Umysły świetliste. Wajdy i Cybulskiego historia przyjaźni

cybulski_zulawski_wajda_milosc_dwudziestolatkow_1962_fot_j_troszczynski1-f-1854-15-1500x.jpg, full-width, „Miłość dwudziestolatków”, reż. Andrzej Wajda, 1962, nz. Zbigniew Cybulski, Andrzej Żuławski, Andrzej Wajda, fot. Jerzy Troszczyński / Filmoteka Narod

#film

#teatr

Choć ulepieni z innej gliny, o różnych temperamentach i doświadczeniu, byli na siebie skazani. Wajda widział w Cybulskim aktora intuicji, a ten z kolei twierdził, że reżyser Kanału mógłby zrobić adaptację modlitwy Zdrowaś Mario. Nakręcili razem zaledwie cztery filmy, ale bez nich trudno wyobrazić sobie historię polskiego kina lat 50. i 60.

Cybulski grał prawdę pod słowami! Okulary go ograniczały, ale ruch ciała pracował nad wyrazem całości: uśmiech, kaprys w głosie. Tylko filmy historyczne mu nie wychodziły, bo Cybulski był człowiekiem swojej epoki. Autoironia – wewnętrzny śmiech, że się jeszcze żyje.

Chyba nikt lepiej niż Wajda nie uchwycił aktorskiej natury Zbyszka Cybulskiego i nie nazwał tego, co uczyniło z niepozornego artysty legendę kina i ikonę kultury. Stworzyli się nawzajem. Zupełnie od siebie różni, a jednocześnie bardzo sobie bliscy. Połączyła ich sztuka, wspólni znajomi i wieloletnia przyjaźń. Ale przyglądając się ich znajomości, można odnieść wrażenie, że los po prostu musiał splątać ich drogi.

Koledzy ze szkolnej ławy?

Choć spotkali się dopiero przy pracy nad Pokoleniem z 1954 roku, życiowe ścieżki Wajdy i Cybulskiego skrzyżowały się wiele lat wcześniej. Niewiele brakowało, by już jako nastoletni chłopcy zostali przyjaciółmi z elitarnej lwowskiej szkoły kadetów. Wajda próbował się do niej dostać w 1938 roku. Był młodym harcerzem, synem pułkownika piechoty. Do szkoły się jednak nie dostał, w przeciwieństwie do młodego Zbyszka Cybulskiego, którego przyjęto w szeregi kadetów.

Po latach Wajda wspominał w rozmowie z Dorotą Karaś, biografką Cybulskiego:

Korpus Kadetów był bardzo elitarną placówką, wybierali się do niego chłopcy z najlepszych szkół. Nie miałem tam szans. Porządnie nas przepytywali, egzamin był trudny pod każdym względem, a ja miałem dysleksję i beznadziejnie pisałem. To była moja pierwsza krecha. Druga: tamci chłopcy znali języki obce, obracali się w zupełnie innym kręgu życia politycznego. Mój ojciec był oficerem prowincjonalnego pułku piechoty w Radomiu. Na moją porażkę nie powiedział ani słowa, zaprowadził mnie na Panoramę Racławicką. Nie mam żadnych pretensji, że mnie na tych egzaminach oblali, bo widziałem, że tamci umieli, a ja nie. Jeśli Zbyszek się dostał, musiał być dobrze rozwinięty.

Ale i Cybulskiemu nie dane było założyć munduru. Wybuch wojny sprawił, że jego edukacyjno-wychowawcze plany musiały zejść na dalszy plan.

Cybulski wycięty przez cenzurę

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Miłość dwudziestolatków”, reż. Andrzej Wajda, 1962, nz. Zbigniew Cybulski i Andrzej Wajda, fot. Jerzy Troszczyński / Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny / fototeka.fn.org.pl

Obrazek

milosc_dwudziestolatkow_wajda_cybulski_1962_fot_jerzy_troszczynski_1-f-1854-126-1500x.jpg

Minęło kilkanaście lat, nim ich ścieżki znowu się przecięły. Tym razem nie za sprawą ślepego losu, ale artystycznej wspólnoty. Spotkali się przy Pokoleniu. Był 1954 rok, a Wajda, mający już na koncie asystenturę u Aleksandra Forda, realizował swój pełnometrażowy debiut. Jego kanwą była powieść Bohdana Czeszki – dość socrealistyczna, by zdobyć aprobatę partyjnych cenzorów, i dość oryginalna, by Wajda znalazł w niej obraz swojej generacji i jej wojennych doświadczeń. Aktorów szukał wśród tych, którzy „byli na wyciągnięcie ręki”: z Piątki z ulicy Barskiej Forda „wypożyczył” Tadeusza Łomnickiego i Tadeusza Janczara, a pytany o to, dlaczego zdecydował się na Cybulskiego, nie umiał odpowiedzieć. „Wiedzieliśmy jedno: że odwracamy się tyłem do przedwojennego kina. To była nasza naczelna zasada” – mówił Dorocie Karaś. Cybulski doskonale pasował do wizji nowoczesnego kina dla młodej publiczności.

W Pokoleniu Cybulski zagrał niewielką rolę Kostka. Do filmu weszło kilka ujęć z udziałem aktora: zabawa nożem, bieg za pociągiem, z którego jego bohater z kolegami próbuje ukraść węgiel… Zaledwie tyle. Najważniejsze przepadło na zawsze, zniszczone przez cenzorów. Powodem były zarzuty antysemityzmu stawiane przez Aleksandra Forda, ówczesnego cesarza polskiej kinematografii, w związku ze sceną, w której postać Cybulskiego niosła w rękach worek pełen odciętych głów Żydów (by następnie wyrwać złote zęby). Wajda nie pokazywał zawartości worka, ale mimo to urzędnicy biura politycznego nakazali usunięcie tego epizodu.

Co więcej, wycięte fragmenty nie zachowały się do dzisiaj. W latach pięćdziesiątych każdy metr taśmy niewykorzystanej w gotowym filmie poddawano procesowi recyklingu – odzyskiwano cząstki srebra, a plastikową taśmę przetapiano na grzebienie. Po kilkudziesięciu latach „wytropił” ją Piotr Śmiałowski, autor fascynującej książki Proszę to wyciąć, opisującej najważniejsze ujęcia usunięte z polskich filmów przez cenzurę PRL. W kadrach z planu znalazł on dowody na istnienie sceny, która przeszła do legendy.

Diament ukryty w popiele

Cztery lata później Wajda powrócił do Cybulskiego, ale bez wielkiego przekonania. Gdy szykował się do realizacji Popiołu i diamentu, myślał o nim jako o jednym z wielu kandydatów. W swoich notesach wymieniał go na czwartym miejscu w rankingu potencjalnych Maćków Chełmickich. Wyżej oceniał szanse i potencjał Tadeusza Janczara, z którym pracował przy Kanale, a także Stanisława Mikulskiego i Bogusza Bilewskiego. Ten ostatni kilkanaście lat później stanie się gwiazdą Janosika.

"Popiół i diament" Andrzeja Wajdy [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Wajda Cybulskiego cenił, ale aktor nie pasował mu do wyobrażeń o bohaterze Popiołu i diamentu, który miał być ikoną romantycznego bohatera z kołnierzykiem à la Słowacki i szlachecką elegancją. Przeciwko zaangażowaniu Cybulskiego był także Jerzy Kawalerowicz, szef artystyczny Zespołu Filmowego Kadr. Uważał, że aktor zwyczajnie nie nadaje się do tej roli.

O tym, że to właśnie Cybulski znalazł się w obsadzie, przesądził upór Janusza Morgensterna, drugiego reżysera i przyjaciela Wajdy. Po latach reżyser Jowity wspominał:

Ja jednak powiedziałem Wajdzie: niech wybiorą – albo Zbyszek gra rolę Maćka, albo ja rezygnuję z dalszej współpracy. Wajda zgodził się, pod warunkiem że ja będę przygotowywał próby, pracował ze Zbyszkiem nad tekstem, gdyż już wtedy mówiło się, że nie uczy się roli i przychodzi na zdjęcia nieprzygotowany. Przyjąłem te warunki.

James Dean na śmietniku historii

Obsadzając Cybulskiego w roli Maćka, Wajda próbował go okiełznać, wcisnąć w filmowy kostium i własne wyobrażenie. Tymczasem, jak pisał w swoich Notesach:

Cybulski przyszedł do tego filmu gotowy. Widziałem go rano o siódmej, ósma piętnaście, mamy zaczynać zdjęcia – a on idzie ubrany dokładnie tak samo, jak przyjechał do Wrocławia. Te same pepegi – buty, które się wtedy nosiło – obcisłe dżinsy, zielona kurtka. Oczywiście mógłbym z nim walczyć, ale wiedziałem, że on być może lepiej rozumie to pokolenie niż ja.

Nie po raz pierwszy i nie ostatni zwyciężył filmowy geniusz Wajdy polegający na tym, by czerpać od współpracowników najlepsze pomysły, zawierzyć ich intuicji i pozwalać robić swoje. Po latach w rozmowie z Dorotą Karaś pytany o grę Cybulskiego reżyser mówił:

Powinna mnie pani raczej zapytać, jak to się stało, że pozwoliłem mu tak grać. Ja na to odpowiem: bo byłem dobrym reżyserem. Gdy Cybulski przyszedł na zdjęcia do „Popiołu i diamentu” ubrany po swojemu, powinienem mu powiedzieć: „Zbysiu, czyś ty zwariował? Przebierz się w kostium, bo kręcimy historyczny film”. Ale pozwoliłem mu grać, jak chciał, i to mnie uratowało. On był już wtedy bohaterem następnego pokolenia, a nie generacji w długich butach, którą znaliśmy z filmów starszych reżyserów. Zbyszek przed rolą Maćka widział w Paryżu jeden film z Jamesem Deanem. Nie potrzebowaliśmy wtedy długich studiów. Zobaczyliśmy coś raz i wystarczyło.

Video embed

Andrzej Wajda ogląda „Popiół i diament” po 50 latach (część 1) 🎬

Zaufanie, którym Wajda obdarzył aktora, działało w obie strony. Cybulski bowiem szybko zrozumiał, że ma do czynienia z artystą, którego wiedza, wyobraźnia i intelektualne horyzonty wykraczają poza jego doświadczenie. Nazywał go „umysłem świetlistym”, przy którym on sam jest jedynie emocją. I szanował, że reżyser potrafił docenić jego odmienność. Mówił:

Wajda jako jedyny zaryzykował moją twarz, mój sposób bycia, moją współczesność w filmie o przeszłości. On wiedział, że ja nie potrafię grać inaczej niż sobą.

Popiół i diament dla obu stał się przepustką do kolejnych filmów i wielkiego kina. Nagroda FIPRESCI na festiwalu w Wenecji była świadectwem europejskiego uznania, a Złota Kaczka przyznawana przez czytelników „Filmu” pokazywała, że także rodzima publiczność zobaczyła w filmie Wajdy i roli Cybulskiego kawałek własnego życia.

Aktor-znak

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Miłość dwudziestolatków”, reż. Andrzej Wajda, 1962, nz. Zbigniew Cybulski i Andrzej Wajda, fot. Jerzy Troszczyński / Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny / fototeka.fn.org.pl

Obrazek

milosc_dwudziestolatkow_1-f-1854-208-1500x.jpg

Wkrótce razem przenieśli się do teatru. W gdańskim Teatrze Wybrzeże Wajda wystawiał Kapelusz pełen deszczu. Przedstawienie zagrali sto trzydzieści pięć razy, goszcząc z nim także w Toruniu, Krakowie, Katowicach, Wrocławiu, Łodzi i Warszawie.

Kapelusz cieszył się ogromną popularnością głównie ze względu na Cybulskiego, który po roli w Popiele i diamencie był już ikoną pokolenia. Władysław Kowalski, aktor, który występował z nim w przedstawieniu Wajdy, po latach opowiadał, że pewnego razu Cybulski spóźniał się na spektakl. Na sali komplet widowni, a gwiazdora nie ma. Kiedy dyrektor teatru Zygmunt Hübner wyszedł do publiczności, by zapytać, czy jest gotowa zaczekać na spóźnionego aktora, nikt nie opuścił sali.

Wajda wybaczał mu i to. Po latach tak opowiadał Dorocie Karaś o wspólnej pracy w teatrze:

Zbyszek miał karteczki z tekstem w różnych miejscach. Czasem pochylił się i coś przeczytał, czasem mówił coś z głowy. Nie chodziło o to, że nie mógł się nauczyć roli. On chciał mieć więcej wolności: w kostiumie, w tekście, w rozwiązywaniu scen, we własnej postaci. Ja z kolei uważałem, że film czy teatr to taki bufet składkowy, gdzie każdy przynosi coś od siebie. Nie wszyscy aktorzy lubili z nim grać. Przychodził na próby albo nie, zasypiał, bo poprzedniego dnia się upił. Z tym trudno się było pogodzić. Na widowni ponoć czasem słychać ryk jego motoru zajeżdżającego przed budynek. Publiczność spogląda na zegarki: spóźni się czy się nie spóźni?

Reżyser doskonale wiedział, gdzie leży klucz do Cybulskiego. Zdawał sobie sprawę, że ukochany aktor nosi w sobie obawę, że nie jest wystarczająco doświadczony, mądry i wrażliwy, by stworzyć postaci wystarczająco ciekawe i porywające. Wajda karmił się tą niepewnością i wypełniał nią kolejnych bohaterów tworzonych z myślą o Zbyszku.

Żałował, że nie obsadził go w roli wachmistrza Latonia w Lotnej, a w następnych latach snuł plany wspólnych filmów i przedstawień. Widział Cybulskiego w Kartotece, której ostatecznie nie dane mu było zrealizować, w Przedwiośniu, czyli niespełnionym projekcie życia, a także jako arcyksięcia Ferdynanda w planowanym filmie o wybuchu I wojny światowej.

Wajda kręci dokument o Cybulskim

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Wszystko na sprzedaż”, reż. Andrzej Wajda, fot. Renata Pajchel / Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny / fototeka.fn.org.pl

Obrazek

andrzej_wajda_fot_renata_pajchel_1-f-442-221-1500x.jpg

Fascynacja „polskim Jamesem Deanem” sprawiła, że Wajda planował nawet realizację dokumentu o Cybulskim. W 1964 roku stworzył zarys filmu pod roboczym tytułem Zbyszek. W Notesach znajdujemy dokładny zapis tego pomysłu:

Chciałbym przedstawić w tym krótkim filmie mego przyjaciela takim, jakim jest dziś naprawdę, co oczywiście jest możliwe tylko wtedy, kiedy zobaczymy, jakim był kiedyś. Będzie to film o starzeniu się.

Jest to proces oczywisty i dla wszystkich naturalny, mniej lub bardziej przykry. Ale mój bohater jest człowiekiem, który użycza swojej twarzy, oczu, sylwetki komuś innemu, kogo gra na ekranie. I chce to nadal robić także dziś, kiedy wiele się już w nim zmieniło. Psychicznie, poza małymi dziwactwami, pozostał tym samym rozentuzjazmowanym chłopcem w okularach, nieznośnym szefem teatrzyku studenckiego „Bim-Bom”. Wspaniałym Maćkiem Chełmickim. Ale… i tu właśnie zaczyna się mój film.

Z dalszych opisów Wajdy wyłania się obraz kreacyjnego dokumentu, w którym inscenizowane ujęcia wchodzą w dialog z ekranową legendą Cybulskiego, z rolami, które stworzył w Pokoleniu, Miłości dwudziestolatków i teatralnym Dwoje na huśtawce.

„Jeszcze za mną zatęskni”

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Wszystko na sprzedaż”, reż. Andrzej Wajda, fot. Renata Pajchel / Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny / fototeka.fn.org.pl

Obrazek

andrzej_lapicki_fot_renata_pajchel_1-f-442-475-1500x.jpg

Do realizacji filmu nigdy jednak nie dojdzie. Wajda zajmie się Popiołami, a Cybulskiego porwą wkrótce kolejne filmowe i teatralne obowiązki. W adaptacji powieści Żeromskiego mają się zresztą spotkać. Wajda chce, by Cybulski wcielił się w postać Krzysztofa Cedry, wojaka, który u boku Napoleona (a także Rafała Olbromskiego przekonanego do dołączenia do armii) idzie zdobywać Moskwę. Na drodze ich współpracy stanęły jednak konflikty terminów i zobowiązania aktora, który w tym czasie przyjmuje propozycję szwedzkiego reżysera Jörna Donnera. W liście wysłanym do Wajdy 2 grudnia 1963 roku Cybulski pisze:

Byłem i jestem w dość tragicznej sytuacji (jak wiesz!) finansowej (około 30 000 długów), nie mam etatu – i liczę tylko na film. W tej sytuacji, z ratami na gardle i pismami od żyrantów – czekanie było rzeczą niemożliwą – zwłaszcza że przecież nie jestem sam. Do tego doszła jeszcze sprawa następująca: nie zatwierdzili mi stawek w Szczecinie – które obiecał mi Dyrektor. Reżyser szwedzki specjalnie przyjechał na jeden dzień do Warszawy. Ja przyjechałem dosłownie na pięć godzin. Ponieważ dał ostateczny termin końca filmu – 25 II 64 r. z dużymi odszkodowaniami – jeśli termin przekroczony, zdecydowałem się, zwłaszcza że impreza wydaje mi się poważna.

Nigdy nie sądziłem, że to będzie kolidowało właśnie z Popiołami – na których – nie muszę Cię przekonywać chyba, bardzo mi zależy. Praca z Tobą – zawsze – efektywna i dała nam dobre i bardzo dobre rezultaty – nie chcę Ci się tu zwierzać – czym ona i Ty jest dla mnie i jaką ma wagę. W dalszym ciągu uważam – że przy dobrej woli obu stron termin 25 II na niej nie powinien zaważyć, bo ogromnie szkoda byłoby, a takie rzeczy robi się razem raz w życiu. […] Gdybym odpadł z Popiołów – co byłoby dla mnie nieszczęściem – musiałbym się na coś zdecydować. Życie jest brutalne.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Miłość dwudziestolatków”, reż. Andrzej Wajda, 1962, nz. Jerzy Lipman, Andrzej Wajda i Zbigniew Cybulski, fot. Jerzy Troszczyński / Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny / fototeka.fn.org.pl

Obrazek

jerzy_lipman_wajda_cybulski_milosc_dwudziestolatkow_1-f-1854-278-1500x.jpg

Z udziału w Popiołach nic jednak nie wyszło. Rolę Cedry Wajda oddał młodemu Bogusławowi Kiercowi, którego kreację powszechnie chwalono. Cybulski już nigdy u Wajdy nie zagrał, choć w planach obaj artyści mieli co najmniej kilka wspólnych projektów. Na drodze do ich realizacji stanął jednak tragiczny wypadek.

8 stycznia 1967 roku aktor zginął pod kołami pociągu na peronie we Wrocławiu. Zupełnie tak, jakby kino przewidziało jego śmierć – do jadących pociągów wskakiwał przecież w Pokoleniu, w Salcie…

Dla przebywającego wówczas w Londynie Wajdy był to wielki cios. Tym większy, że rok wcześniej na lotnisku w Rzymie, żegnając się z ówczesną żoną reżysera, Beatą Tyszkiewicz, Cybulski wypowiedział prorocze zdanie: „Powiedz mu, że jeszcze za mną zatęskni”. Gdy w nocy 8 stycznia Roman Polański przekazał Wajdzie tragiczną wiadomość, reżyser zapisał w swoich Notesach:

Poczułem się nagle jak autor pozbawiony swego bohatera. Pomyślałem, że mimo wszystko trzeba zrobić film właśnie o człowieku takim jak on; tak fascynującym, chociaż przestał istnieć.

W 1969 roku Wajda zrealizował film o nim i o sobie, o przyjaźni i tęsknocie, o żałobie i hipokryzji. Było nim Wszystko na sprzedaż, jeden z najbardziej niezwykłych obrazów w dorobku reżysera i pośmiertny pomnik postawiony przyjacielowi i filmowej ikonie. Ale na tę opowieść zapraszamy do niniejszego artykułu.

Język Polish

historia kina polskiego