. IPN BU 507/707, t. 1

Wersja rękopisowa zapisana przez Lipskiego była niemal identyczna z tekstem dostarczonym Cyrankiewiczowi. Różniła się tylko jednym słowem – w wariancie pierwszym jest mowa o "zaostrzeniu cenzury prasowej", w wariancie oficjalnym już tylko o "zaostrzeniu cenzury". Wszystkie trzy listy przeanalizował Łukasz Garbal, biograf Lipskiego. Zwrócił uwagę, że pierwsza odnaleziona wersja jest bardziej stanowcza, przytacza argument likwidacji konkretnego tytułu prasowego, co mogło zostać odebrane jako "uderzenie wprost w Gomułkę". To zresztą był jeden z zarzutów środowiska, że petycję skierowano do premiera, a nie do najważniejszej osoby w kraju. Z kolei powszechnie znana forma Listu 34 unika bezpośredniej konfrontacji, chociaż – jak podkreśla Garbal – w jednym miejscu nastąpiło zaostrzenie retoryki: "apelowanie" z pierwotnej wersji zostało zastąpione przez "domaganie się". Ponadto istnienie co najmniej trzech wersji – bo teoretycznie może ich być więcej – potwierdza relacje pisarzy, którzy wspominają o projekcie, konsultacjach i dyskusjach na ten temat, a także stawia pod znakiem zapytania autorstwo przypisane według legendy jednoznacznie Słonimskiemu. Chociaż Lipski deklarował, że nie odważył się wprowadzić żadnych zmian do tekstu skamandryty, to znaleziony w jego mieszkaniu rękopis może temu przeczyć.

Tak czy inaczej, zdecydowana większość sygnatariuszy Listu 34 podzielała zdanie Hertza, który uważał go za "krótki i niemądry", ale zgodna była, że jakieś kroki należało oficjalnie podjąć. A jak przekonywała Dąbrowska, te dwa zdania polskich intelektualistów nie odbiłyby się szerokim echem ani w kraju, ani tym bardziej na świecie, gdyby nie dość histeryczna i nieprzemyślana reakcja komunistycznych władz.

***

Maria Dąbrowska, notatka z 28 III 1964: "P. Harna przyniósł tort i babkę parzoną. Oświadczył nam, że słyszał w »Wolnej Europie« ów list do Cyrankiewicza – i pod nim także nasze podpisy. Był tym wyraźnie przejęty i podniecony, choć traktuje sprawę z diametralnie odmiennej niż my pozycji. My chcemy ustrój ożywić, uzdrowić, uwielkodusznić, unowocześnić – on chciałby powrotu do dawności".

Antoni Słonimski, podczas rozmowy z ministrem kultury Tadeuszem Galińskim: "[...] nasz memoriał bez względu na dalszy rozwój sytuacji jest dokumentem historycznym. Jest to dokument świadczący o odwadze intelektualistów, którzy chcą dialogu z władzą, a nie dyktatu".

Maria Dąbrowska, ostatnie publiczne przemówienie pisarki wygłoszone podczas zebrania Oddziału Warszawskiego ZLP 12 VI 1964: "Zamknąć niemal całkowicie usta ludziom, co się domagają większej swobody wypowiedzi i za to, że się jej domagają – to nie wykazuje zbędności listu do premiera, lecz raczej potwierdza jego wagę [...]. Jeśli nasz list dał Radiu Wolna Europa »ohydny żer dla antypolskiej kampanii«, to protest sześciuset był dla niej wyrafinowanym smakołykiem".

Antoni Słonimski, podczas zebrania związku literatów: "Wytworzyła się taka sytuacja w cenzurze, że cokolwiek jest złego, jest przeciwko Polsce Ludowej. Arystofanes jest przeciwko Polsce Ludowej, Szekspir tak samo, skreśla się to. Romantyzm jest przeciwko. Panowie! Nie przesadzajmy".

Akt V

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Uczestnicy pochodu pierwszomajowego maszerowali ulicą Marszałkowską. Na zdjęciu: na trybunie honorowej na placu Defilad przy Marszałkowskiej m.in. prezes Rady Ministrów Józef Cyrankiewicz (L), I sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka (C), fot. Mirosław Stankiewicz / PAP

Obrazek

gomulka_cyrankiewicz_pap_19640501_020.jpg

Gomułka zareagował nerwowo. Chciał wszystkich 34 sygnatariuszy wyrzucić z kraju. Odradzono mu to, ale w zamian dokonano rzeczy de facto odwrotnej – wstrzymano niektórym paszporty. Wydano też zakaz publikacji, publicznych występów w radiu i telewizji, a nawet z audycji o Szekspirze wycięto pochlebne wypowiedzi na temat Jana Kotta. Zmniejszono nakład "Tygodnika Powszechnego". Władza działała w miarę dyskretnie, dopóki informacja o memoriale nie wypłynęła do mediów. Cyrankiewicz był bardziej opanowany. Zaprosił nawet część podpisujących na rozmowy. W odpowiedzi na List 34 sporządzono kontrlist mający być wyrazem poparcia dla władz. Choć podpisało go aż 600 "poddanych", jak określił ich Andrzej Kijowski, mleko już się rozlało.

Zatrzymanie Lipskiego – którego po kilku przesłuchaniach i próbie "dogadania się" wypuszczono, a ostatecznie nie postawiono żadnych zarzutów – to był dopiero początek inwigilacji. Obserwacji i kontroli poddano też Słonimskiego, Jasienicę, Andrzejewskiego, Cata-Mackiewicza, a nawet byłego komunistę Stefana Staszewskiego, który choć listu nie podpisał, znał się dobrze ze skamandrytą. Jeden z najgłośniejszych procesów sądowych PRL-u wytoczono Wańkowiczowi, ponieważ w prywatnym liście do córki wysłał odpis Listu 34 w celu wykorzystania go przez rozgłośnie zachodnie. Reportera skazano na trzy lata więzienia, lecz wyroku ostatecznie nie wykonano. (Szczegółowo o procesach pisze Maciej Łuczak w książce "A imię jego 34. Postępowania karne wobec sygnatariuszy Listu 34 i popierających go pisarzy").

Epilog

Lawina ruszyła: treść Listu 34 trafiła do francuskiej agencji prasowej, informację o nim podało Radio Wolna Europa, brytyjski "Times" opublikował tekst krytykujący władze PRL podpisany przez 21 pisarzy i artystów zagranicznych, Międzynarodowy Związek Wolnych Dziennikarzy wystosował petycję do Organizacji Narodów Zjednoczonych, a prezydent USA Lyndon B. Johnson przyjął delegację Polonii amerykańskiej. Z kolei w Polsce tekst memoriału opublikowano we "Współczesności" dopiero w maju, pomijając przy tym nazwiska sygnatariuszy. Wańkowicz w projekcie jednego z przemówień podsumował: "Bilans po stronie »34« jest taktycznie ujemny: pozbawiono ich pracy i skazano na troski materialne. Strategicznie jest całkowicie dodatni".

Źródła: Maria Dąbrowska, "Dzienniki powojenne 1945-1965", Warszawa 1966; Łukasz Garbal, "Jak powstawał List 34", [w:] "Wolność i Solidarność", nr 4/2012; Joanna Kuciel-Frydryszak, Słonimski. Heretyk na ambonie", Warszawa 2012; Maciej Łuczak, "A imię jego 34. Postępowania karne wobec sygnatariuszy Listu 34 i popierających go pisarzy", Warszawa 2022; Polskie Radio, dzieje.pl, "List 34 pół wieku później" – wystawa internetowa Muzeum Literatury (dostęp: 27.04.2023)

Język Polish

list 34

cenzura PRL

protest literatów

protest intelektualistów

antoni słonimski

Jan Józef Lipski

mała stabilizacja