Reporterów portret własny

reporterow-portret-wlasny-fot-culture.pl_.jpeg, default, Hanna Krall, 2018, fot. Michał Kość / Forum; Melchior Wańkowicz, 1973, fot. Andrzej Wiernicki / Forum; Krzysztof Kąkolewski, lata 90., fot. Andrzej Hr

#literatura

Krall dostrzega w bohaterach swoich reportaży cząstkę siebie. Szejnert przestrzega, by się z nimi nie zaprzyjaźniać, chyba że po napisaniu tekstu. Kapuściński porównuje pisanie do happeningu. Kąkolewski widzi w sobie barbarzyńcę literatury, a Wańkowicz – mozaikarza. Co jeszcze reporterzy mówią i piszą o sobie?

Hafciarki

Hanna Krall. „Ta od Edelmana” – mówili, jakby już nic ważniejszego niż Zdążyć przed Panem Bogiem miała nie napisać. A przecież dla jednych jest „Białą Marią”, jak porcelana łączącą w sobie elegancki styl z subtelnością detalu. Dla drugich pozostaje „damą kier”, która niczym archeolog ocala pamięć o Żydach. Właśnie za dzieła, które uczą pamięci, odpowiedzialności i wrażliwości na drugiego człowieka, reporterka otrzymała specjalne wyróżnienie Nagród Historycznych „Polityki” im. Mariana Turskiego w 2026 roku. Krall powtarza, że pisze po prostu o życiu, a o sobie opowiada poprzez swoich bohaterów.

Małgorzata Szejnert. W 2026 roku uhonorowano ją tytułem Warszawskiej Twórczyni, chociaż jej nazwisko czytelnicy kojarzą raczej z rodzinnym Pińskiem oraz Polesiem. Zgadza się natomiast powód przyznania nagrody: „za całokształt twórczości” (bo ta wciąż rozgrzewa i inspiruje), „ze szczególnym uwzględnieniem wkładu w rozwój polskiej szkoły reportażu” (tu więcej na jej temat). Przez wiele lat prowadziła dział reportażu „Gazety Wyborczej”, a dla podopiecznych organizowała co roku spotkania zwane Świętojankami w przykazimierskim Mięćmierzu.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Małgorzata Szejnert, 2016, fot. Wojciech Nekanda-Trepka / Agencja Wyborcza

Obrazek

malgorzata-szejnert-2016-fot-wojciech-nekanda-trepka-AW-WNT160623_15-s.jpg

Literackość reportażu, polegająca paradoksalnie na oszczędności środków wyrazu, którą widzimy zarówno u Szejnert, jak i u Krall – z tym że u tej drugiej powściągliwość przybiera radykalną formę – była jednym ze sposobów walki z systemem. Kolejnym jest temat. Autorka Wyspy klucz tak mówiła o kobietach tworzących w latach siedemdziesiątych:

Starałyśmy się przechytrzyć PRL, pisząc teksty społeczne lub obyczajowe. Mężczyźni byli bardziej bojowi, mniej skłonni do kompromisów. Woleli się zajmować publicystyką. Mały realizm przypominał haft, kobiety sprawdzały się w nim lepiej. To nie było zajęcie na męską ambicję.

[Chłodnia czyli grzejnia, Małgorzata Szejnert w rozmowie z Dorotą Karaś i Markiem Sterlingowem, Kraków 2026, s. 156]

Reporterki XX wieku

Wojownicy

Melchior Wańkowicz. Geniusz autopromocji. Mistrz mozaiki, którą układał przez całe życie ze swoich reportaży, felietonów i niedających się sklasyfikować gatunkowo tekstów. Mieszanie reportażu z fikcją literacką miało na celu dezorientację cenzorów. Jego relacja z wyprawy po Mazurach i Warmii Na tropach Smętka z 1936 roku była tak popularna, że w 1945 roku nazwę głównej ulicy Ostródy zmieniono z Adolf-Hitler-Straße na Melchiora Wańkowicza (co prawda na krótko, bo już w 1947 roku znów ją przemianowano – na 1 Maja).

Krzysztof Kąkolewski. Opowiadacz faktów. Jego żywiołem była dokumentacja. Notatki zawsze robił w zeszycie po jednej stronie, by po drugiej zostawić wskazówki co do późniejszego montażu tekstu. Tematy wymyślał, zanim mu je ktoś narzucił. Jego „kryminałki” non-fiction biły w PRL-u rekordy popularności. Za reportaż Mała miłość na stojaka w bramie pierwszy sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka chciał go wyrzucić z partii – tylko że Kąkolewski nigdy do niej nie należał.

Ryszard Kapuściński. Reporterski włóczęga, który opisywał świat. Poszerzał interpretację faktu o opisy nastroju, otoczenia czy przyrody, stanowiące o istocie wydarzenia. Marzył, by zostać bramkarzem reprezentacji Polski; do grona dziennikarzy dołączył dzięki poezji. Fotografował – podobnie zresztą jak Wańkowicz. Nazywany „cesarzem reportażu”, jest do dziś najpopularniejszym i najczęściej tłumaczonym polskim reporterem. Pisanie traktował jak happening – nigdy nie wiedział, dokąd go zaprowadzi.

Na tropach autobiografii

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ryszard Kapuściński na lotnisku, 2004, fot. Maciej Zienkiewicz / Agencja Wyborcza

Obrazek

ryszard-kapuscinski-2004-na-lotnisku-bemowo-fot-maciej-zienkiewicz-MZ3942_025-s.jpg

Wszyscy na tę biografię czekali, a gdy pojawiła się w 2010 roku, wywołała narodową dyskusję. Nie pierwszą i nie ostatnią: o granicach reportażu, zawodowej etyce, warsztacie pracy reportera, jego podejściu do opisu rzeczywistości: czy powinien dążyć do obiektywizmu czy zwracać się ku empiryzmowi? Kapuściński non-fiction przyniósł Arturowi Domosławskiemu zarówno tytuł Dziennikarza Roku, jak i proces sądowy (przypomnijmy: sąd pierwszej instancji nakazał autorowi przeproszenie rodziny Kapuścińskiego za naruszenie dóbr osobistych oraz usunięcie spornych fragmentów w kolejnych wydaniach książki; sąd apelacyjny uchylił wyrok zakazujący publikacji).

Na lipiec 2026 roku Wydawnictwo Poznańskie zapowiedziało wznowienie spornej biografii. Trudno oczekiwać, że kultowy już Kapuściński non-fiction ponownie rozgrzeje opinię publiczną, jednak wciąż może stanowić ważny głos w sprawie etosu reportera. Bo czyż odbrązowienie pomnikowych postaci nie może paradoksalnie przyczynić się do umocnienia ich autorytetu?

Tak jest w przypadku bohatera, którego Łukasz Garbal próbuje rozgryźć na ponad ośmiuset stronach rzetelnej, a przy tym szalenie interesującej, bogatej w zwroty akcji opowieści. Wańkowicz jest bowiem postacią osobliwą. Jako jeden z pierwszych reporterów regularnie uprawiających ten gatunek w Polsce – choć prekursorem nie był, o czym przekonała nas już 100/XX. Antologia polskiego reportażu XX wieku – sam wyznaczył jego granice. Ze swojego życia stworzył legendę, w której trudno oddzielić fakty od konfabulacji. I tu z pomocą przychodzi Garbal z biografią reportera „na kraterze”. Podejrzliwą, zaczepną, dobrze udokumentowaną.

Garbal w jednym jest do Wańkowicza podobny: przygląda się danemu zagadnieniu z różnych stron, chociaż wnioski publikuje już w jednym miejscu, w przeciwieństwie do swojego bohatera. Jednocześnie jest mniej zmysłowy, a bardziej dynamiczny; stawia ostre granice między dokumentem a literaturą. W swojej zadziorności przypomina też Domosławskiego, choć u Garbala cechę tę łagodzi poczucie humoru.

Wańkowicz. Życie na kraterze (Czarne, 2025) to biograficzne śledztwo, w którym dekonstrukcja legendy prowadzi do zaskakujących rezultatów. Okazuje się, że reporter być może wcale nie wymyślił hasła „Cukier krzepi”, za to naprawdę stał się przedmiotem dziennikarskiej manipulacji w „Chicago Tribune” (tabloid opublikował fałszywe informacje, jakoby reporter miał nie wierzyć w wypowiedzenie wojny Polsce przez Niemcy).

Wańkowicz Garbala to człowiek, który wymyka się schematom. W równej mierze budzi niechęć, co sympatię. Życie swojej rodziny i własne traktuje jak produkt. Potrafi świetnie wpasować się w system, aby następnie go oszukać. Jak przekonuje Garbal:

Wańkowicz to nadzwyczaj współczesny splot paradoksów: reporter chcący opisać rzeczywistość i reklamiarz chcący ją wykreować i sprzedać.

I dodaje, że cała jego twórczość była „wielką autobiografią, którą chciał narzucić innym”.

„Zbuntowali się we mnie pisarz i fotograf”. Melchior Wańkowicz jako fotoreporter

W kuchni reporterki

Biograficzne chwyty widać również w wywiadzie rzece z Małgorzatą Szejnert zatytułowanym Chłodnia czyli grzejnia (Znak, 2026): zachowana chronologia wydarzeń, która czasem zaburza rytm opowieści (może lepiej sprawdziłoby się ujęcie problemowe?), ukazanie bohaterki na tle politycznym i społecznym czy też próba weryfikacji powszechnie uznanych faktów. Reporterka staje w ogniu pytań Doroty Karaś i Marka Sterlingowa, jednak to ona zdaje się prowadzić tę rozmowę. Panuje nad formą i treścią, eksponując szczegół – jak w dobrym reportażu.

Mimo to autorom udaje się odsłonić mniej znane oblicze potencjalnej bohaterki filmu Pawła Pawlikowskiego (dlaczego akurat tego reżysera? O tym przeczytacie w recenzji Jana Czempińskiego). Szejnert nie unika tematów prywatnych, choć dawkuje informacje. Bardziej skupia się na zawodzie reporterki i redaktorki adeptów tego fachu. Dla nich jest mentorką, szczerą krytyczką, doradczynią, uważną czytelniczką.

Swoją wiedzę i doświadczenie na temat reportażu zawarła w Małej książce kucharskiej reportera dołączonej do Chłodni. Radzi w niej na przykład, żeby przekładać emocje na fakty, albo żeby pamiętać o szczegółach, bo – jak pisał Philip Roth – są one palcami olbrzyma. I jeszcze: „Przy opisywaniu największych dramatów zachowuj największą powściągliwość”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Hanna Krall, Białystok, 2018, fot. Michał Kość / Forum

Obrazek

hanna-krall-w-bialymstoku-2018-fot-michal-kosc-forum-0431386427-s.jpg

Wzorcem z Sèvres tej ostatniej zasady jest Hanna Krall. Ona też kiedyś udzieliła obszernego wywiadu swojemu uczniowi Wojciechowi Tochmanowi (u którego później Szejnert tępiła „krallizmy”), później uzupełniła go między innymi o wątek wojny w Ukrainie. W Pożegnaniu z Narwią (Wydawnictwo Literackie, 2025) nie rozmawiają jednak jak mistrzyni z uczniem, lecz jak reporterka z reporterem.

Ona robi uniki, on wie, jak zdobyć odpowiedź. Ona popada w dygresje, on panuje nad jej opowieścią. Oboje są uparci, ale szanują się wzajemnie. Posługują się konwencją podróży w przestrzeni i w czasie, by z jednej strony uruchomić pamięć, z drugiej – pokazać zmianę, ruch. Bo to czasowniki są tu najważniejsze. Akcja, życie, a nie trwanie.

Krall nie lubi powtarzać wątków, które poruszyła już w innych rozmowach. Woli tkać od nowa, inaczej, coś dodać, spojrzeć z innej strony. To odróżnia ją chociażby od Ryszarda Kapuścińskiego, który często mówił o tym samym, choć nie tak samo, a – cytując Krystynę Strączek – „udzielił tak wielu wywiadów, że gdyby je zgromadzić w jednym miejscu, powstałby zapewne kolejny obiekt widoczny z Księżyca”. Z ich fragmentów powstał Autoportret reportera (Znak, 2003) – dość chaotyczny, momentami sprzeczny, wymagający od czytelnika cierpliwości, za to doskonale pokazujący doświadczenie i ewolucję „cesarza reportażu”. Obie te pozycje, podobnie jak Chłodnia czyli grzejnia, są dowodem na to, że każdy wywiad to specyficzny autoportret rozmówcy.

Gadu, gadu, gadu…

Marek Miller (we współpracy z Maciejem Łopuszyńskim) także sięgnął po formę dialogu w książce 3xK. Polska Szkoła Reportażu (Państwowy Instytut Wydawniczy, 2025), ale pokazał pazur, montując wypowiedzi bohaterów na własnych zasadach. Ryzykował, bo nie każdemu przypadnie do gustu wywiad, w którym rozmówca jest jeden, ale pytających wielu. I to w dodatku w różnym miejscu i czasie, a co za tym idzie – w zmiennym kontekście.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Krzysztof Kąkolewski, lata 90., fot. Andrzej Hrechorowicz / Forum

Obrazek

krzysztof-kakolewski-lata-90-fot-andrzej-hrechorowicz-forum-0429781134-s.jpg

Pomysł na tę publikację pojawił się jeszcze w latach osiemdziesiątych, gdy w łódzkiej Pracowni Reportażu powstały filmy dokumentalne z Hanną Krall, Krzysztofem Kąkolewskim i Ryszardem Kapuścińskim. Idea zbiorowej pracy nad tekstem dojrzewała już w nowym tysiącleciu i w Warszawie, a konkretnie w Laboratorium Reportażu związanym z Wydziałem Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego. Minęło jeszcze kilka lat, zanim eksperyment ten ujrzał światło dzienne.

Czy 3xK spełni oczekiwania czytelników? Nie, jeśli ci są przywiązani do tradycyjnych ram gatunkowych albo przynajmniej część wypowiedzi swoich ulubionych reporterów znają na pamięć. Tak, jeśli chcieli otrzymać kompendium wiedzy i wykaz doświadczeń nestorów polskiej sztuki reporterskiej, ale pod warunkiem że otworzą się na penetrowanie przestrzeni między dziennikarstwem a pisarstwem. Bo w tym przypadku rozmówcy dostarczyli jedynie niezbędnych narzędzi, za pomocą których Miller wyrzeźbił ich portret.

Nieco inaczej było w przypadku Reporterek Magdaleny Wdowicz-Wierzbowskiej. Autorka przyszła do swoich bohaterek po zdjęcie, a wyszła z opowieścią. I tak jak niemal każde spotkanie zaczyna się od niepewnych spojrzeń, banalnych zdań, rytualnych gestów, tak nie wszystkie prowadzą do wymiany energii i wrażliwości. Wdowicz-Wierzbowskiej to się jednak udało.

W Reporterkach właściwie nie ma narratorki, znika ona za słowami bohaterek jak za obiektywem aparatu. Te zaś, które na co dzień słuchają, teraz mówią: o swojej pracy, o bliskich, o sobie. I nie wiadomo, czy więcej dowiadujemy się o nich, wczytując się w ich historie, czy wpatrując w fotograficzne portrety. Pozowane, ale niepozbawione kontekstu miejsca, przez co bardziej naturalne.

Autorka widzi w reporterkach ich siłę, wrażliwość, ciekawość świata, otwartość na drugiego człowieka. Z tym samym przychodzi też do nich. O ile w opowieściach to one są stroną dominującą, o tyle w fotografii to Wdowicz-Wierzbowska jest władczynią światła, perspektywy, mimiki. W kadrach nie wyczuwa się tremy, a przecież autorka próbuje ująć osobowość gwiazd kobiecego reportażu: od Barbary Seidler i Barbary Pietkiewicz, po Magdalenę Grzebałkowską i Małgorzatę Rejmer. Wśród nich są również Krall i Szejnert – obie skromne, obie wielkie.

Magdalena Grzebałkowska: Od pisania robię sobie przerwę na życie [WYWIAD]

Campari z sokiem z pomarańczy, książka z dedykacją

Lubili się? Szanowali? A może rywalizowali? Wzajemne relacje reporterów też wiele o nich mówią.

„Były życzliwe, ale nie przyjaźniłyśmy się. Hanka mnie trochę onieśmielała” – wyjawia Szejnert w rozmowie z Karaś i Sterlingowem. Krall radziła się jej w sprawie tytułu książki Wyjątkowo długa linia, a później wysłała egzemplarz z dedykacją: „Ta książka, Małgosiu, sporo ci zawdzięcza”. Gdy pod koniec 1990 roku odeszła z „Gazety Wyborczej”, Szejnert zastąpiła ją na stanowisku szefowej działu reportażu.

Szejnert marzyła o tym, aby pracować w „Polityce”, do której pisali m.in. Krall i Kapuściński. Współpraca z tygodnikiem skończyła się na jednym jedynym tekście, za to tym, od którego w 1973 roku zaczęła się jej reporterska kariera – Mitra pod kapeluszem. W latach 80., tuż po zakończeniu stanu wojennego, planowała wyjazd do Ameryki. Kapuścińskiego już wtedy znała, ale jeszcze niezbyt dobrze. To jednak on odwiózł ją na lotnisko i dodawał otuchy. W 1990 roku, już po powrocie do kraju, autorka książki Śród żywych duchów otrzymała za nią nagrodę PEN Clubu i miesięcznika „Bestseller” – tę drugą przyznali jej Krall, Kapuściński i Kąkolewski (czyli 3xK).

„Krzysztof Kąkolewski przełamywał drętwotę prasy reportażami kryminalnymi, które czytelnicy uwielbiali” – mówi Szejnert w Chłodni czyli grzejni. Oboje pisali do „Literatury”. Krall zwierzyła się Tochmanowi, że żałuje, iż to nie ona jest autorką tekstu o Franciszku Gajowniczku i jego synach, tylko Kąkolewski. Z kolei o Pińsku i Polesiu napisała Szejnert, a nie urodzony nad rzeką Piną Kapuściński.

„Cesarz reportażu” i „ta od Edelmana” często wymieniali informacje, plotkowali, chichotali, sącząc campari z sokiem pomarańczowym. Krall ma wydaną jeszcze przed wojną Sztafetę Wańkowicza z jego dedykacją. Szejnert ceniła ciekawość i luz językowy autora Ziela na kraterze. Kapuściński również go podziwiał. Kąkolewski uważał, że Wańkowicz rozpoczął w Polsce erę reportażu jako nowego gatunku.

Kałamarz, kamyk i kropka

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Melchior Wańkowicz, 1973, fot. Andrzej Wiernicki / Forum

Obrazek

melchior_wankowicz_forum_4.jpg

„Pytań o reportaż po prostu nie cierpię” – wyznaje autorka wydanego niedawno wyboru reportaży z PRL-u Chwila przed podróżą (Znak, 2026). Wdowicz-Wierzbowskiej udaje się jednak nakłonić Szejnert do odsłonięcia co nieco z reporterskiej kuchni. Chociażby tego, że reporterka lubi tropić, podróżować, spotykać się z ludźmi i szukać z nimi porozumienia.

Według Kapuścińskiego reporter jest niewolnikiem ludzi, „może zrobić tylko tyle, na ile mu […] pozwolą”. Sukces opowieści tkwi zaś w sposobie, w jaki nawiąże z nimi kontakt.

Kąkolewski traktował bohaterów jako współautorów tekstów. Mówił także, że „reportaże są biografią reportera. Życie jego bohaterów jest niezrealizowanym jego życiem”. Tworzoną dziś zbiorową mitologię nazywał „współczesną baśnią udokumentowaną”. Literaturę określał jako wynalazek, reportaż zaś mianem odkrycia.

Ziela na kraterze ani Szczenięcych lat Wańkowicza, chociaż opartych na faktach, nie należy traktować jako dokumentów. To literatura spełniająca funkcję autoterapeutyczną – przestrzega Garbal. Przy Bitwie o Monte Cassino Wańkowicz nie ukrywał subiektywnego spojrzenia, ale zgromadzona przez niego faktografia jest imponująca. Za najważniejsze uważał zaufanie czytelników.

Krall w swojej opowieści w Reporterkach skupia się na przedmiotach: kałamarzu i cylindrze dziadka uratowanych z Zagłady, zniczu zapalanym w rocznicę powstania w getcie, zdjęciu Leszka Goździka („Wałęsy Października ‘56”) na kutrze, które wykonała podczas pracy nad tekstem. To rzeczy opowiadają o bohaterach jej reportaży, ale to oni mają zamieszkać w czytelnikach, jak powiedziała Tochmanowi. Po to właśnie pisze książki.

Szejnert teraz najchętniej czyta to, „co jest pomiędzy fikcją a literaturą faktu”, czyli Sebalda lub Księgi Jakubowe Tokarczuk.

Dla Wańkowicza reportaż i literatura były gałęziami tego samego drzewa.

„Wdową po czasie” nazwała Krall literaturę piękną, bo powstaje z opóźnieniem. Sama nie planuje tematów, tylko podąża za życiem. W pisaniu lubi „odjazdy w bok”, popadanie w dygresje. Uważa, że reporter niczym się nie gorszy, a opowiadanie (czyli reportaż) należałoby uznać za szóstą naturalną potrzebę człowieka w piramidzie Maslowa.

„Reporter to człowiek, który chciałby poznać świat, ale nie tylko dla siebie, ale również dla tych, dla których pisze, przekazać ten świat w formie najbardziej zbliżonej do rzeczywistości, do prawdy” – czytamy w Autoportrecie reportera Kapuścińskiego.

„Gromadzimy dokumentację, która może się kiedyś komuś przyda, komuś, kto stworzy dzieło. […] Myślę, że jest to rola bardzo pożyteczna – rola sumiennego researchera” – zauważa Krall w 3xK.

Wańkowicz przekonywał w Karafce La Fontaine’a, że beletrysta jest jak malarz, a reporter jak mozaikarz: „pierwszy rozetrze sobie na palecie taki syntetyczny kolor, jaki chce, ale reportażysta bierze kolory wprost z tubki. Albo ściślej – układa mozaikę faktologiczną. Musi tak długo szukać odpowiedniego kamyczka, aż go znajdzie”.

I Kąkolewski: „[…] my, reporterzy, jesteśmy jak ongi komedianci, muzykanci, kantorzy. Jesteśmy barbarzyńcami literatury, jesteśmy literaturą brzydką. Ale ona daje niezwykłą rzecz […]. Przygodę eksploracyjną”.

„Co fajnego jest w reportażu? No i pani znowu…” – irytuje się Szejnert w rozmowie z Wdowicz-Wierzbowską. „Kiedy się postawi kropkę na końcu. To to jest naprawdę fajne”.

Język Polish

reportaż

reporterka

polska szkoła reportażu