Między warstwami – o polsko-japońskich przepływach w strojach Joanny Hawrot | Artykuł

Między warstwami – o polsko-japońskich przepływach w strojach Joanny Hawrot

joanna_hawrot_22wereable_art_-_unseen_threads_26a.jpg, default, Joanna Hawrot, "Wearable Art – Unseen Threads", Daimaru Shinsaibashi, Osaka, 31 maja – 24 czerwca, fot. Zuza Krajewska, Między warstwami – o polsko-japońskich przepływach w strojach Joanny Hawrot

#moda

Tkanina w japońskim projekcie Joanny Hawrot staje się opowieścią o zniewoleniu duszy i ciała. Współczesna definicja kobiecości to nie zbiór atrybutów w postaci stroju i akcesoriów, tylko praca włożona w samoświadomość i drogę do uzyskania podmiotowości.

U twórcy biorącego we władanie obcą kulturę zawsze pojawia się podejrzenie o to, czy właściwie odczytał kody kulturowe. Taka nieśmiałość pojawiła się i u Joanny Hawrot, mimo wielu lat pracy artystycznej, która semantycznie wciąż krąży wokół kimona i związanej z nim estetyki. Obcość i dystans bywają jednak pomocne, by dostrzec to, co trudno ujrzeć z bliska. W ramach Expo 2025 w Osace Joanna pokaże swój projekt "Wearable Art – Unseen Threads". Ekipa goszczącego ją prestiżowego domu towarowego Daimaru Shinsaibashi zadała jej pytanie, które zmieniło oblicze bieg projektu: Od nas wzięłaś kimona. Co dasz nam w zamian?

Żadna kultura nie jest samotną wyspą

Japonia ma za sobą długie stulecia izolowania się od świata zewnętrznego. Po tym jak w okresie Meiji (1868-1912) otworzyła się na wpływy zachodniej kultury, nasiąkając warstwami różnych kultur (i proces ten wciąż trwa, bo według Wolganga Welscha sieć transkulturowych odniesień nigdy nie osiągnie formy ostatecznej). W XX w. w znaczący sposób zmienił się styl ubierania, model tradycyjnej rodziny i pozycja kobiety w społeczeństwie. Od fascynacji przeszła do reinterpretacji i asymilacji nowych dla niej zjawisk kulturowych. Pisze o tym Alex Kerr w książce "Japonia utracona" (wydawnictwo Karakter, 2023), porównując ten kraj do ostrygi. Jeśli do jej wnętrza dostanie się obcy obiekt, choćby ziarenko piasku, ostryga pokrywa jego powierzchnię warstwami masy perłowej, aż w końcu całkowicie wchłonie je, w zamian wydając na świat perłę.

"W podobnym sposób Japonia pokrywa warstwami obcą kulturę, przemieniając ją w perłę w japońskim stylu [...]." Istota oryginału zostaje utracona. Przykładem tego jest japońska fascynacja amerykańską kulturą i modą, która przybrała formę zjawiska zwanego "ametora". Osobną publikację poświęcił mu W. David Marx , który zauważył, że to, co obecnie nazywamy rdzennym stylem amerykańskim, w dużej mierze zostało wyprodukowane w Japonii. Jego książka "Ametora. How Japan Saved American Style" (wydawnictwo Basic Books, 2015) pokazuje, że Japończykom zafascynowanym stylem traperskim udało się ulepszyć go i zmultiplikować do poziomu, w którym robią to lepiej niż Amerykanie produkujący dziś swoją odzież głównie w Chinach. Rozłożenie dżinsów na czynniki pierwsze, zbadanie ich kroju i szwów, dotarcie do esencji tego, czym są, pozwoliło wyprodukować luksusowy japoński denim z najlepszej jakości bawełny. Cechuje go wytrzymałość, której próżno szukać w amerykańskich marketach odzieżowych.

Joanna Hawrot, 'Wearable Art – Unseen Threads', Daimaru Shinsaibashi, Osaka, 31 May – 24 June, photo by Zuza Krajewska

Denim pojawia się i w projekcie Joanny Hawrot, która żywo zareagowała na ciekawość swoich partnerów z Daimaru. Dzięki temu jej koncepcja rozszerzyła się o aspekt modowy w europejskiej części projektu. Te same wzory na tkaninie pozyskanej z fabryk Diesla artystka umieszcza w odmiennym kontekście. Kurtki, spodnie, body, legginsy i bikini zostały przedstawione na grupie tancerek voguingu, które swobodnie interpretują stroje w ruchu. Ta łatwość poruszania się, możliwość określania się i wyrażania poprzez płynność przelewającego się ciała stoi w kontraście do części japońskiej, bardziej statycznej.

W obsadzeniu ról po polskiej stronie pomogła Bożna Wydrowska, choreografka, tancerka i performerka, jedna ze współautorek projektu "Bal u Bożeny", cyklu performatywnych imprez odbywających się w Warszawie od 2016 roku, które były początkiem zjawiska ballroomu w Polsce. Poza Bożną (osobą niebinarną) reszta castingu to osoby transpłciowe, które stroje zinterpretowały jako możliwość stworzenia w czasie sesji spontanicznego układu tanecznego, który symbolicznie wyraża siłę budującą się w grupie, we wspólnej obecności. W kroczeniu razem, jak w słynnym haśle z okresu "Czarnych protestów": "Nigdy nie będziesz szła sama" (odbywały się w całej Polsce od 2016 roku w proteście przeciwko zaostrzeniu ustawy antyaborcyjnej i ograniczaniu praw kobiet).

"Wearable Art – Unseen Threads" – Joanna Hawrot w Osace – fotorelacja [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Kawaii nie tak słodkie

Prace nad wystawą rozpoczęły się trzy lata temu i początkowo dotyczyły projektu, który miał łączyć elementy japońskiej kultury przemycane w europejskiej modzie. Z czasem koncepcja rozwinęła się tak bardzo, że stała się częścią reprezentacji polskiej podczas Expo w Osace w 2025 roku. Dla Hawrot tkanina jest zawsze punktem wyjścia w procesie projektowym i głównym wątkiem każdego przedsięwzięcia. Projektantka porusza się zwykle w obrębie tych samych form (jej kolekcje oparte są o reinterpretację japońskich tradycyjnych kimon, haori i hakam), ale to nie one niosą ciężar opowieści.

Do każdej kolekcji Hawrot zaprasza do współpracy innego artystę, którego wrażliwość i motywy przewodnie twórczości są przetwarzane na cyfrowo drukowane wzory narysowane uprzednio przez Joannę. Ona sama staje się niejako planetą matką, wokół której na orbicie krążą artyści regularnie angażowani do kolejnych przedsięwzięć. Wśród nich jest Maurycy Gomulicki, Angelika Markul, Wojciech Ireneusz Sobczyk, Sonia Hensler oraz projektant biżuterii Tomasz Wichrowski i fotografka Zuza Krajewska – obecni także przy tej realizacji. Artystka buduje wokół siebie, nazwijmy to, kolektyw, który operuje podobnymi ideami i środkami wyrazu.

Tym razem jednak Hawrot wszystko filtruje wyłącznie przez własną wrażliwość. Wątki japońskie w jej twórczości przewijają się od ponad dekady, od jej pierwszych wizyt w Japonii, fascynacji tą kulturą, estetyką i architekturą. W kolekcji powstałej z Sonią Hensler interpretowała japońskie rysunki erotyczne, drzeworyty shunga, a w kolekcji "Kawaii" zajmowała się koncepcją budowania seksualności, wchodząc pod powierzchnię tego, czym jest figura przyjemności. W ujęciu Hawrot ubranie jest nie tylko sposobem na wyrażanie siebie, lecz także rodzajem języka, za pomocą którego możemy komunikować się z otoczeniem, stwarzać się w stosunku do niego i sytuować w narracji kulturowej. Jego funkcja performatywna jest daleko posunięta. Strój staje się świadomie używanym kostiumem, dzięki któremu można osiągnąć widoczność i widzialność. Sprawczość to jego główna rola.

Co ciekawe, w projekcie przygotowanym na Expo 2025 artystkę zaintrygowało zjawisko junihitoe, wywodzące się z okresu Heian (794-1185). Dwanaście warstw, o których mówi, odnosi się do formalnego dworskiego stroju, od początków X wieku wkładanego przez japońskie arystokratki i damy dworu. Taki strój różnił się kolorem i ozdobami w zależności od pozycji społecznej, zamożności, okazji (np. ceremonie ślubne, koronacje) i pory roku. Niezmienne jednak było to, że z każdą warstwą (m.in. kaftany, spódnice, treny) nosząca je kobieta była pozbawiana atrybutów kobiecości i możliwości swobodnego ruchu, sprowadzana do roli kukły. Jedwabie były ciężkie i sztywne, cały strój mógł ważyć nawet do 20 kilogramów, włożenie go i zdjęcie wymagało pomocy osób trzecich.

Owszem, kobieta mogła komunikować swój status i poczucie dobrego smaku, skrupulatnie dobierając tkaniny, ale niewiele więcej wolno jej było manifestować. To, co w okresie Heian i przez późniejsze stulecia było symbolem godności i elegancji, w nowoczesnych czasach stało się oznaką niemożności wypowiedzenia się. Symboliczne i wręcz rytualne skrępowanie kobiety, tak fascynujące dla europejskiego odbiorcy, bywało w perwersyjny i transgresyjny sposób intepretowane w dziełach japońskich twórców, Nagisy Oshimy w filmie "Imperium zmysłów" z 1976 roku i twórczości fotografa, Nobuyoshi Arakiego. Araki już skrępowaną kimonem modelkę poddawał sesji kinbaku (japońska sztuka krępowania ciała linami), stawiając w centrum uwagi jej seksualność i w ten przewrotny sposób wyzwalając ją z roli biernego męskiego przedmiotu pożądania.

Otwarcie wystawy "Wearable Art – Unseen Threads", Daimaru Shinsaibashi, Osaka, 31 maja 2025 roku, fot. Filip Tarasiuk/PAIH

Z tęsknoty za dotykiem

Tkanina u Hawrot ma równie precyzyjnie dobrane znaczenia, ale służy już do innej formy komunikowania. W zbiorach Centralnego Muzeum Włókiennictwa w Łodzi zafascynowały ją tkaniny polskich twórców z okresu I Biennale Tkaniny w Lozannie w 1962 roku, rewolucyjnego jeśli chodzi o użycie tworzywa, postrzeganie roli artysty i samych tematów prac. To wtedy została scalona rola artysty i rzemieślnika, który od tego momentu nie tylko projektował tkaninę, lecz również własnoręcznie ją wykonywał, z elementów niekoniecznie tradycyjnych, przyjmując za tworzywo sizalowe sznurki, paski skóry – cokolwiek było pod ręką. Zmieniła się wtedy i tematyka. Zamiast scenek rodzajowych i przedstawień historycznych, tkanina stała się środkiem wyrażania emocji, narzędziem do egzorcyzmowania wojennych traum. Ekipa polska w Lozannie to głównie kobiety: m.in. Jolanta Owidzka, Ada Kierzkowska i Magdalena Abakanowicz. Poza tą ostatnią, Hawrot zaintrygowały także prace Wojciecha Sadleya, twórcy o dość kobiecej wrażliwości, jak mówi Joanna. Na motyw przewodni stworzonych przez siebie tkanin wybrała jego "Całuny", cykl 12 prac stworzony w 2012 roku, które w jej autorskiej interpretacji zostały cyfrowo nadrukowane na denimie oraz na jedwabiu w legendarnej fabryce w Milanówku.

Kolekcja ma cztery odsłony kolorystyczne. Czerwień swoim wybarwieniem przywodzi na myśl coś pierwotnego. Być może to przekrój ludzkiej tkanki, może skrzepy krwi menstruacyjnej. Bordo przechodzące w śliwkę i kolor niebieski to także reprezentacja "Całunów", za to granatowa kolorystyka odwołuje się do przestrzennych tkanin Magdaleny Abakanowicz, co było najtrudniejszą częścią pracy. Jak odbierając gobelinom ich istotę, trójwymiarową fakturę, stworzyć coś równie namacalnego na płaskiej powierzchni jedwabiu? Czarno-białe stroje to znów Sadley, ale tym razem wygląda to na inspiracje japońską kaligrafią (mam na myśli prace Kyuyoh Ishikawy). Widać wręcz niefrasobliwie zrobione kleksy z tuszu, które są zaprzeczeniem japońskiej uważności i umiłowania porządku.

W pewien sposób symbolizuje to dwutorowość współczesnej japońskiej kultury. Z jednej strony mamy dążenie do regularności i opanowania chaosu rzeczywistości, skupienie się na detalu i istocie chwili, widoczne w ceremonii parzenia herbaty lub wierszach haiku; z drugiej – podświadome dążenie do entropii widoczne w architekturze nowoczesnych japońskich miast, gdzie obok futurystycznych budowli z metalu funkcjonują rozpadające się chatki sklecone z "kilkunastu" desek. W Japonii jest i formalna sztywność tradycyjnych rytuałów, chłodna zmysłowość pojęcia iki opierającego się na nieustannym uwodzeniu patrzącego bez możliwości osiągnięcia spełnienia; i tendencja do przesady, taniej dekoracji, która przenosi estetykę w rejony kiczu. Gdzie właściwie kryje się esencja dzisiejszej Japonii? Złudzenie, że turysta może stać się choć odrobinę japoński, nosząc kimono i tradycyjne drewniaki geta, nie przynosi odpowiedzi na to pytanie. Nawet bogato haftowane kimona coraz rzadziej widywane na gejszach na ulicach Tokio czy Kioto są pewnego rodzaju ułudą, teatrem iluzji. Podobnie jak w teatrze kabuki, gdzie precyzyjnie nałożony makijaż i kostiumy eleganckiej damy dworu kryją pod spodem biznesmena z Osaki (parafrazuję za Alexem Kerrem).

"Wearable Art – Unseen Threads" - Joanna Hawrot w Osace [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Czas wyzwolenia

Kostiumy uszyte przez Hawrot mają jednak inną funkcję. Każda z dwunastu warstw junihitoe miała stać się inspiracją do opowieści o współczesnej kobiecie. Sześć z nich zinterpretowały wspomniane tancerki voguing, które kobiecość budują gestem i przebraniem, czasem tworząc postaci hiperkobiece, jakby zwielokrotnione w swojej płci. Pozostałe sześć wykonano dla Japonek wybranych przez japońską ekipę Daimaru, odpowiadającą za produkcję tej części projektu. Nastolatka, hostessa, osoba trans i starsza kobieta to przykładowe typy reprezentujące różne odsłony japońskiej kobiecości. Artystka wraz z zaproszoną do projektu fotografką Zuzą Krajewską ubrały je w kimona i wykonały zdjęcia na ulicach Osaki. Z dużą dawką spontaniczności wybierały miejsca "pomiędzy" – pobocza drogi, okolice śmietników, korytarze hotelowe – mało reprezentacyjne, przez które przechodzi się czym prędzej, w drodze do celu. W tych przypadkowych lokalizacjach, mentalnie niczyich, pozwoliły bohaterkom odnaleźć własne znaczenie. Pozycja społeczna kobiety w Japonii daleka jest od europejskiego równouprawnienia. Dlatego w swoim eksperymencie Hawrot nałożyła na kobiety swoje projekty, świadomie nie zdejmując z nich prywatnych ubrań, by nie odbierać im tożsamości. Dała im uważność i podmiotowość, pozwoliła być sobą w ich naturalnym środowisku. Uczyniła je nie przedmiotem swojej wizji, tylko weszła z nimi w dialog. Ta pozorna drobnostka stała się bardzo emocjonalnym przeżyciem dla obu stron, co zostało utrwalone na zdjęciach i filmie. W końcu ten projekt jest dla artystki o zbliżeniu się do drugiego człowieka oraz o tym, że wszystkich nas łączą tytułowe niewidzialne nici. Ten eksperyment z pogranicza reportażu, dokumentu i performansu będzie można zobaczyć od 31 maja do 24 czerwca 2025 roku w domu towarowym o wieloletnich tradycjach wspierania rzemieślniczej pracy japońskich twórców. Joanna Hawrot w zasadzie przejmuje witryny tego luksusowego centrum Daimaru Shinsaibashi, gdyż jej prace będą ozdabiały cztery witryny i siedem przestrzeni między piętrami oraz zajmą galerię na ósmym piętrze.

Jedną ze składowych scenografii będą wielkoformatowe kotary (34), dedykowane pracom Wojciecha Sadleya, ale też obecne od lat w innych realizacjach Hawrot. Na najniżej położonej "czerwonej" witrynie manekiny wychodzą jakby z wielkiej waginy, namalowanej na tkaninie. Kurtyny od wieków są stosowane w japońskich domostwach do cyrkulacji powietrza w czasie gorących i dusznych okresów letnich, a także do budowania intymności w przestrzeniach mieszkalnych. Wszelkiego rodzaju parawany i przesłony pełnią funkcję przenośnych ścian i dekoracji wnętrz. Zobaczymy także rozsuwane ścianki shoji z malunkami na obramowanym papierze czy poziome zwoje emaki, gdzie kaligrafowany tekst przeplata się z ilustracjami (ich największy rozkwit przypadał na X-XII wiek). Wreszcie noreny, różnej długości zasłony wykonane z lnu lub bawełny – w okresie Heian wieszane były przed wejściem do domu, długo później zaczęły zastępować drzwi sklepów czy lokali, które umieszczały na nich swoje znaki firmowe, zapraszając gości w swoje progi. W ten sam sposób zaprasza widzów do swojego świata Joanna Hawrot, która na ostatnim piętrze galerii stworzyła rodzaj sytuacji, gdzie odwiedzający mogą przemieszczać się między manekinami ubranymi w jej kimona. Jedna postać ogląda film nakręcony w Osace, pozostałe siedzą przy stole, na którym leżą czerwone serca z wosku autorstwa Angeliki Markul, symbolizujące całkowite emocjonalne obnażenie się (dosłownie: "serce podane na tacy"). Inna trzyma serce w ręce i patrzy na Osakę przez przeszkloną ścianę. Czy miasto może na to pozostać niewzruszone?

Bibliografia:

"Struktura Iki", Shuzo Kuki, wydawnictwo Karakter, 2017

"Japonia utracona", Alex Kerr, wydawnictwo Karakter, 2023

"Japonia okresu Meiji. Od tradycji ku nowoczesności", wydawnictwo NOZOMI, 2006

"Estetyka i sztuka japońska. Wybrane zagadnienia", Beata Kubiak Ho-Chi, wydawnictwo Universitas, 2009

"Kultury Azji oczami artystek. Tożsamość kulturowa w sztuce współczesnej", Magdalena Furmanik-Kowalska, Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata, 2024

Autor: Magdalena Kacalak, czerwiec 2025

Język Polish

polski design na świecie

polskie wzornictwo

Tkanina