Nike 2025 dla Elizy Kąckiej

eliza_kacka_fot_slawomir_kaminski_sk251005_0010064-s.jpg, default, Eliza Kącka z Nagrodą Literacką Nike 2025, fot. Sławomir Kamiński / Agencja Wyborcza

#literatura

Jurorzy i czytelnicy byli zgodni: nagrodę przyznali autorce eseju Wczoraj byłaś zła na zielono.

Ostatnimi czasy polska książka esejem stoi i tę prawidłowość widać było także w finale najważniejszej nagrody literackiej w kraju. Renesans opowiadania wciąż trwa, choć trudno mu całkiem oderwać się od powieści, ta z kolei wraca do swoich korzeni. Biografia powoli staje się narodową specjalnością, a poezja – choć tworzona w niszy – wciąż ma wiele do powiedzenia. Przypomnijmy siedem historii, które walczyły o statuetkę greckiej bogini zwycięstwa.

Literacka Nagroda Nike i Nike Czytelników: Eliza Kącka, Wczoraj byłaś zła na zielono

Eliza Kącka, „Wczoraj byłaś zła na zielono”, fot. Karakter

Słowo „inność” odmieniane jest w tym eseju przez wszystkie przypadki i wcale nie chodzi o atypowość psychologiczną czy społeczną jednej z bohaterek książki. Styl narracji, synestezyjne odczuwanie i opisywanie rzeczywistości, umiejętne łączenie odmiennych rejestrów świadomości stawiają tę prozę ponad znane literackie opowieści o budowaniu podmiotowości. Wczoraj byłaś zła na zielono to historia doświadczania poprzez język – subtelny, a jednocześnie bezkompromisowy. To również poruszająca powiastka o wzajemnym rozumieniu się, mimo niemożności porozumiewania się według powszechnie ustalonych norm. To wreszcie pouczająca gawęda o relacji matki i córki – szczególnej bliskości opartej na trosce i zaufaniu. Eliza Kącka odrzuca ckliwe tony, by wydobyć prawdę o funkcjonowaniu w rzeczywistości jednostki nieprzystającej do sztucznie stworzonych standardów, samej wyznaczającej granice swojego świata:

Ruda, nie kto inny, pokazała mi, jak stawiać kwestię w poprzek, odwracać porządki, mieszać abstrakcję z konkretem. Goniąc jej krótkie, zwięzłe, z rzadka wypowiedziane formuły, co i rusz wpadałam do króliczej nory.

W tej opowieści nie ma zbędnych słów ani obrazów, a mistrzowski montaż, przypominający regulowany strumień świadomości, nie pozwala oderwać się od tej historii. Kącka-pisarka zdaje się mówić: „Zapomnij, czytelniku, o wszelkich zasadach, modelach i wzorach, odrzuć porządek przyczynowo-skutkowy. Nawet, gdy coś się powtarza, nigdy nie jest takie samo”. Kącka-matka przekonuje:

Jej sposób myślenia dał mi dowód istnienia innego świata. Niejednorodnego, żywego, nicującego nasze kategorie. Baśń może być do niego wehikułem. Nie do świata królewien, świniopasów i smoków, jak myślałam w dzieciństwie. Do świata wyzwalającego słowa, pojęcia i rzeczy z reguł oswojonej grawitacji.

Wczoraj byłaś zła na zielono to książka wyjątkowa z jeszcze innego powodu: osobie czytającej dostarcza narzędzi do zrozumienia drugiego człowieka, a w osobie doświadczającej podobnej historii wyzwala wolność.

„Za esejem Elizy Kąckiej stoi nie tylko prawda doświadczenia, w przypadku autofikcji łatwo bowiem o szantaż emocjonalny, gdy przejmujący jest sam temat. Tu o sukcesie przesądziło najlepsze, co może dać literatura, czyli lekcja komunikacji i człowieczeństwa” – mówiła w laudacji na cześć laureatki Justyna Jaworska, przewodnicząca jury Nagrody Literackiej Nike. Kapituła nagrody zwróciła uwagę także na różnorodność języka:

jej własny, język stylistki wirtuozki a zarazem dociekliwej akademiczki, która przygląda się badawczo najważniejszej w swoim życiu relacji; język córki, literalny i nieoczekiwanie w tej dosłowności poetycki; wreszcie język społeczeństwa, które jak zawsze wie swoje.

Beata Guczalska, Konrad Swinarski. Biografia ukryta

Człowiek legenda: reżyser obdarzony charyzmą, pełen tajemnic scenograf niewylewający za kołnierz, manipulator posądzany o antysemityzm, wizjoner przemieniający akt tworzenia w prywatną rozmowę z aktorem i publicznością, geniusz przenikający psychikę ludzką. Biły się o niego teatry europejskie, ale on ukochał Kraków. Po pięćdziesiątej realizacji przedstawienia Wszystko dobre, co się dobrze kończy owacja trwała 14 minut. Zginął w katastrofie lotniczej, a jego pogrzeb wyglądał tak, jakby sam go wyreżyserował. Postać twórcy obrosła w mity i antymity. Nie ma jednego Konrada Swinarskiego. Beata Guczalska imponująco uchwyciła tę wielowymiarowość. W biografii artysty podkreśla:

Ten sceniczny kosmos – odrębny, integralny świat, który reżyser tworzył na scenie – mieścił w sobie równocześnie tragizm i szyderstwo, ludzi i zwierzęta, odniesienia do absolutu i cielesny konkret. Był skonstruowany z różnych perspektyw, z których żadna nie dominowała. [...] Podkreślano, że nie ma u Swinarskiego anonimowego tłumu, społeczności „w ogóle”, jednolitej grupy postaci. Są indywidualności ludzkie: z własną historią, z odrębnym odczuwaniem świata.

I sama kieruje się podobnymi założeniami. Konfrontuje Swinarskiego z wyobrażeniem o nim, zamiast dookreślić – nie pozwala go zaszufladkować, przywołuje nieznane okoliczności, wskazuje na odmienną motywację postępowania. Licząca ponad siedemset stron biografia (z przypisami niemal osiemset) nie jest suchym zlepkiem faktów, lecz próbą zrozumienia bohatera, wniknięcia w jego psychikę bez naruszenia granicy prywatności. Złożoną osobowość artysty widzimy na tle burzliwej historii Polski i Europy XX wieku, począwszy od narzucania niemieckiej tożsamości, a na powiązaniach z komunistyczną władzą skończywszy. Guczalska zdejmuje Swinarskiego z pomnika zachwytów i nieporozumień, a następnie ogląda go jak diament pod światło, by dostrzec jego prawdziwą naturę. Czy udało jej się rozgryźć swojego bohatera? Na pewno była blisko, ale w biografii często ważniejsze od odpowiedzi są pytania – a tych po lekturze Konrada Swinarskiego nie brakuje.

Ignacy Karpowicz, Ludzie z nieba

Wydawałoby się, że takie pisanie dawno wyszło z mody: myśli okrągłe, nie rwane lub ciosane, budowane wolno, słowo po słowie, by zatrzymać na dłużej i zainteresować, a nie zszokować. Tymczasem Ludzie z nieba utkani są właśnie z takich retroelementów sztuki powieści XIX-wiecznej, ale uśmiechającej się figlarnie do nieco sennego realizmu magicznego. Ignacy Karpowicz sięgnął co prawda po historię polskich lotników: pilota Franciszka Żwirki i inżyniera Stanisława Wigury, jednak ledwie musnął ich życiorysy. Nie o fakty w tej opowieści chodzi, tylko o międzyludzkie relacje: przyjaźń, bliskość, odpowiedzialność, współdziałanie. W końcu „człowiek nie zaczyna się nigdy sam w sobie, lecz w innych”.

Wątek uchodźczy dopełnia wojenny, joik Saamów słychać w niemym krzyku bieżeńców, wymyślona siostra bliźniaczka jest tyleż dopełnieniem swojego brata, ile głosem sumienia. Nawet bardziej intrygują kobiece postaci niż reprezentanci patriarchalnego świata, choć którykolwiek z charakterów został wyraziście zarysowany. Każdy ma swoją historię, ale uchyla jedynie jej rąbek. Mieszają się tu czasy i przestrzenie, tragedię neutralizuje szczypta humoru. I jeszcze ta plastyczna fraza, trzymane w ryzach metafory, które nie pozwalają dominować formie nad treścią:

Tak naprawdę samolot był zbudowany z zależności, wzajemnych wykluczeń, problemów matematycznych i materiałowych. Z samolotu najlepiej rozumiał struny fortepianowe. Dzięki nim rzecz się nie zawsze rozpadała w powietrzu. Jeśli zaś się rozpadała, to pewnie pięknie grając nokturny albo słyszało się w świście syreni śpiew, a muślin pokrywający płaty darł się na wstęgi i splatał w supły.

Autor Sońki po raz kolejny udowadnia, że nie trzeba fajerwerków, by rozpalić wyobraźnię.

Kora Tea Kowalska, Patrz pod nogi. O zbieraniu rzeczy

W dobie gloryfikacji minimalizmu, spowodowanej nie tyle modą, ile koniecznością wymuszoną chociażby przez szybko postępujące zmiany klimatyczne, pisanie o nadmiarze jest co najmniej ryzykowne. Tym bardziej wątpliwe zdaje się usprawiedliwianie zbieractwa poprzez osadzanie go w kontekście historyczno-kulturowym, pokazywanie celowości kolekcjonerstwa rzeczy zbędnych, a nawet jego socjologicznej użyteczności. Kora Tea Kowalska nie zważa na współczesne standardy. Lubi, więc zbiera; zbiera, zatem opisuje. Od „ziemniaków” z ziemi gdańskiej (czyli zniszczonych przedmiotów wykopanych z ziemi), przez puszki WHW (skrót od Winterhilfswerk – organizacji pomocowej założonej przez władze Trzeciej Rzeszy), aż po skarby kontenerowe, takie jak puzdereczka, flakoniki czy kieszonkowa spluwaczka. Nie czyni tego bezrefleksyjnie:

Ja też mam coraz częściej ochotę odrzucić język, by pojąć rzecz. W obliczu istnienia materii wszelki opis wydaje mi się zbyteczną emfazą. Przymiotniki są porażką przekładu zmysłów na tekst, a język nie przynależy do materii, więc opis nigdy nie będzie prawdą o jej bycie. Zawsze jest to co najwyżej „około-prawda”, częściej jednak niestety „gówno prawda”.

Jej Patrz pod nogi to esej bez naukowego zadęcia, pisany z biglem, humorem. Z pozoru naiwny w zamyśle staje się ponętną enealogią zasad kolekcjonerstwa, której ostatnia brzmi dość przewrotnie – „nigdy nic nie zbieraj, nigdy!”. Jak sama autorka przyznaje: „Rzeczy, które znalazłam, stają się dziwaczną paralelą rzeczy, których nie wyrzucił Marcin Wicha”. I podobnie jak laureat Nike w 2018 roku, Kowalska tworzy katalog osobliwości, przedmiotów porzuconych i zapomnianych, a skrywających niejednokrotnie fascynującą biografię właściciela, historię ekonomiczną, polityczną lub obyczajową, a nade wszystko – niezmierzony potencjał narracyjny. Tej książki z pewnością nie przeoczyłaby Wisława Szymborska w swoich Lekturach nadobowiązkowych – w końcu sama była nałogową zbieraczką, a trwałość rzeczy traktowała jako pretekst do rozważań na temat nietrwałości ludzkiej egzystencji. Kowalska ma tak samo: pisząc o materii, która pozostała, mówi o osobach i czasie, które przeminęły.

Dorota Masłowska, Magiczna rana

Scenografia jakby znajoma: luksusowe osiedla zamieszkane przez wygórowane aspiracje, modna piekarnia wypełniona zapachem świeżego rozczarowania, hotel otoczony aurą tymczasowości, galeria, w której handluje się porażką, ulice wybrukowane marazmem i niepowodzeniem. Z zewnątrz – wszystko w stylu eco friendly albo all inclusive. W środku – sączy się „magiczna rana”, a „zaklęte w niej cierpienie ciągle się odnawia”.

Bohaterowie także nadzwyczaj zwyczajni: poszukujący, ale nigdy nieznajdujący, pragnący i zawsze nienasyceni, wiecznie czekający, obrażeni, przegrani, żyjący złudzeniami, doświadczeni wstydem lub ironią losu…

I młodzi – w jednej czerwonej pięści niosąc przez świat starą reklamówkę, w drugiej najtańsze piwo, w dziobatej twarzy – straszne, wypłukane z nadziei do przezroczystego błękitu oczy. Krążyli po mieście jak wyrzuty sumienia, wykładali się na zasponsorowanych przez miasto hamakach, nocowali w unijnych kwietnikach. Stali na przystankach metodą dwa kroki do przodu trzy do tyłu, po czym wsiadali do autobusu, zajmując swoim zapachem od razu dwadzieścia miejsc.

Dorota Masłowska uprawia recykling treści, a z dobrze przyswojonej choreografii błędu próbuje wycisnąć niezużytą formę. Ni to powieść, ni opowiadanie. Magiczna rana boli o tyle, o ile czytelnik uwierzy w nieprzystawalność osób do świata i myśli do ciała. Materia języka tej prozy wciąż zdaje się niewyczerpana, skupiona na ogarnięciu chaosu, patchworkowa. Masłowska rozbija zwierciadło sztuczności na drobne kawałki, pozwala zranić się swoim bohaterom i czeka na oczyszczający syk cierpienia mający wyrwać czytelnika ze stanu obojętności. W nowej wersji siebie nie jest być może odkrywcza, ale przynajmniej autentyczna.

Tomasz Różycki, Hulanki & Swawole

Ciało poezji „do połowy / zanurzone w czasie, do połowy w wodzie” nasiąka w Hulankach & Swawolach wojną, która „odrasta [...] co dzień od nowa”. Nie ma tu miejsca na miłość: „Tylko się nie zakochuj teraz, głupcze” – zaklina podmiot liryczny, choć przecież uczucie to może przyjąć postać bólu matki po stracie syna. Rozmowa też staje się niemożliwa, bo poeta musiałby „na zimno składać słowa, / żeby czytającego chłód przejmował”. Mimo to w wierszach Tomasza Różyckiego tli się życie uobecniające się w czasownikach ruchu, rzeczownikach osobowych, przymiotnikach grozy, przerzutniach wybijających z rytmu, obrazach zmontowanych z kryzysu i katastrofy. Ta poezja nie przynosi ukojenia, ale też nie krzyczy; rani, chociaż nie epatuje cierpieniem; „jest głodem, / ma przydatności do spożycia nieczytelny / termin”.

Różycki przekształca w narzędzie walki niemoc pisania, a raczej opisania rzeczywistości przenikającej z doniesień medialnych. Świetnie przekłada analityczną obserwację na język liryki konkretu. W tomie tym myśli są precyzyjnie wymierzone w czytelnika, słowa stają się sprzymierzeńcem, bo świadczą o poczuciu odpowiedzialności. Rzeczywistość wkracza na pole mitu, grecka nimfa Kalipso wychodzi z ukrycia, proponując nieśmiertelność. Tę jednak odnajdujemy w poezji będącej blisko wydarzeń, pozbawionej konceptu, zaangażowanej, wygrywającej walkę z czasem. „Co przeciw śmierci?” – pyta podmiot liryczny w utworze Hulaj dusza. I daje receptę:

Kto chce wojny, przegra, nas nie zatrzyma
Nic. Na śmierć odrobina krwi z granatu [...].

Dziecko rysujące dom, dym z komina
i nas. Po wszystkim staniemy się dymem.

Wygraliśmy tę wojnę. Kropla życia:
zmocz pióro, wyprowadź w pole rój liter.

Paweł Sołtys, Sierpień

W rozmowie z Patrykiem Zakrzewskim na łamach Culture.pl Paweł Sołtys mówił:

Dużo łażę. Lubię gubić się w miejscach, w których nie byłem od trzydziestu lat, albo w których nie byłem nigdy wcześniej. Lubię po prostu pójść gdzieś i zobaczyć, co tam będzie; co się wydarzy, gdy skręcę w prawo. Czasem nic się nie wydarzyło, ale czasem dostawałem jakąś nagrodę. Tą nagrodą mógł być jakiś widok, jakiś człowiek, mogła też być jakaś myśl. Czyli to chodzenie jakoś stymuluje mózg

Przyjemnie jest się także zgubić pośród leniwych fraz, wspomnień odzianych w kostium historii, dygresji topniejących w sierpniowym słońcu. Albo obudzić się „w spójniku nocy i dnia”, usiąść w kawiarni i pomyśleć o „sygnałach w ciele, które idą z mózgu do ścięgien i mięśni, by słowa pojawiały się na kartce”. Sierpień zalicza się do prozy chodzonej, kontemplującej warszawską czasoprzestrzeń – trochę jak Grochów Stasiuka, choć może bliżej jednak Ronda Wiatraczna Bieńczyka.

Prawobrzeżna część miasta nęci swoim niedookreśleniem, atrakcyjnością niewykluczającą szpetoty. Sołtys jak zwykle uwodzi regularnym rytmem zdań, z których wypełzają opowieści o sztuce czytania i czekania, o pamiętaniu i zanikaniu. Niewielu pisarzy potrafi tak sprawnie poruszać się między tekstami i historiami z różnych porządków i dziedzin, mieszać fakty z fikcją. Jeśli z Mikrotyków tryskała świeżość spojrzenia, to w Sierpniu mamy triumf dojrzałości z tą samą niezachwianą ciekawością świata, choćby tego wewnętrznego. Im intymniej, tym łatwiej popaść w tani sentymentalizm, chyba że z tej nudy potrafi się ulepić magnetyzującą treść. Tak jak czyni to autor.

Język Polish

Literacka Nagroda Nike

esej literacki

poezja współczesna

biografia literacka