Wszechstronna, twórcza i niespożycie żywotna pisarka niemal w przededniu jubileuszu swoich 90. urodzin opublikowała zbiorek "Moje żarty", obejmujący utwory z lat 1957–1987. A niewiele wcześniej – tomik poetycki "Jeszcze 37 wierszy".
Jej dorobek to ponad 50 tomów wierszy. Obok zbiorów przepojonych egzystencjalną refleksją: "Stukam, pukam", "Boże umieranie", "Cykuta", "Zawiązki", regularnie publikuje zbiory wierszy satyrycznych: "Fatum na zakręcie", "Jonasz, czyli miara epoki" czy "Trefnisiem będąc". Niewinnie dowcipne wiersze sprzed lat nabrały dziś zgoła innych znaczeń, co w wyborze "Moje żarty" znajduje potwierdzenie w inskrypcji na okładce, iż: "nie mają żadnych powiązań z dzisiejszymi wydarzeniami i postaciami, a ewentualne zbieżności są zwykłym nieporozumieniem".
Z pewnością, skoro np. "Bajka dla brzydkich kaczątek" jest opowieścią o ambitnym przedstawicielu gatunku i przeciwnie niż u Andersena: "kiedy nadeszła pora/ wyrosło coś/ na kształt paskudnego kaczora.// Który powiada, że sam/ świadomego dokonał wyboru/ gdyż łabędziom daleko! o!/ do Zdrowej Urody Kaczorów!" – pochodzi ze zbioru "Na ten słodki czas" z 1981 roku.
Inny motyw odnajdujemy w "Kłamstwie gołębim" z 1987 roku: "Po omacku/ zaplątane w zdartych sztandarach/ idą ślepe obie:/ SPRAWIEDLIWOŚĆ/ WIARA.// My za nimi –/ czujny tłum naprawiaczy – zachwiani ich śladem kaczym".
Wiedzę Joanna Kulmowa zgłębiała podczas niemieckiej okupacji na tajnych kompletach. Po wojnie zaczęła studiować historię na Uniwersytecie Łódzkim, wkrótce jednak przeniosła się na studia aktorskie. Jako aktorka po raz pierwszy stanęła na scenie łódzkiego Teatru Powszechnego jeszcze jako studentka w 1951 roku.
W 1956 roku Joanna Kulmowa – po uzyskaniu absolutorium na Wydziale Reżyserii w Wyższej Szkole Teatralnej w Warszawie – zadebiutowała własną inscenizacją w Teatrze Ziemi Łódzkiej. Ostatecznie uroki sceny i ekranu poświęciła dla kariery pisarskiej. W wydawnictwie Nasza Księgarnia była redaktorką działu teatralnego (1955), w gdańskim Teatrze Wybrzeże objęła funkcję kierownika literackiego (1962–1963).
A teraz fraszka: "oto co mi się marzy: ujrzeć z powrotem maski zamiast twarzy"… Napisała ją Kulmowa, przyjaciółka moja i poetka grubo niedoceniana, z którą nie wiem, czybym Cię poznała, może zresztą tak… – pisała Wisława Szymborska do Kornela Filipowicza, w liście z Paryża datowanym 8 lipca 1968 roku.
Znaczącą część twórczości Joanny Kulmowej stanowiły utwory adresowane do młodych odbiorców. Wydała tomiki wierszy dla dzieci, między innymi "Śpiew lasu", "Wiersze dla Kaji", "Zasypianki", "Krześlaki z rozwianą grzywą", "Niebo nad miastem", "Zgubione światełko".
W jej poezji dla najmłodszych ciepły liryzm łączy się z humorem. Autorka chętnie stosuje eksperymenty słowne, odwołuje się do świata dziecięcych przeżyć i wyobraźni. Zachowując własny, charakterystyczny styl nadaje wierszom postać refleksyjnej zadumy nad światem.
Jako prozaik wydała m.in. fantazyjnie powieści: "Wio, Leokadio" i "Stacja »Nigdy w Życiu«" śmiało wiodące nastoletnich czytelników w gąszcz problemów współczesnego świata, a w "Sercu jak złoty gołąb" stworzyła nowy typ metaforycznej baśni dla dzieci.
Świeżość wyobraźni, dowcip o odcieniu groteskowym, sprawnie opanowane rzemiosło, różnorodność tonacji lirycznych – te cechy poezji Kulmowej stanowią o jej odrębności, o specyfice talentu. Można tu odnaleźć pokrewieństwa z żartobliwą i różnobarwną poezją skamandrytów, z ich liryczną zmiennością, z ich ekwilibrystyką nastrojów" – pisał o niej Włodzimierz Maciąg w "Małym słowniku pisarzy polskich" cz. II, Warszawa 1981.
Poetka niepokornie deklarująca we fraszce "Wybór": "Wolę cykutę// niźli pokutę", pod koniec lat 70. podjęła współpracę ze środowiskami opozycyjnymi.
Publikowała wiersze w drugoobiegowym "Zapisie", "Pulsie", "Jedności", "Obrazie" etc. Od sierpnia 1980 roku angażowała się w działania opozycji – m.in. była autorką wiersza "Chwała", krzepiącego strajkujących pracowników Zarządu Portu Szczecin (od 1983: ZP Szczecin–Świnoujście), umieszczanego jako motto portowej prasy podziemnej ("Komunikat", "CDN") oraz na pomniku "Solidarności" w Porcie. Inny jej wiersz umieszczono na tablicy pamiątkowej poświęconej ofiarom zajść w 1982 roku w Lubinie.
W latach 1961–1996 wraz z mężem Janem Kulmą – reżyserem, muzykiem, filozofem – mieszkała w Strumianach k. Stargardu Szczecińskiego. Po wyprowadzce do Warszawy małżonkowie ofiarowali Bibliotece Głównej Uniwersytetu Szczecińskiego liczne pamiątki (obrazy, zabytkowe meble, książki) wykorzystane do stworzenia tzw. Sali Strumiańskiej, miejsca spotkań autorskich, promocji książek i wydarzeń kulturalnych.
Wspólnie z mężem była organizatorką wydarzeń artystycznych Tygodni Kultury Chrześcijańskiej. Kulmowie założyli m.in. chór i teatr dziecięcy przy parafii w Poczerninie. W latach 1996–1998 Joanna Kulmowa pełniła m.in. funkcję prezesa stołecznego oddziału Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.
Badaniem jej twórczości zajęła się Urszula Chęcińska, autorka monografii "Poetka i paidia. O muzie dziecięcej Joanny Kulmowej", a także redaktorka publikacji "Dziecko i jego światy w poezji dla dzieci", będącej zapisem konferencji naukowej zorganizowanej z okazji 65. rocznicy urodzin poetki.
Paradoks własnego uwikłania w cywilizacyjny pejzaż współczesności Joanna Kulmowa ujawniła w genialnie samokrytycznym wierszu "Głębia", z tomu "Trefnisiem będąc".
Czy myśl jeżeli własna
aż tak musi być niejasna?
Po to zagłębia się w sobie
by do innych myśli nie dobiec?
Na to się wikła i gmatwa
żebyśmy mówili: niełatwa?
Rzęsą metafor zarosła
żebyśmy o niej: wzniosła?
A gdy się już oczyści uściśli
to już koniec głębi dla myśli?
Więc tysiącem znaczeń się osłania
po bezmierne
NIC
Do przekazania?
Oby wszystkim ludziom pióra udało się przekazać choć tyle NIC, co autorce "Karmanioli".
Twórczość
Książki (wybór)
- 1957 – "Fatum na zakręcie"
- 1959 – "Stukam, pukam"
- 1961 – "Co piszczy w trawie?"
- 1962 – "Boże umieranie"
- 1964 – "Lokomotywiątko"
- 1965 – "Deszczowa muzyka"
- 1965 – "Kameleon"
- 1965 – "Wio, Leokadio"
- 1967 – "Cykuta"
- 1967 – "Jonasz, czyli miara epoki"
- 1967 – "Stacja »Nigdy w życiu«"
- 1967 – "Śpiew lasu"
- 1968 – "Młode listki"
- 1969 – "Ballady starostrumiańskie"
- 1969 – "Gdyby..."
- 1970 – "Wiersze dla Kaji"
- 1971 – "Aporemy czyli Rozmyślania przed lustrem"
- 1971 – "Trzy"
- 1972 – "Zasypianki"
- 1973 – "Jak Pan Jezusek Cierniowy po świecie przepatrywał"
- 1973 – "Kolory"
- 1973 – "Moje wiersze"
- 1973 – "Różne rzeczy Hilarego"
- 1975– "Plama"
- 1977 – "Mysz jak nie mysz"
- 1978 – "Krześlaki z rozwianą grzywą"
- 1978 – "Trefnisiem będąc"
- 1979 – "Moje próżnowanie"
- 1979 – "Zawiązki"
- 1981 – "Na ten słodki czas"
- 1981 – "Zasypianki nowe"
- 1982 – "Rzeczy niepotrzebne"
- 1984 – "Serce jak złoty gołąb"
- 1986 – "Niebo nad miastem"
- 1987 – "Kłamstwo gołębie"
- 1988 – "Kto?"
- 1988 – "Wiersze wybrane: 1954-1979"
- 1988 – "Zagapienie"
- 1988 – "Zimowe słowiki"
- 1990 – "Błękit"
- 1990 – "Zgubione światełko"
- 1991 – "Bajki skrzydlate"
- 1993 – "Garbata modlitwa"
- 1993 – "Wewnątrz snów"
- 1995 – "Ciułanie siebie"
- 1998 – "Dębołki"
- 1998 – "Kradzione: Pięć poematów"
- 1998 – "Psalm toastu"
- 2000 – "Moja pełnia, czyli wiersze lubiane"
- 2000 – "Wybór wierszy dla dzieci"
- 2001 – "Topografia myślenia"
- 2004 – "Strumiańskie wędrowanie"
- 2005 – "Niefruwak Piechotny"
- 2005 – "Pan Przekorneliusz"
- 2006 – "Co się komu śni, a nawet i nie śni"
- 2006 – "Różne takie modlitewki"
- 2010 – "Piosenka miastu mojemu, czyli pamiętnik poetycki"
- 2013 – "Co drzemie w nas"
- 2013 – "Nibywszystko"
- 2014 – "...prośba o nieskończenie..."
- 2015 – "Moje zasypianki"
- 2016 – "Echa śpiące"
- 2017 – "Jeszcze 37 wierszy"
- 2017 – "Moje żarty"
Teatr (wybór)
Dramaty (z datą pierwszego wystawienia)
- 1964 – "Brewerie czartowskie", Teatr Polski, Bydgoszcz, premiera: 19 lipca 1964
- 1969 – "Trochę więcej – trochę mniej, czyli sen nocy wiosennej", Teatr Lalki i Aktora Baj Pomorski, Toruń, premiera: 26 października 1969
- 1972 – "Ballada o niesłychanej wojnie kaszanej", Teatr Lalek Pleciuga, Szczecin, premiera: 2 grudnia 1972
- 1979 – "Wielki mały król", Teatr im. Juliusza Osterwy, Lublin, premiera: 13 maja 1979
- 1981 – "Historia o ptaku Cis", Teatr Lalek Banialuka, Bielsko-Biała, premiera: 16 maja 1981
- 1983 – "Wio, Leokadio", Opolski Teatr Lalki i Aktora im. Alojzego Smolki, Opole, premiera: 1 czerwca 1983
- 1987 – "Serce jak złoty gołąb", Teatr Lalek Banialuka, Bielsko-Biała, premiera: 27 marca 1987
- 1989 – "Bałwan i róża", Państwowy Teatr Lalki Tęcza, Słupsk, premiera: 30 września 1989
- 1993 – "Pociąg do Betlejem, czyli 715 zaginął", Wrocławski Teatr Lalek, Wrocław, premiera: 5 grudnia 1993
- 1993 – "Mirra, kadzidło, złoto", Teatr Dzieci Zagłębia, Będzin, premiera: 19 grudnia 1993
- 1996 – "Niewielki niemały król", Teatr Polski, Bielsko-Biała, premiera: 30 listopada 1996
- 1999 – "Szukam", Teatr 2.Strefa, Warszawa, premiera: 25 października 1999
- 2000 – "Joanna Skrzydlata", Teatr im. Hansa Christiana Andersena, Lublin,
- premiera: 24 września 2000
- 2001 – "A nad nami anioły", Teatr 2. Strefa, Warszawa, premiera: 19 stycznia 2001
- 2006 – "Sarasafiksata, czyli ucieszny moralitet nie tylko o zwierzętach", Teatr im. Hansa Christiana Andersena, Lublin, premiera: 25 lutego 2006
- 2016 – "Tuliluli", Teatr Pinokio, Łódź, premiera: 28 października 2016
Teatr Polskiego Radia (wybór)
- 1976 – "Bałwan i róża", premiera: 1 stycznia 1976
- 1976 – "Antygona czterdzieści trzy", premiera: 6 września 1976
- 1977 – "Niebo nad miastem", premiera: 1977
- 1977 – "Ziarno słońca", premiera: 29 maja 1977
- 1977 –"Niobe z Rogu Nawrotu", premiera: 6 listopada 1977
- 1977 – "Świerczynowy świerszcz", premiera: 25 grudnia 1977
- 1977 – "Jasełka", premiera: 26 grudnia 1977
- 1979 – "Baw się ze mną", premiera: 8 kwietnia 1979
- 1979 – "Poczciwy, oswojony świat", premiera: 16 kwietnia 1979
- 1979 – "Prorok baru mlecznego", premiera: 8 lipca 1979
- 1981 – "Ślepy zajazd", premiera: 3 lipca 1981
- 1990 – "Ta cholerna promienność", premiera: 20 września 1990
- 2001 – "Aniołowie się radują", premiera: 12 stycznia 2001
- 2006 – "Pomyłka", premiera: 5 marca 2006
- 2006 – "Ramolando", premiera: 10 września 2006
- 2007 – "Gdzie pieprz rośnie", premiera: 11 lutego 2007
Teatr Telewizji (wybór)
- 1958 – "Szopka mistrza Piotra" według II księgi "Don Kichota" Miguela de Cervantesa, premiera: 8 grudnia 1958
- 1964 – "Brewerie czartowskie", premiera: 31 lipca 1964
- 1971 – "Misterium męki człowieczej", premiera: luty 1971
- 1976 – "Łokietek, czyli Mazurek Dąbrowskiego", premiera: na początku lat 90.
- 1995 – "Gdyby...", premiera: 5 marca 1995
- 1998 – "Historia o ptaku Cis", premiera: 18 września 1998
Libretta (wybór)
- 1963 – "Amfitryjon polski, czyli Odprawa Bogów Greckich", Filharmonia Narodowa, Warszawa, premiera: 7 maja 1963
- 1972 – "Parnassus reformowany, czyli Apollo prawodawca" (muz. Raphael), Warszawska Opera Kameralna, Warszawa, premiera: 24 czerwca 1972
- 1972 – "Karmaniola, czyli od Sasa do Lasa" (muz. Stanisław Moniuszko), Warszawska Opera Kameralna, Warszawa, premiera: 22 maja 1972
Film
- 1975 – "Leokadia niekoń", film animowany, pierwowzór: "Wio, Leokadio"
- 1975 – "Leokadia i ciężary", film animowany, pierwowzór: "Wio, Leokadio"
- 1975 – "Leokadia i tygrys", film animowany, pierwowzór: "Wio, Leokadio"
- 1975 – "Leokadia ni to ni owo", film animowany, pierwowzór: "Wio, Leokadio"
- 1975 – "Leokadia i skrzydła", film animowany, pierwowzór: "Wio, Leokadio"
- 1975 – "Leokadia i przyjaźń", film animowany, pierwowzór: "Wio, Leokadio"
- 1975 – "Leokadia i emerytura", film animowany, pierwowzór: "Wio, Leokadio"
- 1975 – "Leokadia i ostatnia przygoda", film animowany, pierwowzór: "Wio, Leokadio"
Nagrody, tytuły (wybór)
- 1970 – II Nagroda w konkursie Ministerstwa Kultury i Sztuki za libretto opery "Ja, czarownica" (muz. M. Turski)
- 1972 – II Nagroda w konkursie Dramaturgicznym – Szczecin
- 1972 – III Nagroda w konkursie Biura Wydawniczego Ruch za powieść dla dzieci "Różne rzeczy Hilarego"
- 1975 – wyróżnienie w konkursie dramaturgicznym za sztukę "Gdzie jest błazen" – Poznań
- 1977 – Nagroda prezesa rady ministrów za twórczość dla dzieci i młodzieży
- 1979 – Nagroda za najlepszą propozycję dramaturgiczną – I Festiwal Sztuk Dziecięcych – Wałbrzych
- 1984 – Nagroda Episkopatu Polski za cykl "Psalmów responsoryjnych"
- 1985 – Premio Europeo di Letteratura (wł.)
- 1987 – II Nagroda za sztukę "Szukam" – w konkursie na utwór dramatyczny z okazji 75-lecia Teatru Polskiego w Warszawie – Warszawa
- 1988 – Nagroda Komitetu Kultury Niezależnej za całokształt twórczości
- 1990 – Nagroda wojewody szczecińskiego
- 2002 – Nagroda za książkę "Topografia myślenia" – Poznański Przegląd Nowości Wydawniczych "Książka Zimy 2001/02" – Poznań
- 2004 – Nagroda Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej za twórczość dla dzieci i młodzieży "Sztuka Młodym" – Warszawa
- 2008 – Nagroda Specjalna MKiDN
- 2010 – Tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Szczecińskiego
- 2010 – Tytuł Honorowej Obywatelki Szczecina
- 2013 – Tytuł Warszawskiego Twórcy – Nagroda Literacka m.st. Warszawy – Warszawa
- 2013 – Tytuł Honorowej Obywatelki Tomaszowa Mazowieckiego
- 2018 – Nagroda 100-lecia ZAiKS-u
- 2018 – Nagroda im. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego Orfeusz za najlepszy tom poetycki roku 2017 – za "Jeszcze 37 wierszy"
Odznaczenia (wybór)
- 1975 – Medal Komisji Edukacji Narodowej
- 1978 – Medal Korczakowski
- 1980 – Złoty Krzyż Zasługi
- 1998 – Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Polonia Restituta
- 1998 – Wielki Złoty Exlibris Książnicy Pomorskiej
- 1998 – Medal US
- 2000 – Order Uśmiechu
- 2001 – Medal IBBY
- 2008 – Złoty Medal "Zasłużony Kulturze Gloria Artis"
- 2012 – Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski – za wybitne zasługi dla kultury polskiej, za osiągnięcia w pracy twórczej i artystycznej
Autor: Janusz R. Kowalczyk, marzec 2018
