Gdańsk ’82 – stan wojenny polskiego kina | Artykuł

Gdańsk ’82 – stan wojenny polskiego kina

Chris Niedenthal, Warszawa, grudzień 1981. Pierwsze dni stanu wojennego. W kinie Moskwa wyświetlano film Francisa Forda Coppoli "Czas Apokalipsy", fot. materiały promocyjne, default, Chris Niedenthal, Warszawa, grudzień 1981. Pierwsze dni stanu wojennego. W kinie Moskwa wyświetlano film Francisa Forda Coppoli "Czas Apokalipsy", fot

#film

Gdy w 1982 roku PRL-owskie władze zawiesiły Festiwal Filmowy w Gdańsku, polskie środowisko filmowe znalazło się na zakręcie, a części twórców ta polityczna decyzja zniszczyła artystyczne plany i przyszłe kariery. Dlaczego doszło do odwołania imprezy? Kto zapłacił najwyższą cenę za tę decyzję? Wreszcie – kogo ominęły festiwalowe nagrody? Zapraszamy na festiwal, którego nie było.

Przełom lat 70. i 80. był w polskim kinie okresem szczególnym. W społeczeństwie narastały opozycyjne nastroje, a ośmielone nimi środowisko filmowe coraz chętniej podejmowało polemikę z oficjalną wizją świata prezentowaną przez komunistycznych propagandzistów. Wkrótce narodzić się miała Solidarność, na ekranach pojawili się młodzi-gniewni twórcy kina moralnego niepokoju, a choć cenzorskie półki wciąż pełne były filmów zatrzymanych przez władze, wiatr historii przynosił nadzieję na zmiany.

Bunt filmowców

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Na zdjęciu: przemawia Andrzej Wajda, siedzą od prawej: Agnieszka Holland, kierownik produkcji filmowej Barbara Pec-Ślesicka, krytyk filmowy Kazimierz Żórawski podczas konferencji prasowej po projekcji filmu "Amator" w Domu Technika NOT, VI Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku, 1979, fot. Stefan Kraszewski/PAP

Obrazek

wajda_festiwal_filmowy_w_gdansku_1970_pap_19790913_008.jpg

Napięcia między władzą a środowiskiem filmowców narastały przez kilka lat, a ich spektakularny wybuch nastąpił w 1977 roku podczas Forum Stowarzyszenia Filmowców Polskich odbywającego się tradycyjnie w trakcie gdańskiego festiwalu. Była to szczególna odsłona imprezy: właśnie wtedy w konkursie znalazł się Człowiek z marmuru, za którego Andrzej Wajda wbrew politycznym decydentom otrzymał legendarną cegłę – najsłynniejszą nieoficjalną nagrodę w historii festiwalu. Coroczne Forum SFP stało się wówczas areną walki z władzą reprezentowaną wówczas przez ministra kultury Janusza Wilhelmiego. W książce Anny Wróblewskiej Film z widokiem na morze Janusz Zaorski wspominał: "Wilhelmi był zaskoczony. Nie rozumiał, co się stało. Nigdy nie przypuszczał, że całe środowisko filmowe opowie się przeciwko niemu. A władza z kolei nie mogła przecież opowiedzieć się przeciwko wszystkim, gdyż w naszych szeregach byli także prawomyślni koledzy z partii”.

Podobnie opisywał ten czas Janusz Kijowski, czołowy twórca kina moralnego niepokoju:

Forum SFP było najważniejsze na tych Festiwalach z drugiej połowy lat 70. Jedyna okazja, żeby „przyłożyć” władzy. Wykrzyczeć jej w twarz, co nas naprawdę boli. Więc krzyczeliśmy… A oni – o dziwo – słuchali. To było jak drążenie skały. Jak kruszenie młotkiem wielkiej betonowej bryły.

Temperatura filmowych starć z władzą z każdym rokiem się podnosiła, a reżyserzy młodego pokolenia mówili o otaczającym ich świecie coraz odważniej i coraz głośniej. Odwadze sprzyjały też społeczne nastroje. „Wszystko działo się wtedy w aurze opozycyjności” – notował Tadeusz Sobolewski, wspominając, że gdy w 1979 roku na festiwalu zaprezentowano Kung-fu Janusza Kijowskiego, finałowy gest uniesionej w górę ręki zapowiadał „nadejście jakiejś wielkiej fali. Falą tą była Solidarność”.

Nawet w oficjalnej Gazecie Festiwalowej z 1979 roku pisano, że: „Kino moralnego niepokoju jest wreszcie widzialne – gołym okiem. Kino bez frywolnego mrugania; głoszenia prawd pozornie oczywistych; powabnych aluzji i tego, co głosząc się »odwagą« – okazywało się, co najwyżej, atrapą”.

Wałęsa z filmowcami

Festiwalowy niebyt trwać miał przez kolejne dwa lata, co dla środowiska było ogromnym ciosem. Wprowadzenie stanu wojennego doprowadziło do podziałów wśród filmowców. Artyści ogłosili bojkot Telewizji Polskiej, a ci, którzy z różnych powodów podejmowali współpracę, spotykali się ze środowiskowym ostracyzmem. „Embargiem” nie objęto jedynie filmów dla młodych widzów, które cała branża traktowała jako sposób na wychowywanie nowej widowni. Dzięki temu to właśnie w czasie stanu wojennego możliwe było przygotowywanie choćby Akademii Pana Kleksa Krzysztofa Gradowskiego.

"Paciorki jednego różańca" w reżyserii Kazimierza Kutza [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Zniknięcie festiwalu z kulturalnej mapy okazało się testem dla polskiego środowiska filmowego, a część zrealizowanych w tym czasie dzieł została zaprezentowana pomorskiej publiczności w 1984 roku, gdy po zakończeniu stanu wojennego festiwal znów wrócił do życia. Austeria Jerzego Kawalerowicza, osobiste opus magnum reżysera, zdobyła wówczas Złote Lwy, Danton Andrzeja Wajdy zgarnął Nagrodę Dziennikarzy, a wśród prezentowanych filmów znalazły się także Był jazz Feliksa Falka, Krzyk Barbary Sass, Seksmisja Juliusza Machulskiego i Konopielka Witolda Leszczyńskiego.

Nie wszystkie filmy miały tyle szczęścia. Niektóre z nich, jak Przypadek Krzysztofa Kieślowskiego i Przesłuchanie Ryszarda Bugajskiego, na kilka lat ugrzęzły na półce, a po festiwalowe nagrody sięgały odpowiednio w 1987 i 1989 roku. Pechowców było więcej, a największym z nich okazał się Tadeusz Junak, którego Gry i zabawy z 1982 roku, opowieść o podzielonej Polsce początku lat 80., nigdy nie trafiły na ekrany. Na festiwalową premierę film czekał aż do 2022 roku, gdy organizatorzy gdyńskiej imprezy uczcili dwie niebyłe edycje imprezy, organizując osobny konkurs dla filmów-ofiar stanu wojennego.

Festiwal wskrzeszony

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Dolina Issy" w reżyserii Tadeusza Konwickiego, 1982. Na zdjęciu: Tadeusz Chudecki, Anna Dymna, Konstanty Szyrko, fot. WFDiF /po Studiu Filmowym "Zebra"/Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny

Obrazek

dolina_issy_fn.jpg

„W tym roku postanowiliśmy odczynić złe duchy stanu wojennego i w ramach performatywnej zabawy zorganizować ten niebyły festiwal – powołać jury i przyznać nagrodę” – pisali organizatorzy imprezy. Jej pomysłodawcą był Miłosz Stelmach, krakowski filmoznawca zainspirowany książką Historia niebyła kina PRL Tadeusza Lubelskiego, wydaną w 2012 roku, a opisującą filmy, które nigdy nie powstały.

Do konkursu wybrano osiem dzieł zrealizowanych w czasie stanu wojennego, które nigdy nie doczekały się premiery na gdyńskim festiwalu. Były wśród nich: niezwykły Fort XIII Grzegorza Królikiewicza, Dolina Issy Tadeusza Konwickiego, Nieciekawa historia Wojciecha Jerzego Hasa według Czechowa, Debiutantka Barbary Sass, Odwet Tomasza Zygadły, wydobyte z archiwum Gry i zabawy Tadeusza Junaka, Prognoza pogody Antoniego Krauzego, a także Wilczyca Marka Piestraka, jeden z nielicznych horrorów w dziejach polskiego kina.

W rozmowie z Adrianą Prodeus i Piotrem Goćkiem Stelmach mówił w radiowej Dwójce:

Powrót do tamtych lat i staranne obejrzenie tych filmów było niezwykłą przygodą. […] Odkryłem, że pojawia się w nich wiele niespodziewanych treści, które nie kojarzą się z historią polskiego kina, a było ono na początku lat 80. bardzo upolitycznione. […] Chodzi o wybór drogi albo podsumowanie, jak te dotychczasowe wybory się sprawdziły. Powtarza się pewien pesymizm, takie są te diagnozy, w większości przypadków jest to jakaś gorycz i niespełnienie. Być może moment dziejowy, początek lat 80. narzucał twórcom to pesymistyczne spojrzenie.

„Niebyły festiwal…” nie był jedynie przeglądem, ale pełnoprawnym konkursem. Organizatorzy powołali jury złożone z osób urodzonych w latach 1982-1983, gdzie obok siebie zasiedli Kasper Bajon, Dorota Masłowska oraz Piotr Kurpiewski, u prof. Tadeusza Lubelskiego zamówiono relację z festiwalu, a zwycięski Odwet Tomasza Zygadły otrzymał w nagrodę… cegłę nawiązującą do słynnej nagrody Andrzeja Wajdy z 1977 roku.

Tak oto po upływie lat udało się wyegzorcyzmować z polskiego kina duchy stanu wojennego, zamykając historię niebyłego festiwalu, który u progu lat 80. zmienił polskie kino.

Język Polish

Festiwal Filmowy w Gdyni 2025