Na opak – 10 (nieoczywistych) filmów o polskiej historii | Artykuł

Na opak – 10 (nieoczywistych) filmów o polskiej historii

diabel_1-f-228-65-1500x.jpg, default, “Diabeł”, reż. Andrzej Żuławski, 1972, fot. WFDiF / Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny / fototeka.fn.org.pl

#film

Metafizyczny horror o zaborach i mockumentalny serial o polskich sarmatach. Baśniowa opowieść o średniowiecznym Krakowie, antybohaterska komedia szydząca z polskich mitów i filozoficzno-filmowy esej o początkach państwowości. Oto dziesięć nieoczywistych opowieści o polskiej historii.

Polskie kino historyczne większości kinomanów kojarzy się z opowieściami o II wojnie światowej. Odkąd twórcy szkoły polskiej, z Andrzejem Wajdą na czele, postanowili rozliczyć się na ekranie z największą traumą minionego stulecia, wojenne opowieści niemal całkowicie zdominował filmowy dyskurs dotyczący przeszłości. Ale na nich polskie kino historyczne wcale się nie kończy, a wśród narracji o tragedii wojny, bohaterstwie i poświęceniu znaleźć możemy obrazy, które o historii mówią w sposób przewrotny.

"Krew Boga" – rycerska metafizyka

Video embed

KREW BOGA - oficjalny zwiastun

Zacznijmy od początku, a więc od narodzin polskiej państwowości, które nieczęsto gościły na polskich ekranach. Historie o Mieszku I, Dobrawie i chrzcie Polski od wieków były raczej tematem legend aniżeli materią fabularnych opowieści możliwych do przełożenia na filmowy ekran.

A jednak w 2018 roku powstał w Polsce film, który opowiadał o polskim średniowieczu, uciekając przy tym od infantylności. "Krew Boga" w reżyserii Bartka Konopki opowiadała historię Willibrorda, rycerza, który przybywa na wyspę pogan, by zaszczepić wśród nich wiarę w jedynego Boga. Przedstawiając historię o kształtowaniu się europejskiej kultury, Konopka podejmował się skrajnie ambitnego zadania. Nie budował bowiem klasycznej opowieści o rycerskich przygodach, ale na poły filozoficzny esej, w którym Refnowska "Valhalla Rising" spotkać się miała z "Małgorzatą, córką Łazarza" Františka Vláčila. Efektem był film daleki od doskonałości, ale niezwykle oryginalny i wizualnie piękny.

"Historia żółtej ciżemki" – średniowiecze okiem dziecka

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

“Historia żółtej ciżemki”, reż. Sylwester Chęciński, 1961, fot. WFDiF / Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny / fototeka.fn.org.pl

Obrazek

historia_zoltej_cizemki_1-f-391-12-1500x.jpg

Jak powstawał Ołtarz Mariacki? Jak wyglądał średniowieczny Kraków? Czy Wit Stwosz był geniuszem? Wreszcie – kim był mały chłopiec, który uratował imprezę Kazimierzowi Jagiellończykowi i świętemu Stanisławowi?

Podczas gdy "dorosłe" polskie kino przez całe dekady milczało na każdy z tych tematów, dla najmłodszych widzów źródłem wiedzy o polskim średniowieczu stała się "Historia żółtej ciżemki" Sylwestra Chęcińskiego. Reżyser, któremu zawdzięczamy dziś sagę o "Samych swoich" oraz "Wielkiego Szu", w 1961 roku debiutował kostiumową opowieścią dla młodej widowni. Dzieło to przez kolejne dziesięciolecia nieprzerwanie gościło w telewizyjnych ramówkach. Filmowa baśń z udziałem Gustawa Holoubka, Bogumiła Kobieli, Beaty Tyszkiewicz i dziesięcioletniego wówczas Marka Kondrata w 1962 roku zwyciężyła w XIX Międzynarodowym Festiwalu Filmów dla Dzieci i Młodzieży w Wenecji, a po latach okazała się jedną z niewielu filmowych opowieści o polskim średniowieczu.

"1410" – gdy "Krzyżacy" spotykają "Don Kichota"

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"1410", reż. Damian Kocur, fot. KFF 2018

Obrazek

1410_.jpg

O ile historia średniowiecznego życia codziennego nieczęsto gościła w polskiej popkulturze, o tyle jednym z najlepiej znanych rozdziałów naszej historii pozostają wojny polsko-krzyżackie. Wszystko za sprawą powieści Henryka Sienkiewicza i jej filmowej adaptacji zrealizowanej przez Aleksandra Forda, która do dziś dzierży miano najchętniej oglądanego polskiego filmu (32 miliony widzów w kinach!).

Jednak obraz Forda nie jest jedyną filmową opowieścią o Grunwaldzie, a z całą pewnością – nie jest najbardziej przewrotną z nich. To miano nosi bowiem "1410" Damiana Kocura, krótkometrażowy film z 2018 roku zrealizowany z udziałem aktorów-amatorów. Kocur łączy w nim "Krzyżaków" z "Don Kichotem", opowiadając historię rycerza, który wraz z giermkiem wyrusza do Grunwaldu, by stanąć na polu bitwy w walce przeciwko zakonowi krzyżackiemu.

Nie znajdziemy w jego filmie rycerskich potyczek i heroicznych wyczynów, a jedynie dwójkę nieporadnych wojowników, których ambicje są większe niż waleczne kompetencje. Bo "1410" to absurdalna komedia i ironiczna rozprawa z polską bohaterszczyzną.

"Kos" – historia okiem wykluczonych

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Kos", reż. Paweł Maślona, 2023, fot. Łukasz Bąk/Aurum Film/TVP Dystrybucja Kinowa

Obrazek

kos_fot._lukasz_bak_8.jpg

W polskim kinie ostatniej dekady nie było filmu w równej mierze zmieniającego wyobrażenie o historii. Opowiadając o losach Tadeusza Kościuszki, który w 1794 roku w towarzystwie swojego czarnoskórego adiutanta wraca do ojczyzny, by tu wzniecić antyrosyjskie powstanie, Paweł Maślona porzucił fabularne schematy właściwe kinowym biografiom, w zamian kreśląc na ekranie socjologiczny pejzaż ukazujący polskie społeczeństwo końca XIX wieku. Zamiast heroicznej opowieści o kolejnym "Małym Rycerzu" reżyser opowiadał więc o zaściankowości i egoizmie polskiej szlachty, o poniewieranych chłopach i programowo unieważnianych kobietach. Historia o zwaśnionym kraju, którego mieszkańcy nawet w obliczu egzystencjalnego zagrożenia nie potrafią zjednoczyć się i zapomnieć o dzielących ich różnicach, okazywała się bowiem nie tyle pocztówką z odległej przeszłości, co metaforycznym obrazem współczesnej Polski.

"1670" – sarmaci w krzywym zwierciadle

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"1670", 2023, fot. Akson Studio / Netflix

Obrazek

1670.jpg

Maślona nie był jedynym, który postanowił zaatakować szlacheckie mity przez wieki kształtujące nasze wyobrażenie o historii. O tym, że przeszłość potrafi rymować się ze współczesnością, przekonali także twórcy serialowego "1670", opowieści o wąsatym Janie Pawle i należącej do niego wiosce Adamczysze. W obrazie mieściny sprzed 350 lat scenarzysta Jakub Rużyłło zapisał komentarze do XXI-wiecznej rzeczywistości: feudalnych relacji na polskim rynku pracy, ekologicznej ignorancji, społecznych podziałów i klasowych egoizmów. Właśnie w tym tkwiła największa siła serialowego mockumentu i powód, dla którego to grany przez Bartłomieja Topę polski szlachciura stał się bohaterem memów podbijających sieć.

"Daas" – mistyk, żona i jej kochanek

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

“Daas”, reż. Adrian Panek, fot. Best Film

Obrazek

daas_rez_adrian_panek_fot_best_film.jpg

Gdy w 2011 roku Adrian Panek zaprezentował polskim widzom swój pełnometrażowy debiut, krytycy nie kryli zachwytu. "Dawno nie mieliśmy w Polsce takiego filmu" – pisał w "Kinie" Jakub Socha, a Konrad J. Zarębski na łamach Culture.pl dodawał:

Nakręcić film kostiumowy, z wieloosobową, pełną gwiazd obsadą, a do tego obarczony niejednoznacznym, trudnym przesłaniem – to doprawdy wielkie wyzwanie, nie tylko dla debiutanta".

Pankowi udała się bowiem sztuka niezwykła. Stworzył opowieść o XVIII-wiecznym mistyku Jakubie Franku, łącząc elementy filmowej biografii i klasycznego filmu kostiumowego, a filozoficzną przypowieść splatając z kryminałem. Osadzona w 1776 roku historia w rękach Panka zmieniała się w na wskroś aktualną opowieść o naturze wiary i władzy. Nic więc dziwnego, że młody reżyser za "Daas" otrzymał nagrodę im. Andrzeja Munka, a wkrótce zaczął być wymieniany wśród najciekawszych autorów nowego polskiego kina.

"Diabeł" – rozbiory i horror metafizyczny

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

“Diabeł”, reż. Andrzej Żuławski, 1972, fot. WFDiF / Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny / fototeka.fn.org.pl

Obrazek

diabel_1-f-228-28-1500x.jpg

Nie byłoby zapewne filmu Adriana Panka, gdyby nie szlak przetarty kilka dekad wcześniej przez Andrzeja Żuławskiego. W zrealizowanym w 1972 roku "Diable" reżyser zabrał widzów do stycznia 1793 roku, czasów drugiego rozbioru Polski. Podczas gdy wojska pruskie wkraczały do Wielkopolski, młody Jakub (Leszek Teleszyński) odsiadujący wyrok za próbę królobójstwa, zostawał wyprowadzony z więzienia przez samego diabła. Wyposażony przez niego w brzytwę miał iść mordować i oczyszczać świat z niegodziwców.

Opowiadając jego historię, Żuławski tworzył kostiumowy horror, jakiego polskie kino wcześniej nie widziało. Rzeczywistość jego filmu zawieszona była między realnością i fantazją, historycznym konkretem i obłąkańczą wizją. Reżyser "Wierności" polemizował tu z polskimi romantykami, stawiając pytania o granice racjonalności, a w swoim "politycznym horrorze" zaszył komentarz do antysemickiej nagonki 1968 roku. I to właśnie dlatego film Żuławskiego ostatecznie trafił na cenzorską półkę, by wejść na ekrany dopiero 16 lat później – w 1988 roku.

"Biały mazur" – opowieść o świętym komuniście

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Biały mazur", reż. Wanda Jakubowska, 1978, fot. Studio Filmowe "Kadr" / Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny / fototeka.fn.org.pl

Obrazek

Kadr z filmu "Biały mazur", reżyseria: Wanda Jakubowska, 1978. Na zdjęciu (od lewej): NN, Stanisław Łopatowski, Mieczysław Hryniewicz (z gazetą), Marian Dziędziel, fot. Studio Filmowe "Kadr"/Filmoteka Narodowa/www.fototeka.fn.org.pl

Wanda Jakubowska była jedną z najbardziej wpływowych postaci kina PRL, "matką wszystkich filmów o Holokauście", a zarazem autorką wyklętą przez historię polskiego kina. Monika Talarczyk-Gubała pisała o niej:

Kobieta, jak byśmy dzisiaj powiedzieli, niepoprawna politycznie, czy jak mówiła ona sama – ‘paskudna’. Odporna na zmiany koniunktury obywatelka II RP, PRL i III RP. Rusofilka i niereformowalna komunistka. Pierwsza polska reżyserka filmowa, która trafiła do encyklopedii światowego kina. Przez dekady jedyna kobieta reżyser wśród profesorów zwyczajnych łódzkiej Szkoły Filmowej. Szara gęś polskiej kinematografii".

Choć to ona stworzyła "Ostatni etap", pionierską opowieść o doświadczeniu Holokaustu, a także "Żołnierza zwycięstwa" – propagandową biografię generała Karola Świerczewskiego, to jej najciekawszym (choć nieudanym) historycznym filmem do dziś pozostaje "Biały mazur" z 1979 roku. Oto bowiem w samym szczycie kina moralnego niepokoju, trzy lata po "Człowieku z marmuru", dwa lata po "Wodzireju", rok po "Amatorze" i "Aktorach prowincjonalnych", Jakubowska zrealizowała biografię socjalisty-rewolucjonisty Ludwika Waryńskiego, opowiadając zarazem o burzliwej politycznej historii końca XIX wieku. I choć jej obraz przez lata popadł w zapomnienie, do dziś stanowi jeden z najdziwniejszych przykładów politycznej hagiografii ubranej w kostium realizmu socjalistycznego.

"Sól ziemi czarnej" – śląska ballada powstańcza

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

“Sól ziemi czarnej”, reż Kazimierz Kutz, 1969, fot. Archiwum Filmu / Forum

Obrazek

kadr_z_filmu_sol_ziemi_czarnej_1969_fot_archiwum_filmu_forum-0429301248-s.jpg

Spośród wszystkich filmów o polskich powstaniach, obraz Kazimierza Kutza jest z pewnością jednym z najoryginalniejszych. W pierwszej części swojego tryptyku śląskiego reżyser zabiera nas do 1920 roku i opowiada o losach II powstania śląskiego. Próżno tu jednak szukać klasycznej opowieści o wielkiej polityce i łatwym bohaterstwie. W "Soli…" Kutz snuje bowiem poetycką balladę o braciach, którzy stają do walki, by wyzwolić swoją małą ojczyznę.

O tym, jak wyjątkowy był obraz Kutza, pisał w "Kinie" Aleksander Ledóchowski:

Bohaterami nie kierują wielkie racje, górnolotne frazesy, ambicje. Są jak trawa powalona wiatrem, która się podnosi i którą znów powali wiatr, która nawet nie rozumie samej siebie, bo motywacja czynu jest zakodowana we krwi, zawarta w ojczystym języku, wtopiona w myślach, strzeżona obyczajami – jest głosem ziemi. Powstanie jest bardziej sprawą biologiczną niż światopoglądową".

"Sól ziemi czarnej" uczyniła z Kutza czołowego piewcę śląskości, a o ziemi i tradycjach przodków reżyser opowiadał także w "Perle w koronie" oraz "Paciorkach jednego różańca", tworząc tym samym jeden z najważniejszych i najbardziej spełnionych artystycznie cykli filmowych w historii polskiego kina.

"Zezowate szczęście" – bohaterowie są zmęczeni

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Zezowate szczęście", reż. Andrzej Munk, 1959, nz. Bogumił Kobiela, fot. Henryk Kucharski / Studio Filmowe "Kadr" / Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny / fototeka.fn.org.pl

Obrazek

zezowate-szczecie-munk-fototeka-4.jpg

Nie byłoby powyższej listy bez Andrzeja Munka, jednego z ojców założycieli powojennego kina polskiego, a zarazem twórcy przekornego i niemieszczącego się w żadnych nurtach czy filmowych modach.

Podczas gdy inni twórcy szkoły polskiej rozliczali się z wojenną traumą, opowiadali o bohaterstwie i tragicznym losie pokolenia Kolumbów, Munk odzierał historię z politycznych mitów i stawiał przed polską publicznością krzywe zwierciadło. W "Eroice" z 1958 roku szydził z narodowej bohaterszczyzny, a w dwa lata późniejszym "Zezowatym szczęściu" dalej wadził się z polskością i patriotycznym patosem.

Przenosząc na ekran "Sześć wcieleń Jana Piszczyka" Jerzego Stefana Sawińskiego, Munk opowiadał o XX-wiecznej polskiej historii z przymrużeniem oka. Jego bohaterem był konformista poszukujący akceptacji za wszelką cenę. Niczym Allenowski "Zelig" raz za razem próbował sprostać oczekiwaniom, jakie stawiali przed nim inni ludzie oraz… historia. Bywał więc antysemitą i filosemitą, bohaterem z przypadku i zdrajcą...

Munk drwił bowiem z romantycznych banałów i obnażał fałsz narodowych stereotypów i symboli. Nie dziwi zatem, że to właśnie on stał się patronem filmowo-historycznych rewizjonistów, prowokatorów i twórców lubiących stawiać trudne pytania na temat historii, polskości i nas samych.

Język Polish