Kot od Iwaszkiewiczów, buty po Holoubku. Tadeusz Konwicki prywatnie

tadeusz-konwicki-z-kotem-iwanem-1982-fot-chris-niedenthal-forum-0428164952-s.jpg, default, Tadeusz Konwicki z kotem Iwanem, 1982, fot. Chris Niedenthal / Forum

#literatura

#film

Zamiast emerytury filmowej wybrał literacką, bo kiedyś pisarze byli lepiej opłacani. Spacery po Nowym Świecie, wizyty w Czytelniku i u Bliklego były jego magicznymi rytuałami. Komu podkradał myśli, dlaczego nie został architektem i jak naprawdę wyglądała jego relacja z Iwanem? Oto Tadeusz Konwicki, jakiego nie znacie.

Nie taki groźny, jak go malują

Gdyby kot Iwan, z domu Iwaszkiewicz, napisał sam o swoim panu… to znaczy: (współ)lokatorze, portret Tadeusza Konwickiego wyglądałby mniej więcej tak:

Wcale mnie nie chciał, ale uległ namowom córek, dla których wkrótce przestałem być obiektem westchnień. Byliśmy więc we dwóch na siebie skazani i to na przeszło 18 lat. Szybko go sobie podporządkowałem. Dla mnie zrezygnował z wychodzenia z domu na „ulubioną wódeczkę” (nie tolerowałem alkoholu i późnego wracania do domu) i z przydługich wakacji (źle znosiłem podróże). Oddał mi też połowę tapczanu. Za to wszystko był mi dozgonnie wdzięczny, choć nigdy tego nie przyznał.

Obaj jesteśmy zodiakalnymi Rakami, więc troszczyliśmy się o siebie nawzajem. Lizałem jego chore gardło, a także czoło, kiedy ulegał „niepokojom ambicyjnym”, albo kładłem się na jego brzuchu. Siadałem na formularzach paszportowych – tylko wtedy, gdy to robiłem, otrzymywał dokumenty. Choć ostatecznie rzadko z nich korzystał, bo przecież kota nie zostawia się samego w pustym mieszkaniu. Pewnego razu uratował mnie przed śmiercią w płomieniach, kiedy nieopatrznie zbliżyłem ogon do palnika pod gotującą się wodą. Ze względu na moje wyrafinowane kubki smakowe oddawał mi swój przydział z kartek na mięso. A potem zazdrościł, gdy znajomi Konwickich przysyłali mi z zagranicy paczki z kocimi konserwami.

Wśród ludzi ja najczęściej budziłem podziw i grozę, on – jedynie podziw. Nazywał mnie swoim przyjacielem, choć podejrzewam, że darzył o wiele głębszym uczuciem. W końcu poświęcił mi niejeden akapit – i jedną książkę [Iwan Konwicki, z domu Iwaszkiewicz, która stanowi wybór opowieści Tadeusza Konwickiego o kocie Iwanie wydanych w 2019 roku – przyp. red.].

Absztyfikant uderza w koperczaki

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rodzina Konwickich: Anna, Maria, Tadeusz i Danuta, 1975, mieszkanie na ul. Górskiego, Warszawa, fot. Michał Browarski / Forum

Obrazek

rodzina-konwickich-Anna-Maria-Tadeusz-Danuta-1975-mieszkanie-Gorskiego-WWA_fot-michal-browarski-forum-0431120020-s.jpg

Postać Iwana we wspomnianej książce narysowała Danuta Konwicka, znakomita i niesłusznie zapomniana graficzka i ilustratorka. Współpracowała ze „Świerszczykiem”, „Misiem”, „Szpilkami”, „Muchą”, „Nową Kulturą”. Przez pół wieku zilustrowała około 30 książek dla dzieci, między innymi Pilot i ja Adama Bahdaja, U Małgorzatki Marii Kownackiej, Mysz jak nie mysz Joanny Kulmowej czy Rokiś wraca Joanny Papuzińskiej. Zwierzęce postaci, które malowała najchętniej, można znaleźć także na kartach bajek Tadeusza Konwickiego Zwierzoczłekoupiór oraz Dlaczego kot jest kotem. Chyba nie trzeba mówić, jaki czworonóg pozował jej najczęściej.

Pochodząca z artystycznej rodziny wnuczka Piotra Kubowicza, córka Alfreda Lenicy, siostra Jana Lenicy – wreszcie żona pisarza przez lata pozostawała w cieniu mężczyzn. A to właśnie jej, jeśli w ogóle kogoś, bał się Konwicki. Historię ich znajomości można by opowiedzieć w kilku obrazkach – w końcu oboje rysowali, ona zawodowo, on amatorsko. I oboje z powodzeniem uprawiali autofikcję, zanim to stało się modne.

Pierwszy symbolicznie przedstawiałby mapę, zgodną ze stwierdzeniem Konwickiej: „On ze wschodu (z Wileńszczyzny), ja z zachodu (z Poznania), ale w końcu spotkaliśmy się w Warszawie, czyli pośrodku”.

Drugi, romantyczny, konkretyzowałby miejsce ich pierwszego spotkania: siedzibę tygodnika społeczno-kulturalnego „Odrodzenie”. Współpracujący z pismem grafik Jan Lenica przyprowadził swoją siostrę do redakcji, w której Konwicki pełnił funkcję sekretarza. Tak wspominał ów dzień brat świeżo upieczonej maturzystki: „Zakochała się w nim bez reszty, natychmiast. I na zawsze”. I z wzajemnością, bo tak zapamiętał to zdarzenie późniejszy autor Małej apokalipsy: „Może to był przypadek, może tak się złożyło. Może los tak chciał. W każdym razie pan Konwicki zaczął być absztyfikantem, uderzać w koperczaki, pojawiał się w Poznaniu” (pisarz często mówił o sobie w trzeciej osobie).

Trzeci obrazek osnuwałby woal tajemnicy: ślub w kwietniu 1949 roku. Wobec niechęci rodziny Leniców pobrali się w sekrecie. Teść literata dowiedział się o tym od kolegów na mieście.

Seria kolejnych rysunków to rodzinna sielanka: Konwicki wylewający na amerykańskie portki (których zazdrościła mu cała Warszawa) rosół ugotowany dla chorej żony; wychowujące dwie córki małżeństwo wychowywane przez kota Iwana; zachody słońca nad Sekwaną i lody karmelowe na ulicach Paryża, do którego pisarz w latach 90. regularnie zabierał żonę.

I może jeszcze jeden, tym razem podzielony na dwie nie tak bardzo odległe w czasie sceny: on nocą na tapczanie pisze, dajmy na to, Zwierzoczłekoupiora, w którym pod pozorem baśni i żartu ukrywa bolączki PRL-owskiej codzienności; ona od rana pracuje nad ilustracjami, oddając nastrój buntu za pomocą czarnej, cienkiej, dramatycznie prowadzonej kreski. Chociaż nawet w tych rysunkach można dostrzec szczyptę humoru. I oczywiście pręgowatego kota Iwana.

Idyllę tę przerwała nagła choroba Danuty. Ostatni kadr tej rysunkowej historii mógłby być – znów symbolicznie – pustą kartką. Po śmierci żony w połowie 1999 roku Konwicki przestał tworzyć.

Z widokiem na Pałac

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Tadeusz Konwicki, lata 80., Warszawa, fot. Chris Niedenthal / Forum

Obrazek

Tadeusz Konwicki, lata 80., Warszawa, fot. Chris Niedenthal / Forum

Ich mikrokosmos miał konkretny adres: Górskiego 1 w Warszawie, na tyłach Nowego Światu. Niespełna sześćdziesięciometrowe mieszkanie składało się z trzech pokoi, kuchni, łazienki, przedpokoju i balkonu, z którego rozpościerał się widok na Pałac Kultury i Nauki. W Małej apokalipsie Konwicki, niegdyś student architektury (o swojej edukacji wyższej mówił w jednym z wywiadów: „Cały pierwszy rok ociekał matematyką, a to nie dla mnie. No i poszedłem na studia, na które szli w owym czasie wszyscy duchowni i ułomni – na polonistykę”), tak opisywał ten obiekt:

Ogromna, szpiczasta budowla budziła strach, nienawiść, magiczną zgrozę. Pomnik pychy, statua niewolności, kamienny tort przestrogi. A teraz to tylko wielki barak, postawiony na sztorc. Zżarty przez grzyb i pleśń stary szalet zapomniany na środkowoeuropejskim rozdrożu. Mruga do mnie kilkoma wątłymi płomyczkami okienek. Kokietuje z obleśną poufałością.

Jest takie słynne zdjęcie Chrisa Niedenthala z lat 80. przedstawiające Tadeusza Konwickiego i jego kota na balkonie, z majaczącym na horyzoncie wierzchołkiem Pałacu. Żaden z pozujących nie patrzy w jego stronę.

Niedenthal wykonał jeszcze jedną ikoniczną fotografię: tym razem pisarz zgodził się zostawić w domu Iwana i przejść ulicami miasta bliżej „statui niewolności”. Konwicki odwrócił się do niej plecami i stanął na źle pomalowanych pasach. Czyż to nie trafna metafora absurdów epoki, a zarazem uchwycona w kadrze esencja twórczości literata?

W książce Właściwy moment. Pół wieku z aparatem Niedenthal wspomina:

Tadeusz był dla mnie i Gustawa, mojego przyjaciela, zegarkiem. Spotykaliśmy się na Placu Trzech Krzyży, zawsze lubiłem tam siedzieć w kawiarni i patrzeć na ludzi. A szczególnie na Tadeusza. Wybija punkt dwunasta, tup, tup, tup, Tadeusz przechodzi spacerkiem.

Menu wytrawnego czytelnika

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jan Pietrzak, Tadeusz Konwicki i Gustaw Holoubek w Czytelniku, 1982, Warszawa, fot. Tadeusz Rolke / Agencja Wyborcza

Obrazek

JanPietrzak_Tadeusz-Konwicki_Gustaw-Holoubek-1982-Czytelnik-WWa_TadeuszRolke_r1904_06-s.jpg

O dwunastej Konwicki jadał obiady w Czytelniku: naleśniki, placki z ziemniaków albo z cukinii, kotlety z kaszy gryczanej albo kartoflane w sosie grzybowym. Tak jednak było już w nowym tysiącleciu. Wcześniej zjawiał się w kawiarni punkt jedenasta.

Miejsce to nie powstałoby, gdyby nie Maria Iwaszkiewicz, córka innego cenionego pisarza, zresztą ta sama, która podarowała Konwickim kota Iwana. Autor Kalendarza i klepsydry natrafił na nie dzięki pracy – tygodnik „Odrodzenie” przeniesiony w 1947 roku z Krakowa do Warszawy należał do Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik”. Miał nawet swój specjalny stolik, który dzielił między innymi z Gustawem Holoubkiem, najpierw bliżej lady z książkami, później panowie przynieśli się w głąb sali po lewej stronie ostatniej kolumny. Na blacie leżała etykieta z napisem „Zarezerwowane”.

Maria Iwaszkiewicz wspominała, że „Tadzio nie bardzo rozmawiał, tylko siedział”. A siedział „w pozycji tej postaci z obrazu Malczewskiego Wigilia na Syberii: siedzi i zasłania się talerzem. Miał poczucie humoru, umiał powiedzieć dowcip, ale poza tym był cichy, spokojny”.

Sam Konwicki określał słynny stolik jako „skromny stolik narkomanów, ludzi, którzy usiłują uciec od tego, czym żyją zawodowo”. Mówił też, że był on nawet odrobinę trwalszym punktem Warszawy niż Pałac Kultury.

Filmowcy, sportowcy, literaci, artyści – każdy chciał choć na chwilę przysiąść się i pobyć w towarzystwie pisarza. Goście musieli jednak spełnić jeden warunek: zakaz opowiadania filmów i snów. „Ja to wymogłem, bo to nudne. Jestem uwrażliwiony, mam wręcz alergię na nudę. Ze względu na stan zdrowia nie mogę przebywać z nudziarzami” – przekonywał w Pamiętam, że było gorąco, rozmowie rzece z Katarzyną Bielas i Jackiem Szczerbą.

Nawet gdy Konwicki zawodowo oddalił się z Wiejskiej 12, to pozostał wierny czytelnikowskiemu menu. Przez lata kształtowało się ono mniej więcej tak:

Kawka z Tyrmandem

Rozmówki damsko-męskie w oparach francuskich Galouises’ów z Ireną Szymańską

Plotki ze świata od Miry Michałowskiej

Nauka pisania wierszy z Julianem Przybosiem

Opowieść o podbojach miłosnych Jana Himilsbacha

Specjalność dnia: anegdota a’la Holoubek...

Na deser chodził do Bliklego przy Nowym Świecie. Przeniósł się tam po głośnym tekście Jacka Żakowskiego w „Gazecie Wyborczej”, w którym dziennikarz opisał stolik w Czytelniku jako sztab główny walki o suwerenną Polskę. Konwicki, podobnie jak Holoubek, był tym faktem zawstydzony (w Kalendarzu i klepsydrze pisał, że jest z pokolenia wstydliwych), więc przyjaciele zmienili miejsce spotkań. Kotlety z kaszy zastąpiły przypominające pisarzowi dzieciństwo bliny gryczane ze śmietaną i wędzonym łososiem. Godzina pozostała niezmienna: jedenasta.

Hipster ze Śródmieścia

Gdy w 2008 roku zmarł Gustaw Holoubek, w kawiarni na Nowym Świecie doszło do pewnej transakcji. Konwicki pożalił się Magdalenie Zawadzkiej, wdowie po aktorze, że podczas kręcenia dokumentu Słońce i cień jego przyjaciel otrzymał od ekipy filmowej wygodniejsze buty. Jak relacjonuje Maria Konwicka, córka pisarza, w książce Byli sobie raz: „Magda natychmiast podarowała mu buty Gustawa. Od tej pory głównie w nich chodził, tłumacząc, że jego własne uwierają go w piętę”.

Za to ulubiona, ponadczterdziestoletnia skórzana kurtka lotnika otrzymana od Mitchella Kowala, amerykańskiego aktora polskiego pochodzenia, pasowała jak ulał. Tolerował też stroje przywożone przez córkę z Ameryki, a zaprojektowane przez syna żydowskich imigrantów Ralpha Laurena. Do tego projektanta przekonały go prostota kroju i kieszenie. Maria Konwicka wspomina, że zapytała kiedyś ojca o stary sweter. Na pytanie, dlaczego go nie wyrzuci, odpowiedział, że to „artystyczny sznyt” i że donasza także swetry po jej mamie, ale tylko w domu.

Tadeusz Konwicki – portrety [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Znajoma fotografka amerykańska, przeglądając ostatnie zdjęcia Konwickiego, była zachwycona jego hipsterskim stylem. Lubił, gdy porównywano go do legendy Hollywoodu Henry’ego Fondy.

Niewierzący, ale praktykujący

W butach po Holoubku i wygodnych, ale eleganckich marynarkach codziennie przemierzał ulice Górskiego – Nowy Świat – Wiejską i w drugą stronę, aż do Ogrodu Saskiego. Z niecierpliwością okrążał go, czekając na zmianę warty. Regularnie zaglądał do księgarni na Chmielnej w poszukiwaniu publikacji popularnonaukowych o astronomii, archeologii, kosmosie, historii. Znał klasykę literatury, ale nowości nie lubił.

Tworzył na przykład na odwrocie maszynopisów Zofii Nałkowskiej, które dostawał od redaktorek Czytelnika, kiedy o papier było trudno. Bał się, że skoro zaczął publikować w drugim obiegu, to jego teksty mogą zostać skonfiskowane, dlatego zabierał je wszędzie ze sobą. Ponoć nigdy nie przekartkował własnej książki ani nie obejrzał swojego filmu.

Pisał wiersze, ale nie potrafił rymować. Za to lubił symetrię, bo ta opiera się na rytmie. Nad paroma zwrotkami do Sennika współczesnego pracował trzy miesiące. Jak sam mówił, jego poezja była „jakby między Różewiczem a Przybosiem”. W szufladzie ojca Maria Konwicka znalazła taki szkic: „straszny ból / w dzień i w nocy / ból głowy / ból serca / ból pamięci / ból w przeszłość / i ból w przyszłość / ja już tego nie wytrzymam”.

Poniżej: „kogo ja kocham / ciebie czy siebie / siebie czy ciebie / ciebie przez siebie / czy siebie przez ciebie / kogo ja kocham / coraz słabiej / coraz rzadziej / oddalając od siebie / od ciebie”.

Napisał też kiedyś na łamach „Nowej Kultury” o przyjaźni. Tekst miał charakter paraporadnikowy, ironiczny, z ukrytym drugim dnem – zupełnie w stylu Konwickiego. Ostrzegał w nim, że „jeśli coś zrobiłeś, prawdziwy przyjaciel powie, że stać cię na więcej”. Zapewniał też, że „prawdziwy przyjaciel jest dyskretny – nigdy nie powie o tobie dobrego słowa”.

W jego przyjaźniach było inaczej. Z Andrzejem Łapickim rozmawiał przez telefon najwyżej trzy razy dziennie. A to i tak mniej niż ze Stanisławem Dygatem, z którym robił sobie żarty z podsłuchujących ich agentów. Właśnie przez autora Jeziora Bodeńskiego Konwicki poznał Gustawa Holoubka. Ten zgodził się zagrać u niego w Salcie, obaj pisali komentarze sportowe do „Literatury”. Potrafili pokłócić się o podejście do świata: Holoubek dostrzegał jego bardziej pozytywną stronę, Konwicki niekoniecznie (to z Łapickim łączył go „spokojny, dystyngowany pesymizm”). Byli nierozłączni aż do śmierci aktora (a nawet dłużej, jeśli wziąć pod uwagę buty).

Reżyser Jak daleko stąd, jak blisko miał ascetyczne usposobienie. Alkohol spożywał „powściągliwie, ale nieustannie”. Nie ukrywał, że zamiast wymyślać mądre słowa, zdarza mu się okradać z nich Władysława Kopalińskiego. Przynajmniej w wywiadach.

Z dzieciństwa najbardziej pamiętał dźwięki, zwłaszcza pociągu. W dorosłości znał rozkłady jazdy na pamięć. W filmie lubił liczby nieparzyste, w życiu unikał trzynastki – do tego stopnia, że gdy mijał dwunasty dzień miesiąca, od razu zrywał dwie kartki z kalendarza. Powtarzał, że w zabobony nie wierzy, dlatego ściśle ich przestrzega. Łapał się za guzik na widok kominiarza i – nie wiedzieć czemu – zakonnicy. Poza tym omijał czarne koty. Dobrze, że Iwan miał pręgi – choć i tak był z piekła rodem.

Źródła: Maria Konwicka, Byli sobie raz, Kraków 2019; Tadeusz Konwicki, ilustracje Danuta Konwicka, Iwan Konwicki, z domu Iwaszkiewicz, Kraków 2019; Tadeusz Konwicki, Pamiętam, że było gorąco, rozmowy przeprowadzili Katarzyna Bielas i Jacek Szczerba, Kraków 2001; Jarosław Molenda, Przy stoliku w Czytelniku, Warszawa 2024; Chris Niedenthal, Właściwy moment. Pół wieku z aparatem, Warszawa 2024

Język Polish

mała apokalipsa

salto

pisarz warszawy