Od Tatr po Fudżijamę – polsko-japońskie koneksje literackie | Artykuł

Od Tatr po Fudżijamę – polsko-japońskie koneksje literackie

ulotka_do_ksiazki_ilustracja1_32.jpg, default, Ilustracja Magdaleny Brudzyńskiej do z wystawy "The Amazing Land of Quarks, Elephants & Pierogi", prezentowanej w ramach EXPO 2025 Osaka od 3 do 23 pa

#literatura

Co Młoda Polska zobaczyła w japońskiej sztuce? A Tadeusz Miciński – w górze Fudżi? Dlaczego Miłosza można określić haijinem? Jak poezja Szymborskiej spowinowaca ją z japońską metafizyką? Wreszcie: co ma wspólnego wojna rosyjsko-japońska z kwestią polską – od Reymonta po Dukaja?

Przyglądamy się japońskim inspiracjom w polskiej literaturze i szukamy momentów solidarności między naszymi, wydawałoby się tak odległymi, społeczeństwami – od końca XIX wieku do dzisiaj.

Drzeworyt, bibelot, laleczka, czyli japońszczyzna literacka

Józef Mehoffer, "Europa jubilans", 1909, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Polska fascynacja literacka Japonią zaczęła się w antykwariacie, a może raczej w gabinecie kolekcjonera. Tym kolekcjonerem był Feliks "Manggha" Jasieński, który w swoim krakowskim mieszkaniu zgromadził ogromną kolekcję około 15 tysięcy wschodnich eksponatów – w tym prawie 6,5 tys. o tematyce japońskiej (w 1920 r. przekazał ją do Muzeum Narodowego w Krakowie).

Za sprawą kolekcji Mangghi, a szerzej mody na japońszczyznę, japoński ubiór i sztuka w postaci drzeworytów, sof i krzesełek, waz i figurek trafiły do młodopolskich mieszkań i salonów. A stąd jako użyteczny rekwizyt do powieści Żeromskiego, Przybyszewskiego, Irzykowskiego czy Micińskiego.

W "Mené-Mené-Thekel-Upharisim!" tego ostatniego japońszczyzna – jak zauważa Maria Podraza Kwiatkowska – jest istotnym elementem wystroju pałacu bohatera.

Kreowany na typ dandysa Jarosław [...] ma w swoim pałacu japoński pokój, nb. wzorowany na pokoju Des Esseintesa w "Na wspak" Jorisa Karla Huysmansa — w którym znajduje się drugi, z jedwabnego papieru, co tworzy po zapaleniu lampy — czarnoksięską latarnię. Bardzo sugestywny opis malowideł wskazuje, iż Micińskiemu znane były zarówno legendy japońskie (np. o bohaterskich roninach), jak i japońskie drzeworyty.

Katsushika Hokusai "Rzeka Tama w prowincji Musashi" z cyklu 36 widoków na górę Fudżi (Hokusai)1823, fot. domena publiczna. Stanisław Wyspiański, "Widok na Kopiec Kościuszki w Krakowie", 1904, fot. Muzeum Śląskie w Katowicach

Wyrazem tych pogłębionych zainteresowań pisarza był też zachowany dziś tylko we fragmencie "japoński" dramat "Kijomori". Jak sugeruje Katarzyna Fazan, utwór Micińskiego powstał prawdopodobnie jako reakcja na przedstawienia trupy teatralnej Kawakamiego, ze słynną Sadą Yacco, prezentowane w Krakowie i Warszawie na początku XX wieku w ramach ogólnoeuropejskiego tournee. Temat i bohatera, który u Micińskiego nazywa się Jeni, twórca zaczerpnął ze słynnej jedenastowiecznej Genji-monogatari (Opowieści o księciu Genji).

Wydaje się, że najlepszym podsumowaniem tych wczesnych artystyczno-literackich fascynacji polskich twórców Japonią może być opowiadanie-bajka Władysława Stanisława Reymonta "Komurasaki" (1903), opublikowane na łamach "Chimery" Zenona Przesmyckiego (wielkiego orędownika japońszczyzny). Jego bohaterką jest porcelanowa lalka bijn, cała zaś akcja dzieje się na wystawie paryskiego antykwariatu. Jak zauważyła Hanna Ratuszna, sam antykwariat przypomina scenerię znanego obrazu Józefa Mehoffera "Europa jubilans".

Niewykluczone, że fascynacja japońską sztuką – w postaci słynnych drzeworytów Hokusaia "36 widoków na górę Fudżi" (jeden z nich znajdował się w kolekcji Jasieńskiego) – ma coś wspólnego z serią rysunków Stanisława Wyspiańskiego z widokiem na kopiec Kościuszki. Czyżby więc to Kopiec Kościuszki był polską Fudżijamą?

Wśród kosmatych ludzi, czyli zesłania i etnografia

Bronisław Piłsudski na Sachalinie wśród dzieci Ajnów, fot. Wikipedia, the free encyclopedia

Bardziej bezpośrednie spotkania z Japonią stały się pod koniec XIX wieku udziałem etnografów i badaczy-zesłańców, jak Bronisław Piłsudski czy Wacław Sieroszewski. Ten pierwszy, zesłany w 1887 roku przez carskie władze na Sachalin, prowadził pionierskie badania nad kulturą Ajnów, stanowiących też pierwotną ludność wyspy Hokkaido. Brat Józefa Piłsudskiego spędził wśród Ajnów wiele lat, ożenił się z ajnoską kobietą i założył rodzinę – jego potomkowie zaś do dziś żyją w Japonii. W 1903 roku wraz z innym zesłańcem, pisarzem Wacławem Sieroszewskim, Piłsudski podjął się badania kultury Ajnów na Hokkaido. Jednym z efektów tej pracy są unikatowe nagrania dźwiękowe zarejestrowane na 100 wałkach woskowych.

Wacław Sieroszewski, którego najwcześniejsze zainteresowania Wschodem także związane są z zesłaniem (to twórca bogatej literatury dotyczącej narodów syberyjskich, zwłaszcza Jakutów), jest autorem dziennika rejestrującego japońską podróż lat 1903-1904 oraz zbeletryzowanego reportażu z badań przeprowadzonych z Piłsudskim; ukazał się on pod tytułem "Wśród kosmatych ludzi" (1927).

Sieroszewski jest tekże twórcą serii "japońskich" opowiadań zebranych w tomie "Z fali na fale" (współczesne wydanie "Miłość i śmierć"). Jak zauważyli badacze, opowiadania, takie jak np. "Harakiri księcia Asano Naganori" (Wyjątek z księgi Juki no Akebono) czy "Pojednanie" (Z księgi Konseki Monogatari), świadczą o dobrej znajomości japońskiej tradycji literackiej. W tym drugim dziele (o szogunie, który po latach wraca do żony, spędza z nią noc, po czym budzi się obok kościotrupa), dzisiejszy czytelnik rozpozna klasyczny utwór, którym posłużył się także Masaki Kobayashi, tworząc jeden z epizodów słynnego horroru "Kwaidan" (1964).

Wojna japońsko-rosyjska: pobór, opór, solidarność

Obraz "Zwiad żołnierski" Wiktora Mazurowskiego z czasów wojny rosyjsko-japońskiej, podczas której polski malarz służył w armii rosyjskiej.

Szczególnym historycznym momentem polsko-japońskiego zbliżenia okazał się wybuch wojny rosyjsko-japońskiej w lutym 1904 roku. Walka ze wspólnym wrogiem, a zwłaszcza pobór rekruta prowadzony bardzo intensywnie na ziemiach polskich w drugiej połowie 1904 roku przez Cesarstwo Rosyjskiej, przyczyniły się do wzrostu nastrojów rewolucyjnych (zmaterializowanych w pełni rok później), podnoszenia haseł niepodległościowych oraz licznych wezwań do dezercji.

Wojna stała się też okazją do zadzierzgnięcia po raz pierwszy bodaj tak silnych więzów solidarności i oporu między dwoma narodami oddzielonymi Imperium. Polska prasa z uznaniem wypowiadała się na temat kunsztu i bohaterstwa żołnierzy japońskich walczących pod Mukdenem czy Port Artur. Chętnie plotkowano na temat rychłej porażki Rosji, w obiegu krążyły antyrosyjskie wierszyki i piosenki ("Moskalu, dostałeś w dupę nad Jalu!"), fantazjowano nawet o polskim pochodzeniu niektórych japońskich generałów (sławny porucznik baron Kuroki miał być potomkiem Polaka Kurowskiego).

Satyryczna mapa stworzona w czasie wojny rosyjsko-japońskiej przez japońskiego studenta z uniwersytetu w Keio. Podstawą mapy była wcześniejsza brytyjska grafika Fredericka Rose'a (1877) powstała w okresie wojen bałkańskich Rosji. Źródło: Cornell University

Co nie zmienia faktu, że w szeregach wojsk rosyjskich – obok żołnierzy licznych innych narodów wcielonych do Imperium – znalazły się dziesiątki tysięcy Polaków (jako lekarz na wojnie służył m.in. Janusz Korczak), a wielu z nich w dalekiej Mandżurii umarło (wiersz poświęcił im m.in. Artur Ćwikowski) albo dostało się do japońskiej niewoli. Jak mówi legenda, Polacy nie walczyli jednak ze szczególnym zapałem, przez co być może przyczynili się do klęski Rosji.

Jak piszą autorzy "Historii stosunków polsko-japońskich: 1904-1945":

"Polakom imponowała zarówno odwaga Japończyków, którzy nie zważając na niewielkie doświadczenia w kontaktach z zachodnimi mocarstwami, zaledwie kilkadziesiąt lat po rozpoczęciu procesu modernizacji, przystąpili do zwycięskiej wojny z silną Rosją – tradycyjnym wrogiem Polski, jak i umiejętność, z jaką wykorzystali odpowiednie wzory z innych kultur do budowania potęgi, wpasowując je w ramy kultury rodzimej". [Ewa Pałasz-Rutkowska Ewa & Andrzej T. Romer, s. 30]

Wojna wykreowała też okno nowej politycznej możliwości dla przyszłej niepodległości Polski – co czasem owocowało zupełnie egzotycznymi spotkaniami, jak np. tym między Józefem Piłsudskim a Romanem Dmowskim, do którego doszło 12 lipca 1904 roku na tokijskiej ulicy. Obaj ci polityczni wrogowie, w poszukiwaniu sojuszników dla polskiej sprawy, trafili w tym samym czasie do Kraju Kwitnącej Wiśni.

"Ta ziemia, na której nie ma dla nieszczęścia granic", czyli los Polski jako przestroga (w "Pōrando kaiko")

Polska na polach Mandżurii była też obecna – przynajmniej symbolicznie – także po drugiej stronie frontu (o czym jednak polscy żołnierze raczej nie wiedzieli). A to za sprawą pieśni, która właśnie wtedy weszła do żelaznego repertuaru japońskiej piosenki wojennej. Chodzi o pieśń "Pōrando kaiko" czyli "Wspomnienie Polski". Jej tekst stanowił wiersz (część większego patriotycznego poematu "Kiba ryoko" ["Podróż na koniu"] z 1893 roku) autorstwa poety Ochiaiego Naobumiego.

W pieśni tej czytamy o wędrowcu podróżującym przez ponury daleki kraj, gdzie wysłuchuje "powieści o Polsce startej z wszystkich świata map". Na miejscu trafia na ślady dawnej wielkości – stare zamki i mury obronne zamienione dziś w "zgliszcza i ruiny" każą mu zadać "zwykłe świata pytanie: być albo nie być, wznosić czy rujnować". Polska okazuje się "ziemią, na której nie ma dla nieszczęścia granic", gdzie "nawet kukułka lecąc, smutny kreśli cień". Smutek i ponury los Polski jest tu więc rodzajem przestrogi przed upadkiem, jaki grozi państwu podbitemu przez potężnego wroga, co niewątpliwie rezonowało z niepewną sytuacją Japończyków u progu XX wieku.

Podstawą poematu Naobumiego była autentyczna podróż podjęta przez innego Japończyka, majora Fukuszimę Yasumasę, który w latach 1892-1893 podróżował w pojedynkę konno z Berlina do Władywostoku, zbierając dla swojego kraju informacje wywiadowcze. Po drodze odwiedził szereg polskich miast (w tym Konin, Poznań, Warszawę, Łomżę, Augustów i Suwałki). Niewykluczone, że na tym etapie major nawiązał kontakt z polskimi konspiratorami i działaczami niepodległościowymi. To właśnie fragment raportu z tej części podróży stał się inspiracją dla poety Naobumiego, którą utrwalił w "Pōrando kaiko". Patriotycznego wiersza o niegodnym pozazdroszczenia losie biednej Polski japońskie dzieci uczyły się podobno w szkołach aż do 1945 roku.

Bohaterstwo, poświęcenie dla ojczyzny i pierwsi kamikadze

Bitwa morska pod Port Artur na japońskiej grafice z epoki, fot. Wikimedia. Twierdzy Port Artur broniło kilka tysięcy Polaków, wielu z nich trafiło do japońskich obozów jenieckich.

Być może najciekawszym śladem wojny rosyjsko-japońskiej w polskiej prozie jest pochodzące z 1907 roku opowiadanie przyszłego noblisty Władysława Stanisława Reymonta "Ave Patria, morituri te salutant". Główny bohater to Takeo Hirose (zwany przez autora Hirosze), autentyczna postać japońskiego oficera, który w 1904 roku poprowadził samobójczy atak branderów na stanowisko rosyjskich okrętów pod Port Artur. Reymont wychwala heroizm Japończyków i ich bezinteresowne poświęcenie dla ojczyzny:

I tak jeden za drugim, "jak kamienie, ręką Boga rzucane na szaniec", waliły się na dno trupy statków i ludzi; jeden za drugim umierały radośnie dla ojczyzny dalekiej, jeden za drugim kładły się stosem bohaterskim, szły w przepaści ze straszliwym majestatem poświęceń i obowiązku.

Jak widać, w tym wypadku – za sprawą frazy Słowackiego – ofiara japońskich patriotów została zabarwiona tradycją polskiego romantyzmu. Zanim wykrzyczy swoje ostatnie banzai i spojrzy po raz ostatni w stronę światła jutrzenki, Hirose Reymonta snuje refleksję:

— Cóż to człowiek? — myślał niekiedy — to fala, która wynosi się z głębin na mgnienie, a przepada na zawsze! Któż wie, że była? Morze jest wieczne, Japonja nieśmiertelna! Jestem i przepadnę, rozprysnę się i może zaledwie będę cieniem, jaki drzewa kładą o zachodzie…

Nieprzypadkowo Takeo Hirose stał się niebawem narodowym bohaterem imperialnej i coraz bardziej militaryzującej się Japonii – to na nim wzorowali się późniejsi kamikadze w czasie II wojnie światowej.

Z podobnym podziwem na japońską zdolność do najwyższych poświęceń zapatrywał się Stefan Żeromski. Można nawet odnieść wrażenie, że stawiał ją za wzór polskiej wspólnocie. W dramacie "Róża" swoją fascynację heroizmem Japończyków, zwłaszcza nieznającą granic ofiarnością, wkłada w usta Czarowica:

W ciągu kilkudziesięciu lat powstał naród, który zadziwił, olśnił, oślepił stary świat. Każdy Japończyk, nie tylko samuraj, lecz wieśniak i robotnik, zrzeka się życia i wszystkiego dobra, kiedy idzie o dobro najwyższe. Widzieliśmy wszyscy setki tysięcy przykładów tej ofiarności. Dość wspomnieć bitwę pod Mukdenem, nieśmiertelny rozkaz generała Hayashi — shnè! — umrzyjcie i nieśmiertelne wykonanie rozkazu. Naród polski stoi na drugim końcu tej drabiny ofiarności. [...] Toteż naród polski trwa w najbardziej poniżającej godność człowieka niewoli.

Od Tatr po Fudżijamę, czyli Kraj Złotego Chryzantemu u Micińskiego

Grafika Magdaleny Brudzyńskiej ilustrująca polsko-japońskie związki literackie - z Tatrami i Górą Fudżi. Ilustracja pochodzi z wystawy "The Amazing Land of Quarks, Elephants & Pierogi", prezentowanej w ramach EXPO 2025 Osaka od 3 do 23 października 2025, Knowledge Capital w Osace, fot. Magdalena Burdzyńska dla IAM

Siłą wewnętrzną japońskiego narodu zachwycał się także naczelny fantasta i mitolog Młodej Polski czyli Tadeusz Miciński, chociaż, jak wskazywała Barbara Podraza-Kwiatkowska, "japońszczyzna kształtowała też u niego nurt dekadencki".

Z okresu wojny rosyjsko-japońskiej pochodzą jego antyrosyjskie wiersze sławiące bohaterstwo Japończyków: "Hymn do wschodzącej Jutrzenki" oraz "Bitwa nad Jalu". W tym pierwszym pisał:

W mroku nocnym Orion świeci

Olbrzymowi tatrzańskiemu –

Mój duch tam – za morza leci

W kraj złotego Chryzantemu:

Tam jest mężnych lud rycerzy,

Którym milsza śmierć niż plama -

Tam – znad strojnych w laur wybrzeży

Błyszczy wulkan Fudżijama.

Mistyka narodu rycerzy, "któremu milsza śmierć niż plama", łączyła się u Micińskiego z fascynacją Wschodem, będącego według tego autora źródłem nowych sił mających uzdrowić zachodnią cywilizację. Japonia pod postacią góry Fudżijamy – obok innych wschodnich inspiracji – pojawia się także w "Nietocie", swoistym opus magnum Micińskiego.

Gdzie indziej, łącząc duchowe życie narodu z jego krajobrazem naturalnym, czynił z góry Fudżi symbol japońskiej duszy w ogóle:

Naród winien mieć duszę przed sobą w całej pełni, jak olbrzymią górę wyrastającą znad moczarów i równin – całą duszę z jej puszczą wrażeń w dole, z jej kamiennymi urwiskami myśli wyżej – z jej pustynią toczących się głazów – zwątpieniem – z jej lodozwałami wiar, które iskrzą w słońcu i w mroku wśród gwiazd – karmiąc rzeki i chmury! Ormian tak łączy góra Ararat – Japończycy tak patrzą o mil sto w swój wulkan Fudżijamę – to jest symbol ich życia narodowego – to jest symbol duszy w ogóle.

Z analogii tej wynikałoby, że odpowiednikiem góry Fudżi, na którą winno być zwrócone oblicze polskiego narodu, jest... tatrzański Giewont.

Być może te powinowactwa sprawiły, że twórczość Micińskiego – jak pisze Jolanta Wróbel-Best – jest obecnie popularna wśród japońskich slawistów (między innymi z University of Tokyo), którzy próbują nawet tłumaczyć wiersze autora "W mroku gwiazd".

Hiroszima-Auschwitz, czyli Nigdy więcej…

Hiroszima w Japonii widok na miasto po wybuchu bomby atomowej w sierpniu 1945, fot. Universal History Archive/Universal Images Group via/Getty Images

Nie tylko wzgląd na bliskie zagrożenie ze strony Imperium Rosyjskiego powodował polskie gesty solidarności i empatii wobec Japonii. Po II wojnie światowej, przez znaczną część zimnej wojny, tragedia Hiroszimy i Nagasaki stała się ważnym punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń w Polsce, żyjących w cieniu atomowej zagłady. Władysław Broniewski pisał wtedy:

Wiek dwudziesty rozłupał atom.
Runęła Hiroszima.
Atom zawisł nad światem —
Czy nic go nie powstrzyma?

Zresztą ten sam poeta solidaryzował się z Japończykami już w 1923 roku, kiedy na wieść o katastroficznym w skutkach trzęsieniu ziemi w Kanto napisał wiersz "Jokohama" (wśród jego obrazów można dostrzec wizję tsunami, które było jednym z czynników katastrofy).

W latach 60. Polskę i Japonię, znajdujące się we wrogich politycznych obozach, połączył antyjądrowy ruch pacyfistyczny. Za jego początek uznać można podjęty przez czwórkę Japończyków w 1962 roku Marsz Pokoju Hiroszima-Auschwitz. Do Auschwitz uczestnicy marszu dotarli 27 stycznia 1963 roku, w dniu 18. rocznicy wyzwolenia obozu. W swoim manifeście pisali: "Hiroszima jest symbolem sprzeciwu wobec wojny jądrowej, a Auschwitz to symboliczny apel o to, by nigdy więcej nie powtórzyły się tak nieludzkie czyny".

Jak pisze Ariko Kato, celem aktywistów była solidarność z ludźmi pod wspólnym apelem o pokój oraz pod hasłem "No more Hiroshima. Never again Auschwitz". To wtedy pojawiła się zbitka: Hiroszima-Auschwitz, będąca najzwięźlejszym symbolem okrucieństw XX-wiecznej historii.

W tym historycznym kontekście powstaje kompozycja Krzysztofa Pendereckiego "Tren – ofiarom Hiroszimy" (1960), a także inne utwory kultury popularnej podnoszące ten temat (by wymienić tylko pieśń "Hiroshima mon amour" Violetty Villas.

Okładka książki "Sny o Hiroszimie" Joanny Rudniańskiej; fot. publiczna domena.

Widmo i jednocześnie straszak atomowej zagłady, której symbolem była anihilacja Hiroszimy i Nagasaki, będą towarzyszyły polskiemu społeczeństwu przez kolejne dekady komunizmu – a nawet po jego upadku. Wizje katastrofy nuklearnej, obecne w instrukcjach ewakuacji, lękach dzieci, a nawet piosenkach punkowych zespołów (np. "Atomowa śmierć" Dezertera), przeżyły zimną wojnę. Ich wyrazem we współczesnej literaturze może być powieść Joanny Rudniańskiej "Sny o Hiroszimie" (2019), podejmująca w nieco postmodernistyczny sposób temat postpamięci i kompleksu Hiroszima-Auschwitz-Warszawa. Tragedii Hiroszimy była też poświęcona jej skierowana do młodego czytelnika "Bajka o wojnie".

W ostatnich latach widmo atomowej zagłady odżyło za sprawą katastrofy elektrowni jądrowej w Fukuszimie, czego wyrazem w polskiej kulturze może być projekt "Hiroshima / Love" Julii Holewińskiej i Tomasza Szerszenia. Bezpośrednio temat Fukuszimy podjęła Katarzyna Boni, pisząc "Ganbare. Warsztaty z umierania" (2016) – jedną z najbardziej docenionych i nagradzanych polskich książek reporterskich drugiej dekady XX wieku (tłum. na angielski, czeski, ukraiński).

Polscy mistrzowie haiku i tanki

Czesław Miłosz, fot. Janet Fries/Getty Images

Na koniec przyjrzyjmy się japońskim inspiracjom w poezji drugiej połowy XX wieku, przy czym warto pamiętać, że oddziaływanie japońskiej poezji na polską literaturę sięga jeszcze wcześniejszej epoki. Można je dostrzec choćby w twórczości Jarosława Iwaszkiewicza, który już w 1919 adaptował na potrzeby polskiej poezji starojapońską formę uty (próby te zawarł w tomie "Oktostychy"). Japońskie inspiracje trafiają się też w tomiku "Pocałunki" Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej z 1926 roku.

W czasach nam bliższych po inny słynny japoński gatunek poetycki, mianowicie haiku, niezależnie sięgnęli Stanisław Grochowiak i Czesław Miłosz. Grochowiak w wydanym w 1978 tomie "Haiku-images" stworzył zdecydowanie własną formułę lirycznej miniatury, co do której można śmiało założyć, że nie spełniłaby japońskich kryteriów gatunku.

Pozbierałem liść jesieni i obudziłem się starcem

Ludzie przychodzą do młyna gdzie dogorywam siedząc w milczeniu

przy blasku pochodni

["Mądrość" ]

W przypadku Miłosza oprócz własnej praktyki haikowania, której elementy można odnaleźć zwłaszcza w późnych tomach, takich jak "To" czy "Piesek przydrożny", można też mówić o obfitej praktyce tłumaczeniowej. W jej ramach Miłosz przekładał (z angielskiego) klasyków haiku, w tym Basho ("Jak smętnie — / Pod rozbitym hełmem / Głos świerszcza) czy F. Moritake ("Opadły kwiat / Wrócił na gałąź? To był motyl"). Tymczasem własne, na pewno nieortodoksyjne, haikai Miłosza mogły wyglądać np. tak:

Na słomianożółtych pagórkach, nad zimnym niebieskim morzem, czarne krzaki

Kolczastego dębu.

["Zachód"]

Nadzwyczajne. Dom. Wysoki. Otoczony powietrzem. Stoi. Pośrodku niebieskiego nieba.

["Z okna u mego dentysty"]

Wydaje się, że w przypadku tego poety w zainteresowaniu haiku połączyły się charakterystyczna dla Miłosza fascynacja zmysłowym konkretem, poetyka uważności, a także dążenie do ujęcia tematu w nagłej epifanii – wszystkie te cechy spokrewniają Miłosza z bliską haiku filozofią zen. M.in. z tych przyczyn badaczka Beata Śniecikowska wskazywała, że Miłoszowi wcale niedaleko jest do postawy i poetyki haijina, czyli japońskiego twórcy haiku.

Inną japońską formą poetycką, bardziej arystokratyczną tanką, interesował się Zbigniew Herbert, czego świadectwem jest "Wóz" napisany po śmierci cesarza Hirohito. W utworze tym Herbert oddaje hołd cesarzowi, który był też poetą, autorem 10 tysięcy wierszy w konwencji tanki, wśród nich dzieła o kolei żelaznej. To właśnie ten utwór znalazł się w centrum zainteresowania polskiego twórcy – i pretekstem do głębokiej refleksji o postawie konserwatywnej oraz „przyszłości poezji tradycyjnej”.

Pisząc o tym wierszu, japoński polonista Tokimasa Sekiguchi zauważał, że poecie udało się dotknąć "japońskiej rzeczywistości": "Zbigniew Herbert dotarł do głębi tanki Hirohita. Gdyby nie to, nie mógłby ani nie musiał, napisać ‘Wozu’".

Uważam wiersz "Wóz" za wzorowy utwór, w którym zaowocowało owo "kultywowanie znikającej umiejętności kontemplacji poety". Tyle że dokonało się to nie wewnątrz literatury polskojęzycznej, lecz w obszarze już wybitnie transkulturowych tekstów literatury światowej.

pisał wybitny badacz polskiej literatury w tekście "Hirohito dla Zbigniewa Herberta".

Japońskie jądro poezji Szymborskiej

Hiroshige Andō, "Wieczorna ulewa nad Wielkim Mostem i Atake" z cyklu "Sto znanych miejsc w Edo", fot. domena publiczna

Do japońskiej sztuki, odkrywanej przed wiekiem przez artystów Młodej Polski, powróciła pod koniec XX stulecia Wisława Szymborska, pisząc swoisty poetycki komentarz do słynnego drzeworytu Hiroshige Ando pt. "Ludzie na moście". W swoim wierszu Szymborska zauważyła, że na japońskim obrazie niejako zatrzymano czas: "Zlekceważono go i znieważono. / Za sprawą buntownika / jakiegoś Hiroshige Utagawy, / (istoty, która zresztą / dawno i jak należy minęła), / czas potknął się i upadł." Z kolei jej słynny wiersz "Nic dwa razy się nie zdarza" dobrze rezonuje z myślą przypisywaną przez Japończyków legendarnemu mistrzowi ceremonii parzenia herbaty Sen-no Rikyū, który miał wyrazić podobną opinię w XVI wieku.

Jak jednak zauważa Tokimasa Sekiguchi, liryka polskiej noblistki, a także podszywająca ją filozofia – z poczuciem głębokiej wspólnoty z istotami nieludzkimi, a nawet wszelkimi istotami żywymi – wykazują znacznie głębsze powinowactwa z japońskim buddyzmem i tradycyjną metafizyką.

Te cechy odczuwania świata i poezji Szymborskiej, które przez badacza określone zostają mianem radykalności i otwartości, rezonują szczególnie z Japończykiem Sekiguchim. Ich elementy badacz odnajduje w takich wierszach, jak np. "Przemówienie w biurze znalezionych rzeczy" (Nie wiem nawet dokładnie, gdzie zostawiłam pazury, / kto chodzi w moim futrze, kto mieszka w mojej skorupie), "Notatka", "W zatrzęsieniu", "Trochę o duszy" (Duszę się miewa. / Nikt nie ma jej bez przerwy / i na zawsze") czy "Jestem za blisko". W tym ostatnim utworze czytamy:

[...] Biedna,

ograniczona do własnej postaci,

a byłam brzozą, a byłam jaszczurką,

a wychodziłam z czasów i atłasów

mieniąc się kolorami skór. [...]

[Jestem za blisko.]

Inne teksty Szymborskiej japoński polonista porównuje do koanów:

Niebo jest wszechobecne / Nawet w ciemnościach pod skórą

["Niebo".]

Polsko-japońskie imperium chmur

Okładka powieści Jacka Dukaja "Imperium chmur" (2020).

Japonia nie przestaje fascynować polskich pisarzy także w XXI wieku. Oprócz wspomnianych wyżej książek Katarzyny Boni i Joanny Rudniańskiej (warto dodać, że ta ostatnia jest także autorką dystopijnej powieści "Miejsca" z 1998 roku osadzonej w przestrzeni przypominającej nieco fantastyczną Japonię), w ostatnich latach o Japonii pisali m.in. Marcin Bruczkowski ("Bezsenność w Tokio", 2004, i inne powieści), Joanna Bator (w tomach reportaży "Japoński wachlarz", 2004, i "Rekin z parku Yoyogi", 2014) czy Karolina Bednarz ("Kwiaty w pudełku. Japonia oczami kobiet", 2018).

Na koniec jednak przywołajmy jeden z najnowszych tekstów rodzimej literatury, w którym spotyka się kilka ważnych polsko-japońskich wątków, wspomnianych wyżej. Chodzi o książkę Jacka Dukaja "Imperium chmur" (2020). Powieść stanowi rodzaj sequelu "Lalki" Bolesława Prusa i kontynuuje losy Stanisława Wokulskiego oraz jego dobrych znajomych. W tym wypadku jednak realizują się one w lekko alternatywnej rzeczywistości, w której Japonia podąża nieco inną ścieżką modernizacji i wyjścia z wielowiekowej izolacji. W tym świecie ważną rolę może odegrać militarne zastosowanie wielkiego wynalazku niedawno zmarłego profesora Geista: technologia metalu lżejszego od powietrza, którą do Japonii przywozi emisariusz z Kraju, Którego Nie Ma – O Ho Kyi.

Powieść Dukaja powraca wariantywnym łukiem do epoki, od której tu zaczęliśmy – a więc czasu wojny rosyjsko-japońskiej, pokazując jej alternatywną wersję, taką, w której kluczową rolę odgrywają polsko-japońska współpraca oraz… podniebne Statki Żelaza Ducha, dzieło polskiego geniuszu. Czego chcieć więcej?

Bibliografia:

Katarzyna Fazan, "Nie-byt w wypożyczonym kimonie"; Zuzanna Grębecka, "Leci bomba leci – atomowe lęki dzieci w PRL"; Agnieszka Kluczewska-Wójcik, "Japonia w kulturze i sztuce polskiej końca XIX i początków XX wieku", 2016; Anna Krawczyk, "Widzialny porządek" czy "ukryty wymiar"? "Haiku-images" Stanisława Grochowiaka"; Ariko Kato, "Wprowadzenie. Ponad retoryką ‘Hiroszimy–Auschwitz’" [w:] "Holokaust i Hiroszima w perspektywie porównawczej", pod red. Ariko Kato i Jacka Leociaka, 2020; Barbara Morcinek, "Jaki jest piesek? Śliczny" : o recepcji twórczości Wisławy Szymborskiej wśród japońskich studentów, 2012; Ewa Pałasz-Rutkowska, Andrzej T. Romer, "Historia stosunków polsko-japońskich", tom 1; Maria Podraza-Kwiatkowska, Inspiracje japońskie w literaturze Młodej Polski: rekonesans, 1983; Hanna Ratuszna, "…i jak motyle w barwnym ogrodzie…" – Uwagi o japonizmie w twórczości Tadeusza Micińskiego"; Tokimasa Sekiguchi, "Eseje nie całkiem polskie" 2016; Beata Śniecikowska, „Lekcja uważności: Czesław Miłosz i haiku”, 2014.

Język Polish

japonia