Antonina Tosiek: Opowieści o emancypacji kobiet z miasta i ze wsi to dwie równoległe historie [WYWIAD]

antonina_tosiek_noblistki_lc_20210602_042.jpg, default, Antonina Tosiek, fot. Łukasz Cynalewski/AW

Kim jest chłopka totemiczna i dlaczego wiejskie pamiętnikarki za wszystko przepraszały? Rozmowa z badaczką diarystyki ludowej i poetką, autorką książki „Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet”.

W swojej książce piszesz o życiorysach wiejskich kobiet w oparciu o ponad osiemset pamiętników nadesłanych na konkursy organizowane od lat 30. do lat 90. XX wieku. Stwierdzasz we wstępie, że „gra toczy się o przywrócenie wielości i różnorodności losów”. Miałem wrażenie, że ważną motywacją w pracy nad tą książką była dla ciebie niezgoda na uproszczenia i stereotypy w opowieściach powstałych na fali zainteresowania historiami ludowymi. Co cię najbardziej irytuje we współczesnych wyobrażeniach o tym, jaka była wieś?

Najbardziej przeszkadza mi to, że – niezależnie od tego z jakimi intencjami podchodzimy do tematu ludowości – operujemy właśnie modelami zbudowanymi na stereotypach. Od dziesięcioleci, w zależności od aktualnego zapotrzebowania politycznego, tworzono określone modele wyobrażeń o wsi. W okresie stalinowskim, kiedy wieś buntowała się przeciwko kolektywizacji, mówiono o kułakach. W latach 90. lud był potrzebny jako rzekomy hamulcowy przemian, na którego można było zrzucić winę za to, że reformy nie idą tak szybko albo że zamiast przynosić dobrobyt, wpędzają setki tysięcy ludzi w ubóstwo. A współcześnie uwspólniliśmy sobie wizję peryferii z myśleniem o „Polsce B” i „Polsce C” jako jednolitej grupie, która w takim samym stopniu jest podatna na populizm i prawicowy radykalizm. Jest po prostu – znowu – jedną wsią-monolitem, bez rozróżnienia na wsie podmiejskie, wsie z gospodarstwami wielkich producentów żywności, wsie utrzymujące się z wynajmu i sprzedaży odrolnionej ziemi pod budowę nowych domów.

Mam też problem z tym, jak wyobraziliśmy sobie uniwersalny model kobiecości na wsi. Nazywam go „chłopką totemiczną”. Chłopka totemiczna w kolejnych dekadach miała swoje określone reprezentacje, a ogromną rolę w kreowaniu tych obrazów odegrała oczywiście kultura popularna z bohaterkami rozpisanymi od Jagny przez Kargulową aż po postaci z Rancza. Dziś zaczęliśmy mówić o emancypacji i o podmiotowości kobiet z ludu, zastępując dawne wyobrażenie nowym – także uniwersalnym i unifikującym. W wielu współczesnych opracowaniach tak samo przedstawia się choćby kobietę żyjącą w międzywojniu na Śląsku i kobietę żyjącą na Polesiu. Jakby obie przynależały do tej samej klasy, żyły w jeden „babski” sposób. A wystarczy sięgnąć po statystyki dotyczące piśmiennictwa z 1921 roku, żeby zrozumieć, że ich życiorysów właściwie nie da się porównać, skoro w tym samym czasie na Śląsku nie potrafiło pisać zaledwie 5 procent wiejskich kobiet, a na Polesiu niemal tyle samo kobiet było piśmiennych.

Moja książka próbuje się trochę pokłócić z takim myśleniem i pokazać, że tak jak nie było jednego modelowego życiorysu „chłopki”, tak nie było również jednej wsi. Zależało mi na tym, żeby jak najobszerniej przytaczać wypowiedzi pamiętnikarek dlatego, że to, co one, własnym językiem, opowiadały o sobie, często zupełnie nie zgadza się z naszymi powszechnymi wyobrażeniami o wsi w XX wieku.

We współczesnych narracjach o chłopskości – bo rolniczki i rolnicy są w nich niemal nieobecni – mamy z jednej strony fetysz buntu, na przykład w opowieści o pańszczyźnie. Po drugiej stronie króluje za to historia bezkresnej i wszechogarniającej przemocy, która miałaby być jedynym doświadczeniem organizującym na przykład losy wiejskich kobiet. Myślę, że dotarliśmy do miejsca w opowiadaniu zwrotu ludowego, w którym spora część z tych dyskusji ogranicza się do kapitalizowania naszych zbiorowych, generacyjnych traum, czyli grania na bardzo silnych emocjach, które ten temat wywołuje w czytelniczkach i czytelnikach – ale bez pogłębiania tematu. Ślizgamy się po poręcznych uproszczeniach i jaskrawych kontrastach.

Moim zdaniem najciekawsza, a przy tym najmniej opisana przez polską humanistykę, jest raczej ludowa „partyzantka codzienności” – zamanifestowanie swojej niezgody za pomocą narzędzi, do których ma się dostęp. Świetnie w swoich badaniach i książkach uruchamia to Michał Rauszer, autor m.in. Bękartów pańszczyzny.

Dla mnie przykładem takiego cichego buntu jest samo to, że pamiętnikarki w ogóle decydowały się pisać. Bo przecież wymagało to dużej odwagi – większość z nich musiała pokonać naprawdę dużo przeciwności, żeby podjąć się spisania swojej historii, co często też stawało się w ich życiu swego rodzaju przełomem, zawalczeniem o większą podmiotowość. Najpierw musiały przecież same uznać siebie za posiadaczki i uczestniczki historii, stwierdzić, że ich życie jest w ogóle warte opowiedzenia.

Jak stwierdziła jedna z pamiętnikarek: „i tacy ludzie jak ja mają swoje życiorysy”. Co do motywacji autorek i tego, jakie znaczenie dla nich miało pisanie – przytaczasz kilka przykładów, w których stwierdzały one, że robią to przede wszystkim dla ulżenia sobie, z potrzeby podzielenia się swoją opowieścią i bycia wysłuchaną. Niektóre z nich pisały, że nie zależy im na tym, żeby to było opublikowane, albo z góry mówiły, że nie chcą brać udziału w rywalizacji konkursowej.

To jest niesamowicie interesujące, dlatego że prośby o niepublikowanie danych osobowych pojawiają się w wielu pamiętnikach – zarówno tych pisanych przez mężczyzn, jak i kobiety (chociaż kobietom zdarzało się to zdecydowanie częściej). Ale wycofanie swojego tekstu z konkursu i napisanie „ja po prostu miałam taką potrzebę”, to niemal wyłącznie specyfika pamiętników autorstwa kobiet.

Okładka książki „Przepraszam za brzydkie pismo Pamiętniki wiejskich kobiet”, autorka: Antonina Tosiek, fot. Wydawnictwo Czarne

Oczywiście, zdarzały się też pamiętniki bardzo tendencyjne czy wręcz propagandowe. Teksty, w których widać, że autorka starała się stylizować własny język na podobieństwo przeczytanych lektur albo dopasować opis swojego życia do wyobrażenia o tym, co „państwo profesorstwo w mieście” chciałoby o nim przeczytać. Dlatego w książce nie znalazły się pamiętniki z lat 50., spisywane w czasie największych represji stalinowskich. Większość autorek przyznawała, że opowiadają swoją historię po raz pierwszy i że ich główną potrzebą było po prostu zwierzenie się komuś, pragnienie poczucia konfesyjnej ulgi. Absolutnie nie chciały jednak, żeby ktoś się nad nimi litował, tylko żeby je zauważył, usłyszał, wiedział, że one też coś ważnego przeżyły, doświadczyły jakiejś krzywdy albo że po prostu przez większość życia były niesamowicie dzielne, a nikt im tego nigdy nie przyznał. Często pisały po prostu po to, żeby udowodnić samym sobie, że są coś warte, że ich historia ma znaczenie.

Zdecydowana większość pamiętników, na których pracowałam, nigdy nie była publikowana – umarły w teczkach Towarzystwa Przyjaciół Pamiętnikarstwa. Bardzo poruszające było też przeglądanie listów, które przychodziły do tej instytucji. Są ich tysiące, na większość nigdy nie odpowiedziano. Często zdarzało się też tak, że gdy zbiór pamiętników z jednego konkursu został publikowany, autorki biorące udział w kolejnych edycjach pragnęły wejść z nim w dialog, nawiązać kontakt z konkretną pamiętnikarką. W książce przytaczam fragment z pamiętnika kobiety, która zdecydowała się wziąć udział w konkursie, gdy przeczytała opublikowaną wcześniej historię matki, która tak jak ona straciła dziecko.

Inną motywacją, która pojawia się w niektórych pamiętnikach, była chęć przemówienia jako reprezentantka społeczności – podzielenia się nie tylko swoją historią, ale też opowiedzenia o bolączkach swojego środowiska.

Musimy pamiętać o tym, że tak naprawdę trudno powiedzieć – szczególnie jeśli chodzi o teksty nadsyłane w latach 30. – że ich autorki były „standardowymi” reprezentantkami swoich zbiorowości. Potrafiły pisać, dysponowały środkami umożliwiającymi im zakup papieru czy atramentu – były wyjątkowymi szczęściarami. Także dlatego, że były w stanie w ogóle uznać, że kobieta ze wsi może i powinna zabierać w taki sposób głos. O konkursach najczęściej dowiadywano się z prasy, a gazety uważano na wsi za domenę mężczyzn. To, co domowe, było „babskie”, co publiczne – męskie, chłopskie.

A jednak wiele pamiętnikarek zdecydowało się na pisanie właśnie dlatego, że były jakoś zaangażowane społecznie: działały w radach gromadzkich, kołach gospodyń wiejskich czy międzywojennym ruchu młodochłopskim. Wiele z nich miało po prostu w sobie aktywistycznego bakcyla i potrzebę mówienia w imieniu zbiorowości. Czasem było to bardziej kontrowersyjne i mniej uprawione, tak jak w cytowanej przeze mnie odezwie jednej z pamiętnikarek z lat 90., która formułowała hasła programowe w stylu „my, kobiety wiejskie, nie zgadzamy się na dostęp do aborcji i demoralizujący wpływ telewizji”. A z drugiej strony mamy moją ukochaną autorkę słynnego Pamiętnika nr 3 opublikowanego w Pamiętnikach chłopów, która w 1933 roku pisała: „niema chyba na świecie więcej zapomnianej i niedocenianej istoty niż wieśniaczka”, a znaczącą większość swojego pamiętnika poświęciła opisowi trudnych losów i systemowych nierówności, z którymi mierzyły się jej zdaniem mieszkanki wsi.

Czasem zdarzało się tak, że pisanie o konkretnych wspólnych problemach przyczyniało się do uzyskania realnej pomocy. W latach 60. działaczka społeczna Halina Krzywdzianka była odpowiedzialna za dokonywanie interwencji u autorek, których sytuacja tego wymagała, na przykład w sprawie uzyskania renty, wsparcia w rozpoczęciu nauki w szkole średniej czy w przypadku trudności materialnych i przemocy domowej. W archiwum znalazłam nawet raporty z kilku takich interwencji.

Stale powracającą emocją w tych pamiętnikach jest wstyd. Przejmujące jest to, że ich autorki ciągle za coś przepraszają – za to, że nie wiedzą, gdzie stawiać kropki i przecinki, czy że nadesłały naderwany rękopis, bo im „gęś zrobiła szczerbę”.

Mężczyznom, szczególnie pochodzącym z rodzin chłopskich czy robotniczych, też zdarzało się przepraszać w swoich pamiętnikach, ale robili to nieporównywalnie rzadziej. Pamiętnikarki przepraszały za wszystko. Za to, że ośmieliły się zająć komuś czas, za to, że ich życiorysy na pewno nie zostaną uznane za wystarczająco ciekawe, a one i tak przesyłają rękopis. Najczęściej jednak przepraszały już za samo zdobycie się na odwagę do pisania. Czasem nawet wybiegały z tym przepraszaniem do przodu, bo teoretycznie termin nadsyłania konkursowych pamiętników jeszcze nie minął, ale boją się, że zanim ich pamiętnik dotrze, upłynie zbyt dużo czasu, więc na wszelki wypadek przepraszają, jeśli się spóźniły. Przepraszały za krój pisma i za to, że zmieniły kolor atramentu, bo wypisało im się pióro. Tak zostały wychowane.

To bardzo przejmujące także dlatego, że to pokazuje szkatułkowy rodzaj podległości, której doświadczały. Ich miejsce w hierarchii lokalnej wspólnoty i tradycyjnej, katolickiej rodzinie wiejskiej wyznaczał ściśle określony, bardzo konserwatywny, bazujący na paradygmacie patriarchalnym wzorzec praw i obowiązków. Ale przepraszanie wskazuje też, że pamiętnikarki często nie czuły się w pełni przynależne do jakiejkolwiek wspólnoty, bo ta „wiejska”, z której pochodziły, często fundowała im doświadczenia przemocy i dominacji, a „miejska” oferowała głównie właśnie wstyd, poczucie upokorzenia i bycia nie na miejscu. Dlatego bały się, że ktoś uzna je za uzurpatorki cudzej (wyższej) kultury, jakby były nieuprawione w pisaniu. Zresztą biorąc pod uwagę to, jak potem były traktowane nawet przez jurorów konkursów poświęconych pamiętnikom mieszkańców i mieszkanek wsi, okazuje się, że wcale tak bardzo się nie myliły.

No właśnie, szczególnie ciekawe dla mnie było też to, że pokazałaś, jak te konkursy pamiętnikarskie wyglądały za kulisami. Wewnętrzne oceny pamiętników bywały dość brutalne.

Najbardziej zdziwiły mnie komentarze lektorskie Wiesława Myśliwskiego, jednego z moich absolutnie ukochanych pisarzy, który był lektorem pamiętników nadsyłanych na konkurs „Młode pokolenie wsi Polski Ludowej” z początku lat 60. Jak tylko trafiłam na jego komentarz o treści „dziewczyńskie ple-ple”, wiedziałam, że w książce musi pojawić się rozdział dotyczący procesu oceniania pamiętników spisywanych przez kobiety.

Od 2021 roku prowadziłam cykl esejów o pamiętnikach chłopskich dla „Czasu Kultury”, ale celowo pracowałam głównie na męskich pamiętnikach, kobiecym poświęciłam osobny projekt. Przyzwyczaiłam się wtedy do tego, że pamiętniki były mocno redagowane i cenzurowane, nieraz wykreślano z nich całe strony. Pracując jednak nad książką, zacząłem zwracać uwagę na komentarze recenzentów i redaktorów, które pojawiają się przy pamiętnikach kobiet i nieraz szczęka mi opadała. Wiele komentarzy odnosiło się oczywiście do kwestii polityczno-propagandowych, np. tego, że dziewczyna była córką przedwojennego ludowca. Ale dla niektórych redaktorów problematyczne okazywało się na przykład to, że w pamiętniku pojawia się opis spożywania przez kobiety wódki. W innym przypadku cenzor czy redaktor zdecydował się zmienić poszczególne słowa nazywające emocje. Dziewczyna pisała, że jest „dumna i szczęśliwa”, bo udało jej się skończyć szkołę podstawową z najlepszym wynikiem w całej klasie, a redaktor zamieniał to na krótkie, wręcz absurdalne zdanie: „byłam taka wesoła”. Ona pisała „kościół”, on zmieniał na „kościółek”, ona „mama”, on „mamusia”.

Dlaczego tak infantylizowano autorki? Może uważali, że wtedy łatwiej będzie z nimi empatyzować, będą ciekawszymi bohaterkami? W takiej formie i z takim językiem po prostu lepiej pasowały do inteligenckich wyobrażeń na temat „wiejskiej kobiety”. Czyli znów kreowano określony wizerunek mieszkanki wsi. Albo inna rzecz, która mnie uderzyła – z pamiętników kobiet urodzonych jeszcze w XIX wieku czy na początku XX wieku wykreślano rubaszne żarty. Jeśli tekst był napisany z większą werwą i biglem, często starano się je trochę przytemperować. Z historii tych ingerencji mogłaby powstać osobna książka. Ale wtedy niestety trzeba by było odebrać w jakimś stopniu głos samym pamiętnikarkom i kolejny raz przyznać go ludziom, którzy przez dekady je uciszali.

Tak już jest w świecie zbudowanym na paradygmacie patriarchalnym, że świadectwa kobiet częściej odbierane są jako pobrzmiewające fałszem, histerią, nadmierną emocjonalnością. Najbardziej przejmujące przykłady tego zjawiska znalazłam w tużpowojennym konkursie „Opis mojej wsi” z 1948 roku. Te pamiętniki wydano dopiero na początku lat 60. Krystyna Kersten i Tomasz Szarota, którzy je opracowywali, stwierdzali we wstępie, że pamiętniki kobiet były pełne opisów przyrody, bardziej rozwlekłe i mniej rzeczowe, dlatego rzadziej decydowali się publikować je w całości. Jestem przekonana, że nie kierowały nimi złe intencje, ale ten przykład trafnie obrazuje perspektywę, z której autorki pamiętników oglądano i oceniano. To właśnie w kolekcji pamiętników z tego konkursu znalazłam opowieść dziewczyny, która szczegółowo opisała, jak w maju 1945 roku rozminowywała pole rodziców. Nie trafiła do monografii. Jestem niemal pewna, że gdyby jego autorem był mężczyzna, stałoby się inaczej. Uznano ją za fantastkę, ale weryfikowałam podane przez nią informację i okazało się, że ta historia jest jak najbardziej prawdopodobna. Sprawdzałam – najpierw samodzielnie, później wraz z redaktorką książki – wszystkie istotne informacje podane przez autorki i w książce przytaczam tylko te pamiętniki, w przypadku których nie mam dużych wątpliwości i obaw co do ich rzetelności.

Przytaczasz pamiętniki stworzone na przestrzeni kilkudziesięciu lat, więc układa się z tego również opowieść o tym, jak przebiegała emancypacja wiejskich kobiet. Jednak jak piszesz: „procesy emancypacyjne, których doświadczały nasze babcie i prababki, w dużym stopniu zawdzięczamy zatem dobrodziejce bardzo kapryśnej i nieoczywistej: organicznej potrzebie przetrwania”. Jak to rozumieć?

Weźmy taki przykład: w trakcie I wojny światowej prenumerata gazety „Piast” – wydawanej przez jeden z odłamów PSL-u – zaczęła osiągać niemal dwukrotne wzrosty. Odpowiedzialne za to były nowe czytelniczki, których mężowie zostali powołani do wojska. Z dnia na dzień zostały zmuszone do tego, żeby przejąć pełną kontrolę nad gospodarstwem, zacząć angażować się w kwestie finansowe czy polityczne.

„Dziejowa konieczność” zawsze była najsilniejszym impulsem dla emancypacji. Podobnie było w czasie II wojny światowej, o której zwykle myślimy przez pryzmat najgłośniejszych i najbardziej spektakularnych wydarzeń, takich jak powstanie warszawskie, ale na wsiach wojenna rzeczywistość przecież wyglądała zupełnie inaczej. Czasami nawet czyjaś sytuacja stawała się lepsza niż przed wojną, bo na przykład jeździł do miasta gdzieś pokątnie sprzedawać żywność, choć ryzykował przy tym życie. Oczywiście, wiele moich pamiętnikarek miało też przerażające doświadczenia z czasów okupacji, opisywały historie wywózek, aresztowań, ucieczek, przemocy ze strony żołnierzy czy grup partyzanckich. Ja jednak zdecydowałam się nie pisać o wojnie – to wymagałoby innych narzędzi, te historie zdecydowanie zasługują na to, żeby je opowiedzieć w nieco inny sposób.

Często więc emancypacja przychodziła z konieczności i była rezultatem doświadczeń szalenie trudnych, pełnych okrucieństwa i lęku. Takim impulsem były także powojenne przemiany społeczno-polityczne: kolektywizacja, mechanizacja rolnictwa, demokratyzacja edukacji, migracje do miast.

Ale musimy też pamiętać, że często mamy mylne wyobrażenie na temat emancypacji z czasów PRL-u. Z jednej strony PRL przyniósł alfabetyzację, rozwój szkolnictwa, ułatwił możliwość awansu społecznego – wszystkie te rzeczy, które zrewolucjonizowały nasz kraj. Ale z drugiej strony, jeśli weźmiemy pod uwagę na przykład historię medykalizacji i tego, jak rozwijała się opieka zdrowotna w miastach, a jak na wsi, okazuje się, że mamy dwie równoległe historie drugiej połowy XX wieku.

Te fragmenty były dla mnie wyjątkowo szokujące. Na przykład to, że rolniczki i rolników objęto bezpłatną służbą zdrowia dopiero w 1972 roku, a prawo do emerytury rolniczki, które nie były właścicielkami ziemi, zyskały dopiero w 1982 roku.

Mimo że to one najczęściej pracowały na roli, często samodzielnie, bo mężczyźni podejmowali pracę poza rolnictwem, tylko nie figurowały jako właścicielki. To jest jedna sprawa – brak podstawowych zabezpieczeń socjalnych. Ale wstrząsający jest też choćby fakt, że w latach 70. nieco ponad połowa ludności Polski mieszkała na wsi, ale tylko 5 procent lekarek i lekarzy pracowało na obszarach wiejskich. Gigantyczny skok cywilizacyjny w PRL-u był jak najbardziej realny, ale tylko w pewnych obszarach.

Nie da się tak samo opowiedzieć historii emancypacji kobiet z miasta i ze wsi. Powiemy na przykład że w 1959 roku wprowadzono ustawę o powszechnym dostępie do aborcji. Tylko że kobiety na wsi w bardzo wielu przypadkach nie mogły z tego skorzystać. Bo ktoś im tego prawa odmawiał, mieszkały kilkadziesiąt kilometrów od poradni albo szpitala, bo zostały wychowane w przekonaniu, że wszystko, co związane ze sferą erotyczną jest grzechem, bo nie były edukowane w kwestii antykoncepcji. W książce wspominam przykład dwóch nieszczęsnych mutacji tygodnika „Przyjaciółka” – w mutacji miejskiej pisano o antykoncepcji, ale w wiejskiej już nie. Czyli mamy prawo kobiety do decydowania o własnym ciele, ale nie każdej kobiety i nie w każdym miejscu w Polsce. Bardzo zależało mi, żeby pokazać przełamania i zgrzyty w naszym bardzo tunelowym myśleniu o dwudziestowiecznej emancypacji.

Jeśli chodzi o emancypację, to piszesz też o tym, jak wielką rolę dla wielu kobiet odgrywały koła gospodyń wiejskich i wiejskie instytucje kulturalne. Jest taki piękny fragment, gdzie jedna z pamiętnikarek, która tuż po wojnie próbowała zorganizować świetlicę i czytelnię w swojej wsi na Kujawach, pisała: „przecież nie tylko do rzeczy przyziemnych jesteśmy stworzeni, mamy prawo wołać o jaśniejszy krąg życia i domagamy się tego”. Od razu skojarzyło mi się to z hasłem „chcemy całego życia” Nałkowskiej.

Działaczki kół to zdecydowanie moje ulubione bohaterki tych pamiętników. Wiele kół obchodzi teraz swoje stulecie i marzy mi się, żeby pojeździć do nich na spotkania autorskie. Koła gospodyń wiejskich – które dzisiaj często opowiadamy sobie memami albo krzywdzącymi żartami o „zapóźnieniu” – dla rzeszy kobiet były jedną z absolutnie najważniejszych instytucji w ich życiu. Na przykład, co jest szalenie ważne, oferowały im alternatywę wobec tradycyjnej edukacji. A w bardzo wielu pamiętnikach pojawia się rozpacz z powodu tego, że ich autorki były zmuszone do przerwania nauki.

Koła organizowały kursy doszkalające – higienizacyjne, pielęgnacji niemowląt itd. – które pozwoliły licznym kobietom przeskoczyć cywilizacyjną przepaść. Ważną rzeczą, o której pisało wiele autorek (ze względu na objętość książki musiałam zrezygnować z rozdziału poświęconego jedzeniu i diecie), były także kursy gotowania i zdrowego żywienia. Wiele z nich wspomina, że na kursach nauczyły się na przykład gotować pomidorówkę czy dodawać do posiłków makaron. W latach 70. koła gospodyń wiejskich organizowały niezależne żłobki i przedszkola w trakcie żniw. Czyli były to tak naprawdę jedyne organizacje, które wiedziały z czym muszą mierzyć się te kobiety, więc odpowiadały na ich realne potrzeby.

Niezwykle istotny był także ich aspekt wspólnotowy, to że dawały wsparcie od kobiet dla kobiet. Jeżeli koło gospodyń wiejskich było bardziej rozkręcone, miało większe fundusze, mogło organizować nawet wycieczki do teatru czy na koncerty. Albo organizowało własną bibliotekę.

Ale jest też rzecz, która mnie niesamowicie dotykała, czyli to, że wiele z tych autorek było bardzo samotnych – mimo tego, że miały w swoim otoczeniu wiele kobiet. Tak naprawdę koncepcja bliskiej przyjaźni między młodymi dziewczynami zaczęła się pojawiać w tych tekstach dopiero w drugiej połowie lat 60. Myślałam, że to jest przedziwne, a potem przypomniałam sobie o relacji mojej babci z jej bardzo bliską znajomą. Znały się od czterdziestu lat, widywały się prawie codziennie, ale do końca życia mówiły do siebie na „pani”. Jedna by za drugą życie oddała, ale nie mówiły sobie o intymnych problemach, nie dzieliły się rzeczami, które były dla nich trudne i bolesne.

Dziś nieraz myślimy, że dawniej to musiała być taka bardzo bliska wspólnota, bo przecież kobiety na wsiach spędzały ze sobą bardzo wiele czasu, wyobrażamy sobie, jak na „tradycyjnej wsi” rodem z Chłopów zbierały się razem, łuskały groch i śpiewały pieśni. Tak, ale niestety była to bardzo powierzchowna wspólnota. Wspólnota, która istnieje przede wszystkim z konieczności i użyteczności. Najczęściej jednak szczere i emocjonalne relacje, mówienie o swoich lękach i słabościach było totalnym tabu. Tymczasem koła gospodyń wiejskich na pewnym poziomie to umożliwiały. Czasem też dawały kobietom realne narzędzia emancypacji i niezależności finansowej: w książce przytaczam historię pamiętnikarki, która razem z koleżanką z koła wpadła na pomysł, żeby rozkręcić swój biznes – hodowlę kur niosek.

Swoją drogą, znaczące wydaje mi się też to, że ta tradycja pamiętnikarska zaczęła zamierać w latach 90.

W ostatnich latach zdarzały się tego typu konkursy, wyszedł na przykład zbiór Sto lat mojego gospodarstwa z 2018 roku przygotowany przez Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN. Ale rzeczywiście było tego bardzo niewiele. Po roku 2020 ukazały się za to zbiory Pamiętniki pandemii, poza tym Cała siła, którą czerpię na życie, czyli szalenie ciekawy i ważny wybór pamiętników osób LGBTQ+ oraz monografia przygotowana przez Monikę Glosowitz, efekt konkursu na Pamiętniki kobiet z rodzin górniczych.

Tradycja pamiętnikarstwa umarła z różnych powodów – moim zdaniem wiązało się to przede wszystkim z upadkiem państwowej prasy i brakiem wsparcia instytucjonalnego. Opowieść jak najbardziej była, zniknęła dla niej infrastruktura. Wyobraź sobie współczesny, masowy konkurs dedykowany tylko i wyłącznie doświadczeniu transformacji na wsi – mogłaby powstać z tego niesamowita książka, ukazująca zapewne zupełnie osobną i nieopowiedzianą dotąd historię reform neoliberalnych. Już na samym początku lat 90. większość instytucji i tytułów prasowych, które dotychczas organizowały konkursy pamiętnikarskie, upadło, a młody polski kapitalizm nie był szczególnie zainteresowany peryferiami. Jeśli już, to w zestetyzowanej formie, jak chociażby w przypadku literatury małych ojczyzn. Opowieść o latach 90. na wsi zbudowały więc nam takie obrazy, jak filmy Arizona, Czekając na sobotę czy Pieniądze to nie wszystko Machulskiego albo teksty ks. Tischnera o homo sovieticusie. W obu konkursach z lat 90., na które powołuję się w książce, zdecydowanie nie ma opowieści o neoliberalnym sukcesie i triumfie wolnego rynku – jest historia walki i to najczęściej z góry przegranej, dużo bezsilności i zawiedzionych nadziei.

A co cię najbardziej zaskoczyło podczas pracy z tymi pamiętnikami? Czy miałaś takie sytuacje, że pamiętniki zweryfikowały twoje wcześniejsze założenia?

Najbardziej zszokowały mnie te wspomniane już kwestie związane z ochroną zdrowia i to, jak państwo rozwiązywało je w praktyce. Zupełnie nie przypuszczałam, że w czasach, kiedy moja mama była już nastolatką, w niektórych województwach terenach wiejskich statystycznie na 35 tysięcy osób przypadał jeden lekarz. Zdumiały mnie też badania dotyczące tego, ile wiejskie kobiety poświęcały czasu w ciągu dnia na pracę i na sen. Z badań Stefanii Śliwińskiej prowadzonych w latach 70. wynikało, że od marca do października na sen pozostawało im średnio 5 godzin i 25 minut.

Zdziwiło mnie też to, jak duże potrafiły być różnice pomiędzy poszczególnymi pokoleniami. Na konkursy organizowane w latach 70. i 80. wiele tekstów nadesłały kobiety, które de facto powinny były napisać je 50 lat wcześniej – autorki urodzone pod koniec XIX wieku i na początku XX wieku. I co ciekawe, one są najczęściej o wiele mniej zainteresowane przestrzeganiem konwenansu, mniej pruderyjne niż pamiętnikarki z pokolenia ich córek czy wnuczek.

Wiadomo, że żyły w innej relacji z ciałem – ówczesna kultura wiejska pozostawała w silnej izolacji wobec miasta, a ich codzienność była blisko związana z naturą, obserwowaniem cyklu narodzin i umierania, ciał zwierząt itd, traktowały więc seksualność jako oczywistą, w pełni organiczną część życia. Wstydziły się i pisały o wstydzie w inny sposób i w innych kontekstach. Wiele moich bohaterek urodzonych na przełomie XIX i XX wieku miało znacznie mniejszy problem z pisaniem o seksie niż młodsze pamiętnikarki.

A masz przypuszczenia, skąd wzięła się ta zmiana podejścia w późniejszych generacjach?

Myślę, że dostęp do kultury popularnej tak naprawdę wiele kobiet bardziej zawstydził niż emancypował. Nałożył na nie szereg wymagań i ograniczeń, ale także nowych „norm” w pisaniu i myśleniu o swojej kobiecości. Dotyczy to choćby kwestii związanych z modą, wyglądem, prowadzeniem domu czy stylem wychowania dzieci. W PRL-u kobieta na wsi miała żyć i pracować „po wiejsku”, ale wyglądać jak mieszkanka miasta.

Przejmujące jest też to, czego starsze pamiętnikarki najbardziej zazdroszczą młodszym pokoleniom. Jeśli je krytykują, to najczęściej w tonie: „młode dziewczyny są bezwstydne, nieodpowiednio się ubierają, palą papierochy, uganiają za chłopakami i słuchają za głośno muzyki”. Ale wiele z tych kobiet podkreśla, że młodzi mają przed sobą możliwości, których one nie mogły sobie nawet wymarzyć. I przede wszystkim chodzi tu o szkołę – edukacja to jest zawsze największe pragnienie tych kobiet. Zakochać się, mieć szczęśliwy dom – czemu nie, ale to możliwość kształcenia się powraca w setkach pamiętników jako podstawowa aspiracja.

Jeszcze odnośnie tego, co mówiłaś o wpływie kultury na pruderyjność, to myślę, że książki i filmy wpłynęły również na zmianę sposobu wyrażania uczuć, na przykład na wizję romantycznej relacji.

Jak najbardziej. W części pamiętników z późniejszych konkursów można zauważyć, że ich autorki myślą pewnymi kalkami literackimi. Jeden z moich ukochanych pamiętników – choć w książce niestety się na niego nie powołuję – jest napisany w konwencji romansu, takiego harlequina w PGR-ze. Wspaniała rzecz. Widać w nim, że ta pamiętnikarka zaczytywała się w tego typu tekstach, więc wystylizowała w ten sposób swoją powieść – bo chyba tak trzeba ją nazwać.

Sama koncepcja miłości romantycznej w tych pamiętnikach pojawia się bardzo późno. Oczywiście, pojawiały się czasem historie wielkiej miłości, ale najczęściej małżeństwo przedstawiane było jako kwestia absolutnie praktyczna. Czyli kocha się tego swojego męża, ale trochę tak przez zasiedzenie. A opowieści o tym, że można podjąć decyzję o małżeństwie z miłości, pojawiają się na dobrą sprawę dopiero w latach 60. Tak samo było ze wspomnianą wcześniej koncepcją bliskiej i intymnej przyjaźni.

Równolegle pojawiła się choćby koncepcja czasu wolnego i hobby. Zresztą wiele z pamiętnikarek miało z tym problem i czuły się winne za „marnowanie czasu”, bo przecież zostały wychowane w konieczności ciągłego działania, nieustannie czegoś nowego do zrobienia. Relacje wielu kobiet z czasem wolnym wyglądały tak: usiądziesz sobie, ale i tak zajmujesz się czymś, co uważasz za produktywne, na przykład robisz na drutach. Zresztą każdy, kto miał babcię wychowaną na wsi, dobrze to zna – nawet jeśli babcia usiądzie z innymi przy obiedzie, to tak gdzieś z boku, żeby mieć blisko do kuchni. Moja babcia do końca życia nie siadała przy stole, tylko nieco dalej, pod kaloryferem, żeby w każdej chwili móc komuś nałożyć dokładkę, dolać kompotu, i nie dało jej się tego wyperswadować.

To tak na koniec: w książce wspominasz, że wytatuowałaś sobie na przedramieniu cytat z jednego pamiętnika z lat 30. autorstwa Jadwigi C. – mogłabyś zdradzić, jaki to cytat?

„Nastąpi pogoda” – napisany jej krojem pisma i wpisany w rysunek słońca. Jadwiga C. miała bardzo trudne życie, los naprawdę jej nie oszczędzał. W zakończeniu swojego pamiętnika pisała jednak o nadziei na lepszą przyszłość, o radości życia i o tym, że „po burzy zawsze nastąpi pogoda”. Brzmi może i nieco infantylnie albo egzaltowanie, ale wielokrotnie wracałam do tego pamiętnika i za każdym razem tak samo mnie poruszał. Bo Jadwiga C. napisała to jesienią 1937 roku, więc wkrótce potem przyszła wojna. Szukałam informacji o jej dalszych losach, ale niestety nic nie udało mi się znaleźć. Ale jej „pogodę” zabrałam ze sobą także poza książkę.

Antonina Tosiek (ur. 1996) – badaczka dwudziestowiecznej diarystyki ludowej, poetka i krytyczka. Doktorantka Szkoły Doktorskiej Nauk o Języku i Literaturze UAM. Laureatka Studenckiego Nobla w kategorii literatura i dziennikarstwo. Członkini redakcji naukowej kwartalnika „Czas Kultury”. Autorka książek poetyckich storytelling oraz żertwy – za tę drugą otrzymała Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej oraz Nagrodę Literacką m.st. Warszawy.

Język Polish