10 polskich książek 2025 roku

Między faktem a autofikcją. 10 polskich książek 2025 roku

podsumowanie_ksiazki_kolaz-poziom_culture-1.jpg, default, Radosław Kobierski, „Na wulkanie”, fot. Drzazgi; Kuba Kulasa, „Szczęśliwa ręka”, fot. Biuro Literackie; Łukasz Garbal, „Wańkowicz. Życie na kraterze”,, Między faktem a autofikcją.10 polskich książek 2025 roku

#literatura

Literackie odkrycia, opowieści kobiet, rodzinne historie ubrane w kostium powieściowych narracji, wielkie postaci i podsumowania. Zestawienie książek ważnych i odważnych, na które warto zwrócić uwagę.

Ten rok należał do kobiet. Pisarki sięgały po najwyższe literackie laury (Nike, Gdynia, nagrody Conrada, Gombrowicza i Szymborskiej) i zajmowały strategiczne stanowiska w międzynarodowych organizacjach. Olga Tokarczuk została wiceprezeską PEN International, Grażynę Plebanek wybrano prezydentką Europejskiej Rady Pisarzy. Anonimowe bohaterki codzienności – chłopki, pracownice, gospodynie domowe, siłaczki – otrzymały prawo głosu na równi z artystkami czy intelektualistkami. I co najważniejsze – był on słyszalny.

Literatura z impetem wkroczyła także w inne sfery życia. W centrum sporu technologicznego znalazła się poetka Justyna Bargielska, która (nie) rozmawiała ze sztuczną inteligencją podczas pracy nad tomem Kubek na tsunami. Środowisko muzyczne zaczęło się zastanawiać, czy „kanapki z hajsem” na pewno należą do Doroty Masłowskiej. Branża filmowa kłóciła się o Lalkę, co tylko przysłużyło się literaturze. A jeśli wydane w 2023 roku Chłopki Joanny Kuciel-Frydryszak spadły z najwyższego stopnia podium w rankingach sprzedażowych na niższe pozycje, to tylko dlatego, że już niemal każdy poznał ich historię – a na wypadek gdyby nie poznał, to będzie mógł to zrobić, oglądając spektakl w Teatrze Współczesnym w Warszawie, premiera 18 grudnia.

W dodatku kobiety wcale nie powiedziały jeszcze ostatniego słowa.

Antonina Tosiek, Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet

Skoro już wywołaliśmy do odpowiedzi mieszkanki wsi, to posłuchajmy, co mają do powiedzenia…

Okładka książki „Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet” Antoniny Tosiek, fot. Wydawnictwo Czarne

Sabina, która chciała założyć Klub Czytelnika: „Przecież nie tylko do rzeczy przyziemnych jesteśmy stworzeni, mamy prawo wołać o jaśniejszy krąg życia i domagamy się tego”.

Antonina Z., która pisała pamiętnik po nocach: „Wszystko co tu napisałam jest zupełną szczerą prawdą bez żadnej przesady ani fałszywego pojmowania rzeczy, pisałam to co czułam, co nieraz gwałtem cisnęło mi się na usta”.

Katarzyna C., która przepraszała za brzydkie pismo: „Pisze to ręka prawdziwie wiejskiej kobiety spracowana trzęsąca i nieuczona. Ale wiem że to moja pismo pujdzie do ludzi mądrych, więc jak tylko będą chcieli to przeczytają i zrozumieją”.

Antonina Tosiek, laureatka tegorocznej Nagrody im. Wisławy Szymborskiej i Nagrody Literackiej m.st. Warszawy za tom poetycki żertwy oraz badaczka diarystyki ludowej, zajęła się archeologią wiedzy. „Wiedzy nie o datach i statystykach, tylko o emocjach” – jak pisze w książce Przepraszam za brzydkie pismo. W oparciu o ponad 800 pamiętników kobiet nadesłanych na konkursy organizowane od lat 30. do 90. Tosiek rekonstruuje obraz XX-wiecznej polskiej wsi. Zajmują ją kobiece poszukiwania przestrzeni niezależności w prozaicznych czynnościach, a także pokoleniowy konflikt, który prowadził do zmian światopoglądowych i modernizacji obszarów wiejskich. Zastanawia się również nad tym, dlaczego odrzucano teksty pamiętnikarek, jak bardzo organizatorzy ingerowali w ich ostateczny kształt – i czy szczerość wygrała z autocenzurą.

Myślę, że dotarliśmy do miejsca w opowiadaniu zwrotu ludowego, w którym spora część z tych dyskusji ogranicza się do kapitalizowania naszych zbiorowych, generacyjnych traum, czyli grania na bardzo silnych emocjach, które ten temat wywołuje w czytelniczkach i czytelnikach – ale bez pogłębiania tematu. Ślizgamy się po poręcznych uproszczeniach i jaskrawych kontrastach

– mówiła Tosiek w rozmowie z Patrykiem Zakrzewskim. Jej książka to nie tylko cenne świadectwo wiejskich kobiet, lecz także wyważony głos w dyskusji o ludowej historii Polski, która wciąż, choć już nie z taką intensywnością jak sprzed paru lat, toczy się w społeczeństwie.

Błażej Brzostek, Życie codzienne kobiet w PRL

Okładka książki „Życie codzienne kobiet w PRL” Błażeja Brzostka, fot. Państwowy Instytut Wydawniczy

O mieszkankach wsi z pewnością usłyszymy jeszcze nie raz, ale równie interesująca wydaje się analiza sytuacji kobiet poddanych rytmowi miejskiego życia w PRL. Taką próbę podjął Błażej Brzostek, sięgając po prywatne doświadczenia utrwalone na piśmie (w pamiętnikach, poradnikach, prasie) i w obrazie (fotografiach czy filmach nie tylko dokumentalnych). Jak udawało się paniom łączyć obowiązki domowe, rodzinne z pracą zawodową w epoce pozornej równości płci, a w rzeczywistości podporządkowanej systemowi kierowanemu przez mężczyzn? Czy w tym wszystkim znajdowały czas na samorealizację?

W Życiu codziennym kobiet w PRL Brzostek jest historykiem i socjologiem, ale też bawi się – z korzyścią dla czytelników – w językoznawcę i terapeutę. Z sadzenia kartofli potrafi sporządzić frapujący reportaż, a dane liczbowe przekształcić w literaturę przygodową. Raz kreśli portret zbiorowy bohaterek, tworząc obraz statystycznej Polki; innym razem odwołuje się do konkretnej historii, niuansując okoliczności kobiecych wyborów. Książka przypomina barwny kolaż scalony humorystycznymi anegdotami, a jej autor udowadnia, że o PRL-u można pisać bez sentymentu lub litanii zażaleń, za to z ironią. A o przedstawianych tu spostrzeżeniach jeszcze długo nie ucichną dyskusje.

Aleksandra Paduch, Trzewia

Chociaż PRL zawsze będzie atrakcyjnym tłem literackim, to coraz mocniej przebija się głos pokolenia dorastającego już po ustrojowej transformacji, ale właśnie w przeszłości szukającego odpowiedzi na nurtujące pytania. Jeśli osobiste historie nie wystarczają, by oddać wiarygodny obraz uniwersalnego doświadczenia, twórcy uciekają się do fikcji, nie inaczej jest w przypadku Trzewi Aleksandry Paduch.

Okładka książki „Trzewia” Aleksandry Paduch, fot. Wydawnictwo Czarne

Odliczanie. Sto: tabletka i szklanka wody… 99: chleb z masłem i solą, pulpeciki ryżowe, góry kotletów mielonych, kilka ciast, pyszne kremy… 86: „[…] nałóż sobie więcej, wystarczy dla wszystkich. Życia w nadmiarze”… dwa: „Chowamy się za brzuchami wypełnionymi wszystkim tym, co nie może lub nie chce się ujawnić. Chowam się za historiami wypełnionymi wszystkim tym, co nie mogło lub nie chciało się ujawnić”…

W tym inwentarzu zwykłych / niezwykłych, cyklicznych / nieciągłych, krótkich / jeszcze krótszych (niepotrzebne skreślić) historii rodzinnych kryją się pytania o to, co nas kształtuje, zmienia, dotyka. W rozmowie z Mateuszem Demskim dla Culture.pl Paduch mówiła: „Dla mnie pisanie Trzewi było tożsame z trawieniem przeszłości. Ale tak jak po ukończeniu pisania można sobie powiedzieć: »oto ta rzecz, coś się skończyło«, tak w życiu i w pamięci zalegają jeszcze złogi”.

W jej powieści jedzenie staje się metaforą relacji i pamięci. Sytość symbolizuje przymus, niedosyt oznacza nędzę albo pustkę, zajada się stres, smak budzi wspomnienie dzieciństwa lub wojny. Ten apetyt na życie rezonuje z dziedziczeniem traum w Końcu Marty Hermanowicz (choć Trzewia nie są tak brutalne). Z kolei rytuał spożywania przypomina poniekąd akt opowiadania, czyli odzyskiwania podmiotowości przez bezimienną bohaterkę powieści Wiktorii Bieżuńskiej Przechodząc przez próg, zagwiżdżę – jednak u Paduch cielesność wiąże się bardziej z psychiką niż fizycznym bólem. Tu też mamy świetnie zarysowaną Polskę lat 90. i postaci bez imion, za to zakorzenione w konkretnym miejscu i czasie. Trzewia to obiecujący stylistycznie debiut, po którym ma się ochotę na drugie danie.

Natalka Suszczyńska, Wygoda

Okładka książki „Wygoda” Natalki Suszczyńskiej, fot. ArtRage

„A może to, co nazywamy rodziną, pod inną nazwą lepiej by pachniało?” – pyta Natalka Suszczyńska w swojej najnowszej książce. Ona również wzięła na warsztat historię rodzinną, tym razem sięgającą I wojny światowej. Odchodząc (choć nie do końca) od surrealizującej narracji, zaskakuje powieścią poważną, gdy trzeba, i zabawną, jeśli wypada. Osobistą, ale pisaną z dystansem umożliwiającym ujrzenie dziejów Polski przez pryzmat jednostki. To częsty zabieg w najnowszej polskiej prozie. Uprawianie autofikcji niesie ryzyko pewnych uproszczeń, przemilczeń czy też utonięcia w sentymentalnych gorzkich żalach – ale nie w tym przypadku. Suszczyńska zręcznie balansuje na granicy prawdy i zmyślenia, czyniąc swoją opowieść intrygującą i zniuansowaną.

Podobnie jak Trzewia, Wygoda uszyta jest z krótkich, nielinearnych wspomnień tworzących sieć relacji. Z tą różnicą, że z poziomu rodzinnego mimochodem wskakujemy w głębię językowo-wyznaniowych spięć między polszczyzną a białoruskim, prawosławiem a katolicyzmem. Polem tożsamościowych zrywów jest tutaj Podlasie, historia zaczyna się od prababki, która była bieżenką, zahacza o postać dziadka – nauczyciela i autora podręczników do języka białoruskiego, a domyka się w XXI wieku. Łatwiej zrozumieć przyczyny wspólnotowego pęknięcia, gdy ma się za sobą lekturę reportaży historycznych Anety Prymaki-Oniszk Bieżeństwo 1915 i Kamienie musiały polecieć. Jednak i bez tego Wygoda niesie ciężar przeszłości otulony szelmowską frazą.

Grażyna Plebanek, Pola. Ukryte życie Apolonii Machczyńskiej-Świątek

O ile najnowsza polska literatura stawia na oryginalność formy i odważny język, o tyle klasyczna biografia nigdy nie wychodzi z mody. Wszak i na tym polu zdarzają się ciekawe eksperymenty.

Okładka książki „Pola. Ukryte życie Apolonii Machczyńskiej-Świątek” Grażyny Plebanek, fot. Agora

Apolonia Machczyńska-Świątek to postać znana historii (rozstrzelana przez nazistów za ukrywanie Żydów w czasie wojny), polskiej literaturze (bohaterka reportaży Hanny Krall) i teatrowi (spektakl Krzysztofa Warlikowskiego). Ale ile tak naprawdę o niej wiemy? Umierała wiele razy: podczas egzekucji, w zeznaniach świadków, w książkach, na scenie – a jak żyła? Kto skazał ją na śmierć i dlaczego tak długo była nieobecna w opowieściach rodzinnych?

Na te pytania odpowiada jej wnuczka, Grażyna Plebanek, która o istnieniu babki dowiedziała się dopiero jako dziesięciolatka. Z czasem postać przodkini „rozrastała się w ciszy, aż zajęła tyle miejsca, że postanowiłam ją zobaczyć” – wyjaśnia pisarka. Dla niej ważniejsza jest pamięć życia niż umierania.

Los Poli schodzi na chwilę z piedestału spraw narodowych, powszechnie komentowanych, a staje się opowieścią intymną, należącą – jak trafnie to ujęła Kuciel-Frydryszak – przede wszystkim do samej autorki. Dlatego też Plebanek ratuje się fikcją, by w rodzinnej mapie pamięci wypełnić puste miejsca. Nie po to, aby uatrakcyjnić swoją opowieść, ale by paradoksalnie jak najbardziej zbliżyć się do prawdy – prawdy emocji, decyzji, historycznej narracji. I do samej bohaterki. Pola świadomie przesuwa granice gatunku, nie tracąc na wartości.

Łukasz Garbal, Wańkowicz. Życie na kraterze

Okładka książki „Wańkowicz. Życie na kraterze” Łukasza Garbala, fot. Wydawnictwo Czarne

Łatwiej napisać biografię osoby, o której źródła milczą, czy postaci, która sama stworzyła własną legendę? Łukasz Garbal nie kombinował – w przeciwieństwie do bohatera swojej książki. Z pokorą przyjął na siebie zadanie Kopciuszka odsiewającego fakty od mitów. „Tak brzmi legenda”, „legenda, która okazuje się prawdą” – przewija się jak mantra w jego opowieści o Melchiorze Wańkowiczu. Autor ponad 700-stronicowej (nie licząc przypisów) biografii wykazał się przy tym cierpliwością i sprytem, nie pogardził też odrobiną szczęścia. O kulisach jego pracy mogłaby powstać osobna monografia.

Wańkowicz. Życie na kraterze to biografia totalna pisarza i reportera, korespondenta wojennego i fotografa, uchodźcy i dysydenta, marketingowca i celebryty, a mimo wszystko – człowieka. Świetne są te fragmenty, które stawiają Wańkowicza w roli prekursora bądź współtwórcy zjawisk rozwijających się dopiero w XXI wieku: czarodzieja marketingu, influencera, właściciela wydawnictwa działającego jak Netflix w modelu subskrypcji (to akurat nie nowość, ale skojarzenie nader trafne, podobnie jak porównanie przedwojennej instytucji cenzury do funkcji moderatora mediów społecznościowych). „Był niczym kameleon” – pisze o swoim bohaterze Garbal. I udaje mu się uchwycić Wańkowicza we wszystkich fazach zmiany ubarwienia.

Radosław Kobierski, Na wulkanie

Okładka książki „Na wulkanie” Radosława Kobierskiego, fot. Wydawnictwo Drzazgi

Z jednej strony – realizm. Słowo klucz tej opowieści to „dostrzegalnia”. Tak dosłownie nazywane jest miejsce, w którym pracuje Bernard, bohater opowiadania Niebo było w przeciwnym kierunku, pierwszego z pięciu w zbiorze Na wulkanie. W sensie metaforycznym natomiast to sposób prowadzenia narracji przez Radosława Kobierskiego: zauważyć ledwo widoczne, zapisać nieuchwytne, dotknąć niewyczuwalne. W dodatku zrobić to po cichu, bez efektu „wow”, ale skutecznie i trwale.

Drugim słowem, które wyznacza rytm tych historii, jest – paradoksalnie – „nieruchomość”. Rozumiana jako dom, mieszkanie czy nawet hotelowy pokój staje się ona miejscem powrotów i oddalania się, wycofania i tworzenia przestrzeni autonomicznej. Ktoś wyjeżdża w podróż służbową, jeszcze inny przewartościowuje swoje życie. W opowiadaniach Kobierskiego pozornie nic się nie dzieje, ale wystarczy impuls, lekkie drganie, pęknięcie, by zmieniło się wszystko. W końcu „tożsamość bierze się z rozpadu”. Czasem wydaje się, że bohaterowie są awatarami, częściej – że ulepiono ich z kryzysów, intuicji, tymczasowości. „W pracy – rekin, w domu – pantoflarz i średnia krajowa”. Ich historie nie mają początku ani końca. Kobierski świetnie wyczuwa bolączki współczesności, opisuje zerwane relacje, wypalone związki, monotonię rynku pracy opierającego się na afiliacjach i znajomościach. Udowadnia, że proza dyskretna, działająca podskórnie, językowo zdyscyplinowana, może mieć wielką siłę rażenia. I że opowiadanie jako gatunek literacki wciąż ma się dobrze.

Kuba Kulasa, Szczęśliwa ręka

Okładka książki „Szczęśliwa ręka” Kuby Kulasy, fot. Biuro Literackie

Z drugiej strony – surrealizm. Po stu latach, od kiedy to w 1924 roku André Breton ogłosił swój manifest, kierunek ten w pełni odrodził się w polskiej literaturze. Do Natalki Suszczyńskiej, Weroniki Stencel, Marty Kozłowskiej, Mateusza Górniaka czy Tomasza Wiśniewskiego dołączają kolejni autorzy i autorki, choćby debiutująca Zmartwychwstankami Dorota Grabek. Listę tę można by też rozszerzyć o nazwisko Kuby Kulasy, gdyby nie to, że łatka surrealisty mocno zawężyłaby pole interpretacyjne jego literackiego debiutu.

Szczęśliwa ręka to mieszanka metafizycznego thrillera, powieści szkatułkowej i śledczej, z elementami fantastyki naukowej i czarnego humoru. Zanurzona w postmodernizmie wymyka się prostym definicjom, myli tropy i rozwidla się na wiele interpretacyjnych ścieżek. Może więc następujący zestaw nazwisk (które zresztą pojawiają się na kartach książki) byłby właściwszy: Calvino, Borges, Lem, Kafka, Poe, Kulasa? Na końcu pojawia się jeszcze postać Teodora Sępa Szarzyńskiego, która jeszcze bardziej komplikuje sprawę…

Szczęśliwa ręka to literatura o literaturze, przerażająco zabawna, intrygująca. Wydawca i architektka próbują ustalić autorstwo tajemniczych opowiadań, łudząco podobnych do tych, które wyszły spod ręki zmarłego pisarza. Śledztwo prowadzi do człowieka z przeszczepioną ręką: charakter pisma ten sam, ale inne emocje, temperament. Czy talent można sprowadzić do statystycznych powtórzeń? Może jest „fantomowym impulsem zapisanym w nerwach i mięśniach”?

Debiut Kulasy, jeszcze przed premierą wyróżniony Nagrodą Krakowa Miasta Literatury UNESCO, to także przewrotny komentarz do dyskusji o udziale sztucznej inteligencji w procesie twórczym, jaka toczy się w ostatnich miesiącach w środowisku literackim. Bo kto powiedział, że prawo autorskie musi być „nudne jak noworoczne orędzie prezydenta i przewidywalne jak kac w sobotni poranek”?

Gdyby od Szczęśliwej ręki „odciąć” po kolei wszystkie opowiadania, każde trafiłoby na listę literackich podsumowań roku. Jest w nich istota, która więzi ludzką świadomość, a także pisarz włamujący się do głowy czytelnika. A lepiej dociekać, czyja ręka spisała Mądrość sepii czy W poszukiwaniu utraconego kwadransa, niż do kogo należą „kanapki z hajsem”.

Maria Dąbrowska, Anna Kowalska. Listy. Tom I: 1940–1945

Tego w polskiej, a być może i światowej literaturze dotąd nie było: dwie pisarki i życiowe partnerki korespondowały ze sobą przez 25 lat, wymieniając się spostrzeżeniami na temat aktualnej historii, kultury i doli literatów, dzieliły się codziennymi troskami i emocjami.

Pierwsza część listów Marii Dąbrowskiej i Anny Kowalskiej, opracowanych przez Sylwię Chwedorczuk, obejmuje lata 1940–1945. Czytelnik jest świadkiem nie tylko rodzącego się między kobietami uczucia, lecz także przemian społecznych i politycznych czasu wojny. Korespondencja czytana równolegle z dziennikami obu pisarek – co zaleca redaktorka zbioru Ewa Głębicka – pozwala „pogłębić ocenę skomplikowanych emocjonalnych i psychologicznych relacji, które przyniosły im tyleż szczęścia, co goryczy”.

Listy Dąbrowskiej i Kowalskiej to również dwa osobne portrety twórczyń, ich utajona autobiografia. Jedna jest bardziej uporządkowana, choć niecierpliwa; druga – bezpośrednia, potrafi załagodzić nieporozumienie efektowną frazą. Intymność wyzwala szczerość, a dzieląca je odległość – w końcu korespondencja to zapis rozłąki – uruchamia zarówno tęsknotę, jak i mniej lub bardziej świadomą próbę autokreacji.

Oto autorki powieści, dramatów, reportaży czy nowel same stają się bohaterkami własnych opowieści. Efekt zaskakuje niejednokrotnie.

Krystyna Miłobędzka, więcej nic

Okładka książki „więcej nic” Krystyny Miłobędzkiej, fot. Wydawnictwo Wolno

List, tym razem wierszowany, wysłała też Krystyna Miłobędzka. Wyjątkowy, bo pośmiertny. więcej nic jest ostatnią książką zmarłej w 2025 roku poetki. Tak jak Marcin Wicha (zmarł 24 stycznia 2025 roku), który w kwietniu rozstał się z czytelnikami Kamionkiem, stworzoną wspólnie z Agnieszką Rayss literacko-fotograficzną opowieścią o osiedlu będącym „bałaganiarskim archiwum Warszawy”, tak Miłobędzka porządkuje sprawy doczesne i żegna się z odbiorcą tomem liryki „o tym że mnie jest / o tym że mnie nie ma”. W lapidarnych, często gwałtownych i niezauważalnych jak mrugnięcie oka utworach rozmyśla nad „wiatrem, którym żyła” i „piaskiem po odejściu”. Zastanawia się, „skąd się biorą gdzie / przepadają” „niezapisane lśnienia”. A czytelnikowi podczas lektury tych poetyckich westchnień mistrzyni skromnej formy i intensywnej treści „zbiera się na deszcz na płacz na śmiech” – podobnie jak w jednym z wierszy poetki.

Decyzją Miłobędzkiej te zapiski z codzienności ostatnich kilkunastu lat życia miały ujrzeć światło dzienne dopiero po jej śmierci. Poetka nie poddawała się modom. Im bardziej oczekiwano od poezji realizmu, ona tym chętniej zanurzała się w metaforze, w rozbuchanym świecie głośnych i zbędnych fraz wsłuchiwała się w ciszę, w drugiego człowieka, w siebie. Odeszła też na własnych zasadach, pozostawiając siłę słów, artystyczną wrażliwość, osobność, pokorę. I więcej nic.

Język Polish

podsumowanie roku w literaturze