Przyćmiony talent: dzieci wybitnych Polaków

pojedynek_w_karczmie_janczeslaw_moniuszko_1896_mnw184602.jpg, default, "Pojedynek w karczmie", Jan Czesław Moniuszko, 1896, fot. MNW, Przyćmiony talent: dzieci wybitnych Polaków

#sztuki wizualne

#fotografia

#muzyka

#teatr

Ève Curie – znakomita pianistka i pisarka (i córka Marii Skłodowskiej-Curie) – mówiła, że przyniosła wstyd rodzinie, gdyż nie zdobyła Nagrody Nobla, co wśród najbliższych zdarzyło się kilkakrotnie. Kto jeszcze pozostawał w cieniu sławy rodziców, mimo że był zdolny?

Wanda Chełmońska – malarka z przekory

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wanda Chełmońska, fot. Polona.pl

Obrazek

wanda_chelmonska_polona.jpg

Jej pierwsza miłość: kolor. "I to jest moja pierwsza życiowa wypowiedź!" – deklarowała. Druga miłość: czerpanie z motywów polskiej architektury. Dowodu na to dostarcza obraz "Targ we Wrocławiu". Józef Chełmoński zdawał się długo nie dostrzegać talentu najmłodszej córki wychowywanej przez matkę. Jednak gdy ten się w pełni objawił (za sprawą m.in. lekcji wuja, Władysława Ślewińskiego), stanowczo przypisał jego źródło swoim genom. Podobieństwo stylu obojga potwierdził tajemniczy Heros – recenzent "Ilustrowanego Kuriera Polskiego" – w 1958 roku. Podsumowując wystawę prac Wandy Chełmońskiej w Poznaniu, pisał: "Odczucie polskości, czerpanie tematyki z życia ludu i zabytków historycznych, wysuwanie na czoło koloru, zbliża Chełmońską do twórczości jej ojca. Wypowiedź ostateczna należy jeszcze do samej artystki […]". Po latach można stwierdzić, że mówiła szeptem.

"Portret Olgi Boznańskiej", Wanda Chełmońska, 1925, fot. MNW

Na talencie Wandy, podobnie jak jej ojca, najpierw poznał się Paryż. Po debiutanckiej ekspozycji obrazów w 1913 roku w krakowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych wyjechała na studia do Francji. Ukończyła École des Beaux-Arts równocześnie z historią sztuki na Sorbonie, dokształcała się w pracowniach malarzy Maurice’a Denisa oraz André Lhote’a. Wyszła za mąż za Wiktora Boczkowskiego i zamieszkała w Polsce, ale często wracała nad Sekwanę. Zaprzyjaźniła się z Olgą Boznańską. Tę więź artystki utrwaliły na płótnie: autorka "Dziewczynki z chryzantemami" przedstawiła Chełmońską w balowej sukni, ta zrewanżowała się pastelowym wizerunkiem koleżanki po fachu.

Chełmońska słynęła głównie z portretów, ceniono również jej sceny ludowe, kompozycje kwiatowe i obrazy o tematyce sakralnej. Technika? Olejna. Poza tym gwasz, tempera, pastel. Akwarela (malowała nią pejzaże) wymagała od niej stworzenia gotowej wizji w wyobraźni, "by zdecydowanie móc rzucić farbę na papier". Z paryskich salonów i galerii jej prace trafiały do innych miast Europy i kolekcjonerów sztuki zza oceanu. W Polsce najczęściej pojawiała się w warszawskiej Zachęcie. Była współzałożycielką oddziału Związku Polskich Artystów Plastyków w Poznaniu. Podczas II wojny światowej uczyła rysunku na tajnych kompletach w Opatowie. Zmarła 15 listopada 1971 roku w Warszawie, przeżywszy około 80 lat (data jej urodzin nie jest pewna).

Jan Czesław Moniuszko – zdolny lekkoduch

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Człowiek walczący z wilkami", Jan Czesław Moniuszko, 1883, fot. MNW

Obrazek

czlowiek_walczacy_z_wilkami_1883_jaczeslaw_moniuszko_mnw_mp1109.jpg

Kompozycje barwne, pełne temperamentu, odzwierciedlające nastrój i styl epok historycznych, zwłaszcza czasów stanisławowskich – tak w skrócie można opisać dzieła najmłodszego syna Stanisława Moniuszki. Jan Czesław, urodzony w Wilnie w 1853 roku, uczęszczał do szkoły w Warszawie, jednak nauka nie była jego mocną stroną. Co innego malarstwo. Od 1871 – Klasa Rysunkowa Wojciecha Gersona. Prywatne lekcje u malarzy warszawskich. Petersburg – Akademia Sztuk Pięknych (prawdopodobnie nieukończona). 1879 – udany debiut w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych obrazem "Pierwsze spotkanie Jadwigi z Jagiełłą". 1905 – wystawa 50 dzieł w Salonie Artystycznym, potem jeszcze w Krakowie, Łodzi i Kijowie. Podczas gdy jego kompozycje podbijały warszawskie salony, on zdobywał kolejne kluby.

Wystarczy spojrzeć na tytuły jego prac: "Biesiada", "Przygoda w drodze", "Pojedynek w karczmie", "Mnich z kielichem", aby wyrobić sobie zdanie co do charakteru artysty. Idźmy dalej tym tropem: "Król Stanisław August Poniatowski w Petersburgu", "Powrót ułana do domu", "Scena dworska". Moniuszkę interesowała historia, ale specjalizował się również w scenach rodzajowych. Zdarzało mu się popełnić obrazy o treści religijnej oraz portrety. Przyjaźnił się z malarzem realistą – Władysławem Bończą Rutkowskim i chętnie korzystał z jego pracowni. Czasami po to, by malować. Zazwyczaj odpoczywał tam po nocnych zabawach.

Artysta zmarł w 1908, a wiele jego obrazów zaginęło podczas II wojny światowej. Malarstwem i grafiką zajmowała się także siostra Jana Czesława – Elżbieta. Studiowała drzeworytnictwo i była współzałożycielką szkoły drzeworytniczej dla kobiet w Warszawie.

Anna Jaraczówna – rasowa Hesia

Thumbnail — Anna Jaraczówna i Leszek Pośpiełowski, 1938, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe (NAC)

Dla świata teatru i filmu była Hanką. Rolą Hesi w "Moralności pani Dulskiej" podbiła serca krytyków, a Antoni Słonimski pisał, że "zagrała ją z niezaprzeczoną rasową swadą aktorską". Przed wojną na każdym kroku potwierdzała swój talent dramatyczno-liryczny. Później obsadzano ją już tylko w rolach drugoplanowych.

Stefan Jaracz od początku kibicował ukochanej córce, udzielał jej lekcji gry aktorskiej. Anna Jaraczówna urodziła się w 1916 r. w Moskwie, gimnazjum ukończyła już w Warszawie. W 1933 r. zdała egzamin przed komisją Związku Artystów Scen Polskich. Krótko była związana z teatrem Nowa Komedia i Teatrem Aktora, aż w 1935 r. swoje miejsce znalazła w stołecznym Ateneum, u boku ojca. Wybuch wojny zawiesił jej karierę. Początkowo występowała jeszcze na scenie w Lublinie (wraz z ojcem), jednak placówkę wkrótce zamknięto. Gdy działacze Państwa Podziemnego zastrzelili Igo Syma, amanta kina niemego i szpiega, Niemcy w akcie zemsty wzięli zakładników. Aresztowano m.in. Stefana Jaracza i jego córkę, a następnie wywieziono do obozu Auschwitz-Birkenau. Po miesiącu i licznych interwencjach udało się uwolnić aktorów.

Anna podczas okupacji pracowała jako kelnerka. Zanim wróciła na warszawską scenę, występowała na deskach teatru w Krakowie, ponownie w Lublinie oraz w Łodzi. Od 1952 roku należała do zespołu odbudowywanego teatru Ateneum, ale już nie grała pierwszych skrzypiec. Za to upomniało się o nią kino. Jeszcze przed wojną wcieliła się m.in. w Kwirynę w "Dziewczętach z Nowolipek". Po wojnie zagrała u Munka, Kieślowskiego, Zanussiego, Barei czy Zygadły. Zmarła w 1979 roku. W tym samym roku została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Stanisław Bogusławski – komedia na scenie, tragedia w życiu

Stanisław Bogusławski, 1867, fot. Polona.pl

Ojciec polskiego teatru narodowego Wojciech Bogusławski długo nie uznawał Stanisława za swojego syna. Zrobił to w 1827 roku, gdy przyszły komediopisarz rozpoczął 23. rok życia. Stanisław nie wyobrażał sobie innej drogi niż kariera w wojsku. Awansował do stopnia porucznika, ale już w trakcie nauki w Szkole Podchorążych współredagował "Chwilę Spoczynku" hołdującą ideom romantyzmu. Wkrótce zakazano druku pisma z powodu publikacji m.in. utworów Mickiewicza.

Klęska powstania listopadowego, a więc konieczność służenia carowi, skłoniła go do porzucenia dotychczasowych marzeń. Wybrał aktorstwo. Nie była to zaskakująca decyzja, zważywszy na wykonywany zawód swojej matki Konstancji Pięknowskiej – aktorki i śpiewaczki. Zadebiutował w 1833 roku w dramacie "Oblubienica z Lammermooru". Ostatni raz na deskach teatru pojawił się niemal trzy dekady później w komedii "Damy i huzary".

Cały czas pisał: wiersze, nowele, powieści, utwory satyryczne. A przede wszystkim – komedie: "Stara romantyczka", "Lwy i lwice" czy "Opieka wojskowa". Lubił mieć wszystko pod kontrolą, więc sam grał w nich główne role. Tłumaczył sztuki z francuskiego, stworzył dwa libretta operowe (jedno do "Flisa" Moniuszki), został recenzentem teatralnym (w tej profesji talentem prześcignął go syn Władysław). Na emeryturze poparł całym sercem powstanie styczniowe. Podupadł na zdrowiu w wyniku aresztowania i zesłania na Syberię jego syna za pracę w Rządzie Narodowym (dzięki ojcu Władysław uniknął śmierci). Stanisław zmarł w 1870 roku w Warszawie.

Zofia z Fredrów Szeptycka – zakochana w Luwrze

Zofia Szeptycka Fredro, fot. Wikimedia Commons

O rodzinie Fredrów najwięcej można się dowiedzieć, czytając "Wspomnienia z lat ubiegłych" napisanych przez córkę znakomitego polskiego komediopisarza. Książka ta to nie tylko kopalnia anegdot, lecz także niezwykle plastyczny język. Talent odziedziczony po ojcu? Być może, ale wykorzystany w inny sposób.

Zofia Szeptycka urodziła się w 1837 roku i od dziecka malowała. Najpierw uczyła się rysunku u najlepszych lwowskich guwernerów, później wyjechała do Paryża, by ćwiczyć pod okiem francuskich malarzy, m.in. pejzażysty Charles’a Françoisa Daubigny’ego. Regularnie odwiedzała Luwr. W pamiętniku zanotowała: "Nigdy nie zapomnę roztasowania się mego pierwszego w Luwrze, płótno i pędzle z rąk mi wypadały ze trzy razy zanim jedno na sztaludze, drugie w pudełku z farbami ulokowałam; a gdy Chifflart węgiel do ręki mi włożył […] pierwszym rzutem węgla naznaczył mi głowę Chrystusa, którą kopiować miałam".

Po powrocie do Polski kontynuowała swoją pasję, uważnie słuchając wskazówek Leona Kaplińskiego oraz Juliusza Kossaka, przyjaciela rodziny. Wiele olejnych prac o tematyce religijnej podarowała kościołom, np. obraz św. Jana z Dukli znalazł się w miejscu jej zaślubin z Janem Szeptyckim, natomiast wizerunek Najświętszego Serca Jezusowego ofiarowała parafii, gdzie ochrzczeni zostali ich synowie. Tworzyła również realistyczne portrety rodziny i znajomych. Na wystawie światowej w Paryżu w 1855 roku zaprezentowała podobiznę brata. W przeciwieństwie do siostry Jan Aleksander Fredro lepiej władał piórem niż pędzlem. Zofia zmarła w 1904 roku. Pod koniec życia zamieniła sztalugi na papier, ale opowiadania pisała do szuflady.

Janusz Bułhak – śladami ojca

Droga i wybory życiowe Jana i Janusza Bułhaków nieustannie się splatały. Ojciec uważany jest za nestora polskiej fotografii. Syn przede wszystkim kochał muzykę i w tym kierunku się kształcił, jednak najpierw pomagał ojcu w laboratorium, a po jego śmierci fotografią zarabiał na życie. Siłą rzeczy jego kadry również powstawały w duchu estetyki piktorialnej: miękkość rysunku, harmonia światłocienia, staranna kompozycja z aurą tajemniczości.

Janusz Bułhak urodził się w 1906 roku w Peresiece. Ukończył Konserwatorium Wileńskie, należał do Polskiej Korporacji Akademickiej Filomatia Vilnensis. Celem stowarzyszenia było umacnianie polskości na Kresach Wschodnich. Artysta skomponował muzykę hymnu Filomatii. W latach 1932–1934 pełnił funkcję prezesa Akademickiego Koła Muzyków, a także był członkiem zarządu Bratniej Pomocy Studentów Uniwersytetu Stefana Batorego. W tym miejscu losy ojca i syna znowu się przecinają: kilkanaście lat wcześniej Jan Bułhak udokumentował otwarcie wileńskiej uczelni.

Po II wojnie światowej fotograf wspólnie z synem uwieczniał powojenne ruiny i odbudowę Warszawy oraz innych polskich miast. W 1947 roku podjęli starania o utworzenie Związku Polskich Artystów Fotografików. Jan Bułhak otrzymał legitymację członkowską ZPAF o numerze 1. Januszowi przypadł dokument nr 2. Po śmierci ojca syn nadal fotografował, głównie krajobraz i architekturę. Zmarł w 1977 r. w Warszawie. Jego prace znajdują się m.in. w kolekcjach Muzeum Historii Fotografii w Krakowie i Muzeum Narodowego w Warszawie.

Zofia Baudouin de Courtenay – bojczukistka

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Prezbiterium w Katedrze Oliwskiej oraz witraż przedstawiający Trójcę Świętą autorstwa Zofii Baudouin de Courtenay, 1945, fot. www.archikatedraoliwa.pl

Obrazek

zofia_baudouin_de_courtenay_.jpg

W przeciwieństwie do ojca, wybitnego językoznawcy, Zofia wybrała język sztuki. Jej artystyczną drogę można łatwo przedstawić na mapie. Najpierw Dorpat (obecnie Tartu): urodziła się w tym estońskim mieście w 1887 roku. Od najmłodszych lat wykazywała zdolności malarskie. Jak na dziecięcy wiek jej rysunki były nad wyraz dojrzałe, co napawało rodziców dumą. W Krakowie uczyła się pod okiem malarza modernizmu Jana Stanisławskiego. Na dłużej (z przerwami na naukę za granicą) zatrzymała się w Petersburgu, gdzie szlifowała umiejętności m.in. u Jana Ciąglińskiego. Tutaj zainspirowała się kulturą Dalekiego Wschodu.

Pobyt w monachijskiej szkole był prologiem do studiów paryskich podjętych na Akademii Ranson. Należała do grupy artystów skupionych wokół ukraińskiego malarza Mychajły Bojczuka, który zaszczepił w niej ideę monumentalizmu. Wraz z innymi "bojczukistami" odnawiała polichromie i ikony w cerkwiach, co zdecydowanie wpłynęło na jej późniejszą twórczość – całkowicie sakralną.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Siedem darów Ducha Świętego z polichromii autorstwa Zofii Baudouin de Courtenay z kościoła w Bielawach, 1932, fot. Biblioteka Narodowa (Polona)

Obrazek

z_baudouin_de_courtenay_polona.jpg

Helsinki to miasto jej pierwszego sukcesu. Często bywała w Finlandii, by podreperować zdrowie (chorowała na gruźlicę), a w 1917 roku zaprezentowała tu kilkadziesiąt obrazów. Wystawa spotkała się z ciepłym przyjęciem miejscowej krytyki. Po I wojnie światowej zamieszkała w Warszawie i z powodzeniem kontynuowała swoją pasję. Nie tylko malowała polichromie w wielu polskich kościołach (w Radziejowie, Gdańsku, Sopocie, Bielawach, Radomsku), lecz również projektowała witraże. Po II wojnie wykładała na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, a w tekstach teoretycznych zwracała uwagę na prostotę, rytm i harmonię. Zmarła w 1967 roku w Częstochowie, zapomniana ze względu na specyfikę swojej twórczości – nieobecnej w muzeach czy galeriach sztuki.

Władysław Mickiewicz – rzecznik wieszcza

Władysław Mickiewicz, syn Adama, fot. Wikimedia Commons

W "Pamiętnikach" wydanych po raz pierwszy tuż po jego śmierci pisał wprost: "Jedyną moją zasługą jest to, że byłem synem wielkiego ojca". Owszem, znane nazwisko otworzyło mu wiele drzwi, ale wykorzystał to w słusznym celu. Zapuścił długą brodę, aby być łatwo rozpoznawalnym na zdjęciach. W swoim dość długim życiu (88 lat) odegrał kilka znaczących ról.

Syn poety. Adam Mickiewicz nalegał, by jego potomek wiódł bezpieczny, bez rozczarowań żywot rzemieślnika. Sprzeciwiła się temu matka Władysława (Celina z domu Szymanowska), więc chłopca zapisano do kolegium. W jednej z prac domowych, polegającej na opisaniu wierszem pożaru Moskwy, wyręczył go ojciec. Wypracowanie wróciło z adnotacją o "braku kolorytu lokalnego".

Bibliofil, wydawca, tłumacz. Żyjąc w Paryżu, Władysław otworzył Księgarnię Luksemburską, która popularyzowała polską literaturę. Wydawał rodzime książki, zwłaszcza te zakazane pod zaborami. Dbając o pamięć o sławnym ojcu, ufundował Muzeum Adama Mickiewicza w Paryżu. Opublikował kilkanaście tomów jego dzieł i korespondencji oraz biografię wieszcza. Krążą legendy, że w domu Mickiewiczów nie można było wypowiadać nazwiska Juliusza Słowackiego. Jednak Władysław wydał jego tom poezji po francusku i przywołał we wspomnianych już "Pamiętnikach". Barwnie opisał w nich emigracyjną rzeczywistość, nie pomijając szczegółów z życia polskich pisarzy, polityków i naukowców.

Wreszcie społecznik. Publikował teksty patriotyczne dla polskich emigrantów i sympatyków sprawy polskiej w założonym przez siebie, francuskojęzycznym czasopiśmie "L’Espérance". W Szwajcarii, gdzie przebywał podczas I wojny światowej, brał udział w pracach tutejszego Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. Doczekał niepodległej ojczyzny, zmarł w 1926 r.

Źródła: Marek Borucki "Wybitne dzieci sławnych Polaków", polityka.pl, polskiemuzy.pl, "Ilustrowany Kurier Polski", 4-5 VIII 1958.

Język Polish

polskie sztuki wizualne

malarstwo akademickie

Boznańska

chełmoński