Listy Dąbrowskiej i Kowalskiej

Czy mamy skończyć romans? Listy Dąbrowskiej i Kowalskiej

maria_dabrowska_i_anna_kowalska_en_00909363_4946.jpg, default, Maria Dąbrowska i Anna Kowalska, 1951, Warszawa, fot. archiwum Cezarego Gawrysia/Fotonova/East News, Czy mamy skończyć romans?Listy Dąbrowskiej i Kowalskiej

#literatura

Korespondencja miłosna, emocjonalna, nierzadko intymna między dwiema pisarkami, w dodatku prowadzona tak długo – przez ćwierć wieku – to ewenement na skalę światową. Maria Dąbrowska i Anna Kowalska wymieniły ze sobą około 2350 listów na 4287 kartach. Około, bo niektóre nie są datowane i czasem nie wiadomo, kiedy jeden się kończy, a drugi zaczyna. Jaka była ta saficka relacja?

Bezgraniczna

Anno, ledwie wydychałam Twoje dwa poprzednie listy, przeraziłaś mnie od innej strony. Co to za "niewieście" dolegliwości? [...] Tylko na Boga, co znaczą słowa "albo jestem w ciąży". Napiszesz sobie lekko coś takiego, a ja potem wariuję. Przecieram oczy, czytam te słowa dziesięć razy. Nic nie rozumiem. Wyjaśnij mi, co znaczy ten okrutny żart?

Słowa te zapisała autorka Ludzi stamtąd w poniedziałek 10 grudnia 1945 roku jako odpowiedź na wiadomość ukochanej z 3 grudnia. W międzyczasie zdążyły wysłać do siebie jeszcze parę listów, bardziej wyważonych, ponieważ poczta między Warszawą a Wrocławiem działała wolniej niż ich myśli i uczucia przelewane na papier. Często z tego powodu dochodziło do drobnych nieporozumień, wzajemnych podejrzeń o zapomnieniu, a pisane na gorąco słowa dzień później stawały się nieaktualne. Tym razem sprawa była poważna. Anna wysyłała sprzeczne sygnały: raz donosiła o swoich dolegliwościach, braku apetytu, fizycznej niemocy, zmiennych nastrojach, to znów zapewniała, że jej "zdrowie jest doskonałe". Niepewność była dla Dąbrowskiej nie do zniesienia, jednak korespondencja z 19 grudnia potwierdzająca ciążę Kowalskiej okazała się prawdziwym ciosem. Maria zareagowała gwałtownie, ale wysłała do Anny dopiero piątą wersję listu, wedle jej słów – najbardziej delikatną:

Nie władnę sobą z rozpaczy, boleści, żalu – płacz zalewa moje tak trudne do łez oczy. Nie władnę sobą z bezgranicznej, zdumionej indygnacji. To jest o całe piekło gorsze od katastrofy Warszawy i śmierci Jadzi. [...] I to miało miejsce po tej naszej wiośnie, po największym nasileniu naszej bliskości, której zdawało się nic nie jest w stanie zniszczyć, rozerwać ani znieważyć i kiedy nie miałaś żadnego powodu, żeby się "mścić" albo żywić wobec mnie wrogie uczucia. Więc za co? za co? za co?

W tym samym przekazie z 24 grudnia przekonywała adresatkę, że nie może jej stracić, że kocha ją mimo wszystko i cieszy się, że dolegliwości kochanki nie okazały się ciężką chorobą. Intrygujący zdaje się dopisek na marginesie kolejnego listu Dąbrowskiej: "Pośród niespanej nocy potworne podejrzenie – 18 grud[nia] stwier[dzona] ciąża, czwarty mies[iąc]. Cztery mies[iące] wstecz, to 18 sierpnia. A więc może oboje jesteśmy rodzicami". Kowalska zapewniała partnerkę: "Nigdy nie skończy się moja miłość do ciebie". W ostatniej wiadomości 1945 roku napisała: "Piję kieliszek świetnego vermouthu – na zapomnienie".

Nieodczytana

Okładka książki "Maria Dąbrowska, Anna Kowalska. Listy. Tom I: 1940-1945", fot. wydawnictwo: Instytut Badań Literackich PAN

W tym miejscu urywa się pierwszy tom listów Marii Dąbrowskiej i Anny Kowalskiej. Opracowanie korespondencji z lat 1940–1945 przez Sylwię Chwedorczuk, biografistkę autorki Safony (Kowalska. Ta od Dąbrowskiej), jest jednocześnie początkiem sześciotomowej edycji listów tych dwóch pisarek, przygotowywanej w ramach grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki pod kierownictwem profesor Ewy Głębickiej i wydawanej przez Wydawnictwo IBL PAN. Kolejne tomy – zawierające korespondencję do roku 1949 – zostaną opracowane przez różne osoby w latach 2023–2027. Pozostałe listy (około 1050) będą podstawą następnej edycji. A ta nie należy do najłatwiejszych.

Z charakterem pisma Dąbrowskiej było tak jak z jej osobowością – trudno było go odczytać. W kontaktach z Kowalską maszyny używała jedynie w kilku przypadkach: w związku z urazem ręki, z upływem lat – gdy coraz bardziej zdawała sobie sprawę z nieczytelności pisma, a czasem z powodów praktycznych: "na cieniutkim papierze maszyn[owym] więcej się zmieści do koperty". (Inaczej było w korespondencji z mężem i Stanisławem Stempowskim, którą nadawczyni przepisywała na maszynie w czasie wojny). Profesor Głębicka tłumaczy:

Być może był to wymóg elegancji wobec przyjaciółki, z drugiej jednak strony kopia listu pisanego na maszynie ułatwiałaby porządkowanie korespondencji, odwoływanie się do treści wcześniejszych epistoł, dawała wreszcie gwarancję, że nawet jeśli list zaginie, ocaleje jego kopia. Tyle że żadne kopie listów maszynopisowych nie zachowały się; można przypuszczać, że Dąbrowska, choćby ze względów dyskrecjonalnych, ich nie sporządzała, pisząc listy w jednym egzemplarzu.

Zadania nie ułatwiają też obcojęzyczne wstawki (głównie francuskie, rzadziej angielskie, niemieckie, łacińskie czy włoskie) ani braki w datach, myląca kolejność odpisywania na listy, które utknęły gdzieś na poczcie lub w ogóle nie dotarły do adresatki. Dąbrowska wyrzucała koperty ze stemplami pocztowymi, ale przynajmniej numerowała swoje przesyłki – choć i tu zdarzały jej się pomyłki. Tym bardziej docenić należy ogrom pracy włożonej w przygotowanie do druku tychże listów oraz niezwykle rozbudowany aparat krytyczny – przypisy stanowią nie tylko lapidarne wyjaśnienia, lecz także niewyczerpane źródło informacji o osobach, zdarzeniach i epoce. Niejednokrotne zestawienie treści listów z zapisami w dziennikach pisarek rzuca nowe światło na ich los i relacje. Szkoda tylko, że w 700-stronicowej książce nie znalazło się miejsce choćby na próbkę charakteru pisma Dąbrowskiej, która 29 kwietnia 1944 roku prosiła "najserdeczniejszą" i "najdroższą" Annę o wybaczenie nieczytelności: "Jestem od jakiegoś czasu z nerwami nie w porządku i nie mogę nic robić spokojnie". Akurat spokój w tym związku gościł rzadko.

Szalona

Spotkały się jeszcze przed wojną, w warszawskim domu Jana i Ireny Parandowskich. Wówczas nie kontynuowały relacji, choć obracały się w podobnym kręgu znajomych. Sytuacja zmieniła się po rozpoczęciu działań zbrojnych, a miastem, które połączyło kobiety, był Lwów. W grudniu 1939 roku Dąbrowska i jej partner Stanisław Stempowski znaleźli schronienie u Stanisławy i Izydora Blumenfeldów (Marię i Stasię połączyło zresztą romantyczne uczucie). Kowalska i Blumenfeldowa znały się z czasów szkolnych, z Gimnazjum Żeńskiego Klasycznego i Realnego Zofii Strzałkowskiej. Po nieudanej próbie powrotu do domu Dąbrowska i Stępowski zamieszkali u Anny i Jerzego Kowalskich przy ulicy Supińskiego 11 m. 1 we Lwowie. Był rok 1940, autorka Nocy i dni skończyła 51 lat, z kolei mniej ceniona literatka – 37. W eseju towarzyszącym wydaniu pierwszego tomu listów Chwedorczuk zauważa, że różnica wieku jest czasem widoczna w korespondencji, gdy Maria zwraca się do Anny chociażby słowami "dziecino szalona". W dodatku Kowalska w swoim dzienniku zanotowała, że od Dąbrowskiej otrzymała list "przyjemny, ale trochę jak od nauczycielki do uczennicy". Badaczka dodaje:

Dalsze losy tej znajomości pokazują, że początkowa rezerwa przełamała się. Autorka "Ludzi stamtąd" wyraźnie Annę polubiła, doceniła jej wiedzę z zakresu literatury i kultury antycznej, erudycję, inteligencję i poczucie humoru. Ważne dla niej było także, że listy od Anny stanowiły źródło informacji o Lwowie, szczególnie o pozostawionej w mieście Stanisławie Blumenfeldowej, w której Maria wciąż się kochała.
Kowalskiej trudno było zaimponować – a jednak pozostawała ona pod wrażeniem Dąbrowskiej.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Anna Kowalska i Maria Dąbrowska, 1960, Komorów, fot. archiwum Cezarego Gawrysia/Fotonova/East News

Obrazek

maria_dabrowska_i_anna_kowalska_en_00909363_4944.jpg

Pierwszy list wysłała Maria – po powrocie do Warszawy 12 czerwca 1940 roku. Jest krótki, skierowany do obojga małżonków, miły, dość zachowawczy. Kolejne są dłuższe, coraz śmielej przepełnione uczuciami: przesadną troską, wybuchami radości oraz gniewu, smutkiem i zdumieniem. Kowalska jest bardziej zwięzła, jednak potrafi oczarować adresatkę barwną metaforą, zaskoczyć egzaltacją. Dąbrowska numeruje listy, porządkuje chronologicznie, choć częściej wydaje się zagubiona, niekiedy brak jej pewności siebie. Annie łatwiej przychodzi wyznanie uczuć, w końcu już jako nastolatka zakochiwała się w kobietach, akceptowała swoją biseksualność. Maria dopiero w późniejszym okresie życia odkrywała inną stronę swojej tożsamości. Więź erotyczną nawiązały wczesną wiosną 1943 roku, gdy autorka Opowiadań greckich przyjechała do Warszawy. Później w dzienniku pisała o "nocach safijskich" i niemożności "sprostania uczuciom" odzyskanym po 18 latach małżeństwa z Jerzym. Mimo jej zapewnień o głębokiej fascynacji Dąbrowską ("musisz wiedzieć, że ginę z miłości"), ta niejednokrotnie dawała upust zazdrości i frustracji z powodu rozłąki ("Nigdy jeszcze w życiu nie byłam tak blisko chęci skończenia ze sobą jak tej nocy. Znalazłaś sposoby, żeby mnie zadręczyć na śmierć. [...] Nie igra się tak z sercem, jak ty zaigrałaś z moim, którego uczuć nie znasz, dlatego że niegłośne").

(Nie)uważna

O czym pisały dwie kobiety, literatki, pozostające oficjalnie w związkach heteroseksualnych, choć pragnące mniej lub bardziej jawnie safickiej bliskości?

O codzienności: tej zwykłej i wojennej, o rodzinie, przyjaciołach, braku pieniędzy, aresztowanych i straconych, żywności, chłodzie…

Lwów, 9 V 42
Kochana Pani Mario,
to, co się zrobiło z moim życiem, jest wprost nie do pojęcia. Pracuję jak miliarder bez wytchnienia, wprawdzie z milionami gorzej, ale i te tysiące, kt[óre] przemielam, oszałamiają mnie. Sklep, w kt[órym] dotąd pracowaliśmy, powoli się likwiduje [...]. Popadliśmy w połowie kwietnia w kłopoty. Na pierwszy ogień poszła maszyna do pisania, potem chodnik kokosowy, teraz fotele klubowe. Pozwala nam to jako tako żyć, chociaż w tej chwili w porównaniu z cenami jedzenia wszystko inne jest b[ardzo] tanie. [...]

Nieco ponad rok później…

[Nr] 9
10 IX. Piątek wieczór
Anno, Anno,
nie mogę się otrząsnąć po Twoim tak bezpodstawnie zrozpaczonym liście. Jeśli masz odrobinę intuicji, powinnaś przecie czuć, jak Cię kocham – jak drżę o Ciebie – jak mi Cię brak – jak czekam Twego powrotu. [...]
[11 IX. Sobota rano]
Od tych spraw, które o wiele bardziej mną wstrząsają, niż głupie słowa są w stanie to wyrazić, przechodzę do pluskiew. Gdybyś była uważniejszą, jaką nie jesteś, choć mnie zawsze nieuwagę zarzucasz, nie wydawałabyś 20 zł daremnie na tępienie pluskiew, tylko zrobiłabyś od razu mieszankę, której receptę kilkakrotnie Ci mówiłam i która jest absolutnie skuteczną. Na wszelki wypadek zakomunikuj ją panu Jerzemu: pół litra spirytusu denaturowanego, 2-3 deka papryki, 10 dkg szarego mydła i 10 dkg terpentyny nieoczyszczonej. [...]

Dopisek na marginesie listu Dąbrowskiej z 30 listopada 1945 roku:

Czy wiesz, że w czasie wojny francusko-pruskiej 1870 nie tylko kartki były i ogonki itd., ale nawet paski z papieru, którymi, tak jak my, klejono w kratkę szyby dla ochrony przed detonacjami!!!

O Lwowie: Maria z sentymentem wspominała lwowskie uliczki, którymi przechadzała się z Anną. Podobnie Kowalskiej ulice rodzinnego miasta kojarzyły się z ukochaną. W jednym z listów wysłanych pod koniec 1945 roku Dąbrowska napisała: "[młodsza córka moich gospodarzy z Radomia] Śpiewała mi piosenkę o Lwowie, co mnie jak zawsze wzruszyło do chęci łkania. Taki był przecie »kres wędrówki« – tam utraciliśmy raj". To właśnie Lwów był świadkiem narodzin znajomości, następnie przyjaźni, w końcu miłości pisarek.

O literaturze, muzyce, filmie, gustach kulinarnych. Kowalska czytała Kochanowskiego "z lubością", Dąbrowska pisała przyjaciółce o "filmie fantazyjno-rysunkowym", który widziała przed wojną, a także zalecała słuchanie Chopina (m.in. koncerty fortepianowe e-moll i f-moll). W ich korespondencji nie tylko klarują się czytelnicze gusta, lecz także widzimy oczami kobiet ówczesne środowisko literackie. W kwietniu 1944 roku Maria donosi Annie o imprezie z okazji imienin Jerzego Andrzejewskiego: "Była ogromna kompania, dużo wódki, dużo gwaru, Wandeczka się upiła, poeta Czesław upuścił jakąś panią, którą podniósł do góry, tak że utłukła sobie tyłeczek i obraziła się". Z Miłoszem Dąbrowską łączyły podobne doświadczenia: "Dobrze się z nim teraz rozumiemy, bo oboje popadliśmy w przygnębiającą apatię. Ja to nazywam »l’angoisse du russe« – choć i tyle innych rzeczy wchodzi tu w grę".

O uczuciach.

Anna: "Kochana – jak możesz – jak możesz pisać, że nienawidzę wszystkiego, co stanowi Twoją istotę, kiedy hipnotyzuje mnie każda zapałka, kt[órą] po zapaleniu papierosa wrzucasz do popielniczki, każdą odprowadzam spojrzeniem – przez chwilę trzymałaś ją w ręku, przez chwilę świeciła się tuż przy twojej twarzy" (5 września 1943).

Maria: "Dla mnie Twoje listy są nie tylko najbardziej zajmującą rzeczą, ale nadają smak wszystkiemu innemu. Całuję sto milionów razy Twoje pysio kochane, sfinksowate za wczorajszy list" (22 listopada 1945).

Anna: "Maryjko, nie ma godziny, kiedy nie chciałabym być najbliżej ciebie, z tobą chcącą, ale ile razy wolę wypatrywać w nocy ciemność, całować ściany twego domu, gniewać się w samotności niż czuć Cię niechętną albo, co gorsze, zmuszającą się, aby mnie nie urazić. [...] Czy mamy skończyć romans, a zacząć »przyjazne stosunki« pełne wyrozumiałości wzajemnej? Powiedz, zdecyduj" (31 marca 1944).

Nieobecna

Intymna relacja pisarek była burzliwa, ale piękna, pełna rozpaczy, niezrozumienia, a jednocześnie bezgranicznej troski. Chwedorczuk wskazuje na rytuał czekania na list: "otwierania koperty, czytania. List nie przekazywał już tylko informacji, ale był próbą przełamywania nieobecności i tęsknoty. Niedoskonała, bo przed nią nie ratował".

Historia polskiej literatury zna podobne pary: Marię Konopnicką i Marię Dulębiankę, Marię Rodziewicz i Jadwigę Skirmuntt, Narcyzę Żmichowską i Paulinę Zbyszewską – ich korespondencja albo przepadła, albo zachowały się pojedyncze listy, pocztówki. Inaczej jest w przypadku związku Jarosława Iwaszkiewicza z Jerzym Błeszyńskim – oni zapisali w historii epistolografii 252 listy, tyle że jednostronnie (książka "Wszystko, jak chcesz. O miłości Jarosława Iwaszkiewicza i Jerzego Błeszyńskiego" zawiera edycję wiadomości wysyłanych przez pisarza do partnera). Jak podkreśla autorka opracowania pierwszego tomu listów Dąbrowskiej i Kowalskiej, tym razem mamy do czynienia ze zjawiskiem szczególnym. Kobiety "pisały bowiem i zachowały dwustronne, niezwykle obszerne, bardzo osobiste i szczere listy, będące świadectwem żywionej do siebie miłości, zmieniającej się wraz z upływem czasu". Co czeka nas w kolejnych tomach? Znając biografie pisarek i koleje ich związku – chociażby z lektury książki Chwedorczuk Kowalska. Ta od Dąbrowskiej – wiele czułości, niedomówień, pretensji i uwielbienia.

Maria Dąbrowska, Anna Kowalska
Listy. Tom I: 1940–1945
Opracowanie i wstęp: Sylwia Chwedorczuk
Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa 2025
Liczba stron: 700
ISBN: 978-83-6795-739-7

Język Polish