Bylecoizm w kalesonach? Przegląd manifestów literackich

romantycznosc_kartka_pocztowa.jpg, default, Pocztówka autorstwa Konstantego Górskiego do ballady "Romantyczność" Adama Mickiewicza, 1904, fot. Biblioteka Cyfrowa WBP w Lublinie

#literatura

Tytus Czyżewski, głosząc śmierć romantyzmu, symbolizmu i programizmu, przekonywał, że "kto pisze i drukuje programy, ten wdziewa się w wykrochmalone kalesony i kaftan bezpieczeństwa". Z kolei Bruno Jasieński zapewniał, że "kto nigdy nie miał swojego manifestu, nie ma w życiu nic do powiedzenia". Co i w jaki sposób chcieli więc przekazać twórcy?

Słowo "manifest" – zapożyczone od Francuzów, a zrodzone w łacinie ("manifestus", czyli "wzięty, namacalny, jawny") – zadomowiło się w języku polskim w XVIII wieku. Mianem tym określano początkowo odezwę władzy zwierzchniej do narodu, później także grup artystycznych do społeczeństwa. Pojęcie "manifestu literackiego" zaczęło funkcjonować dopiero na początku XX wieku wraz z kształtowaniem się środowiska awangardy. Jednak to już romantyczne idee uwolnienia dzieła od zastanych reguł wprowadziły pewne rozpoznania i koncepcje, które wypracowały grunt pod wypowiedzi programowe kolejnych pokoleń artystów. Wczesne deklaracje twórców miały zwykle charakter indywidualny i zawarte były w konkretnych utworach: Adam Mickiewicz odrzucił "mędrca szkiełko i oko" na rzecz uczuć i intuicji w "Romantyczności", Stanisław Przybyszewski w "Confiteorze" przekonywał, że sztuka jest celem samym w sobie, z kolei Jan Stur wyłożył teoretyczne podstawy polskiego ekspresjonizmu w manifeście "Czego chcemy". Jednak to jasno sformułowane postulaty grup literackich międzywojnia nabrały prawdziwie performatywnego charakteru.

Dyktatura poetariatu

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Karykatura Mai Berezowskiej, "Przy stoliku w Ziemiańskiej" – Skamandryci (od lewej): Jarosław Iwaszkiewicz, Julian Tuwim, Kazimierz Wierzyński i Jan Lechoń; fot. Agra-Art / sztuka.agraart.pl

Obrazek

maja_ziemianska_akwarela.jpg

O ile dziś już nikogo nie dziwią rozbudowane kampanie promocyjne towarzyszące premierze książki, o tyle w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku reklama twórczości literackiej budziła spore kontrowersje. I mowa tu nie tylko o zakrojonej na szeroką skalę strategii futurystów, drukujących czasopisma okolicznościowe (jednodniówki), a nawet współtworzących agencję reklamową Reklama-Mechano. Wcześniej niemały skandal wywołali skamandryci.

Tuż przed otwarciem kawiarni artystycznej "Pod Picadorem" (29 listopada 1918 roku) eleganckim warszawskim przechodniom rozdano ulotki informujące o nowej kulturalnej inicjatywie wraz z regulaminem i cennikiem usług. Autorzy, czyli Leszek Serafinowicz (Jan Lechoń), Antoni Słonimski i Julian Tuwim, oszacowali między innymi koszt wejścia – od pięciu marek za osobę dorosłą do pięćdziesięciu marek za niemowlę – oraz podali wysokość opłaty za audiencję u poetów – rozmowa z podaniem ręki to 50 marek, objaśnienie utworu już 75, z kolei cena rękopisu to 150 lub 500 marek w zależności od tego, czy z dedykacją, czy bez. Powszechną dezaprobatę wzbudziła nie tylko forma popularyzacji literatury poprzez reklamę i to dość agresywną, ponieważ kilka ulotek rozrzucono na stolikach innych kawiarni czy pozostawiono we foyer teatrów. Odbiorcom nie spodobał się również sposób prezentacji treści stylizowany na poetyce manifestów komunistycznych: na ulotce pikadorczyków rzucała się w oczy odezwa "Młodzi artyści warszawscy łączcie się!!!", zaś na plakatach rozwieszonych w mieście widniało hasło "Niech żyje dyktatura poetariatu".

Thumbnail — Zawiadomienie o otwarciu (29 XI) kawiarni artystycznej "Pod Picadorem" w Warszawie. Rodacy! Zarząd Kawiarni, I wojna światowa. Druki ulotne z lat 1914-1918, fot. Biblioteka Śląska, Katowice

Chociaż konwencja żartu była oczywista, to ulotkę tę można traktować jako swoistą deklarację bezpośredniego kontaktu poety z czytelnikami (to już nie był młodopolski artysta, a uczestnik życia społecznego), afirmację aktywizmu, głos w sprawie wartości sztuki, wreszcie przykład użycia języka potocznego, przepełnionego ironią. Wszystko to znajdzie odzwierciedlenie w twórczości wielkiej piątki liryków (obok Tuwima, Lechonia i Słonimskiego staną Iwaszkiewicz i Wierzyński). Mimo że w pierwszym numerze czasopisma "Skamander" z 1920 roku poeci wspólnie oświadczyli, iż nie występują z konkretnym programem, "gdyż programy są zawsze spojrzeniem wstecz, są dzieleniem nieobliczalnego życia przez znane", to zdaniem Agnieszki Śliz oskarżenie ich o "programofobię" przez Karola Irzykowskiego było przedwczesne i niesłuszne. Badaczka kulturowej historii manifestów literackich w Polsce zwraca uwagę, że skamandryci nie podważali zasadności formułowania programu poetyckiego w ogóle, lecz uczynienia tego na początku drogi twórczej. W swojej pracy doktorskiej Śliz zauważa:

Choć deklaratywnie bezprogramowe, wystąpienie Skamandrytów zawierało, moim zdaniem, wiele informacji [...] na temat zamierzeń, czy raczej, jak chciała grupa, kierunku jej twórczych poszukiwań. [...] Poeci Skamandra podkreślają afirmatywny stosunek do teraźniejszości oraz "wyłaniającej się" nowej epoki. [...] Zaznaczają, że ich poezja "dnia dzisiejszego" ma nie tylko "zapalać serca ludzi", ale też być "ich uśmiechem i ich płaczem".

Ponadto owa deklaracja bezprogramowości nosiła znamiona manifestu. Była, po pierwsze, głosem wyodrębnionej grupy nadawców prezentującej swoje poglądy i kierunek działań na polu literatury (Śliz nazywa to "zobowiązaniami"), po drugie – wypowiedzią wygłoszoną na łamach ogólnodostępnego czasopisma (zasada jawności).

Zaskoczyć mieszczucha

W przypadku futurystów problemu z przyporządkowaniem gatunkowym założeń programowych nie ma. Stworzoną przez Brunona Jasieńskiego (redaktora i wydawcę), Tytusa Czyżewskiego, Stanisława Młodożeńca i Anatola Sterna "Jednodńuwkę futurystuw" uważa się za prototyp manifestu literackiego w Polsce. Zweryfikujmy tę tezę, posługując się definicją ze "Słownika terminów literackich" pod redakcją Janusza Sławińskiego. Według leksykonu tego rodzaju dokument powinien zostać opublikowany w czasopiśmie lub jako druk samodzielny – pierwsza jednodniówka ukazała się w czerwcu 1921 roku w Krakowie jako "wydańe nadzwyczajne na całą Żeczpospolitą Polską". Kolejny warunek, najważniejszy, musi prezentować założenia programowe i postulaty ideowo-artystyczne grupy literackiej – i ten wymóg został spełniony. Nota futurystów składała się bowiem z pomniejszych manifestów w sprawie "natyhmiastowej futuryzacji żyća", ortografii fonetycznej, poezji oraz krytyki artystycznej, a każdy przedstawiał teoretyczne założenia praktyki twórczej i realizujące je przykładowe utwory. Fragment dotyczący wierszy futurystycznych obejmował dwanaście punktów i zakładał między innymi tworzenie rzeczy nowych, a nie wtórnych, odwrót od logiki, zerwanie z patosem, pochwałę ruchu i poezji codzienności, podkreślał wartość słowa w liryce i jego prymat nad zdaniem. Ponadto w punkcie drugim nadawcy komunikatu powtórnie nazwali siebie futurystami, akcentując tym samym fakt tworzenia nieprzypadkowej grupy osób.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Bruno Jasieński, "Jednodniówka Futurystów: manifesty futuryzmu polskiego", fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

jednoaktowka_polona_.jpg

Słownikowe definicje manifestów wskazują także, że owe postulaty powinny mieć "charakter odezwy do czytającej publiczności". I rzeczywiście apel futurystów był ekspresyjnym wezwaniem społeczeństwa do negowania tradycji, wyzwolenia się z ograniczających reguł (na przykład ortograficznych), wyznawania odmiennych niż dotychczas wartości (część poświęcona futuryzacji życia), a także przywołaniem artystów do wypełnienia wyznaczonej im roli. Komunikaty były dosadne, konkretne, podtrzymujące kontakt z odbiorcą. Bezpośredniość wypowiedzi nie sprowadzała się jedynie do użytego języka, lecz obejmowała również formę dotarcia do czytelnika – teksty publikowane w niszowych czasopismach zostały wyparte przez druki ulotne. Jan Brzękowski wspominał, że gdy w listopadzie 1921 roku ukazała się druga jednodniówka futurystów "Nuż w bżuhu", kolportowano na krakowskich Plantach

ogromną płachtę papieru, która natychmiast została rozchwytywana, wywołując prawdziwy skandal i gromy oburzenia. Nie tylko fonetyczna pisownia raziła zakorzenione przyzwyczajenia, ale także wszystkie teksty były obliczone na sprowokowanie gwałtownej reakcji i na "épater le bourgeois".

Tak jak dla polskich futurystów matrycą pozostawał manifest Marinettiego ogłoszony w 1909 roku, tak dla kolejnych formacji literackich i pokoleń twórców właśnie "Jednodńuwka futurystuw" stanowiła punkt odniesienia. Co więcej, publikacja spowodowała rozłam w szeregach jej autorów i innych przedstawicieli awangardy. Od poczynań kolegów zdecydowanie odciął się Aleksander Wat, nie zgadzając się z ordynarnymi epitetami, niepotwierdzonymi oskarżeniami i wrzaskliwą autoreklamą uniemożliwiającą rzeczową dyskusję. Nawet Bruno Jasieński, który przecież redagował ów dokument, przestrzegał, że "każdy ruch kończy się wraz ze swym manifestem".

Z jeszcze większym dystansem do programowych tekstów awangardy odniósł się Witkacy. W swoim prześmiewczym "Papierku lakmusowym" jako Marceli Duchański-Blaga, w imieniu przedstawicieli "piurblagizmu", zaprezentował założenia fikcyjnego kierunku w literaturze opartego na "bylecoizmie" i "jakdlakogoizmie". Tym samym demaskował nieszczerość i pozerstwo nowopowstających nurtów w sztuce początków XX wieku, wzorując się na manifestach futurystycznych. Trzeba przyznać, że była to wdzięczna mistyfikacja. Autor nie ograniczył się jedynie do podszytej sarkazmem odezwy, adaptując na własny użytek styl wypowiedzi i układ kompozycyjny jednodniówek, ale pokusił się o skomponowanie paru utworów piurblagistycznych, które otwierał wiersz "Bubuja" (à la Stern).

Stanisław Ignacy Witkiewicz – studio portretowe [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Bajeczka dla dorosłych

Bezpośrednio do futurystów odnieśli się Optymiści deklarujący na łamach czasopisma "Poezja" w 1988 roku bycie grupą, którą łączy wszystko to, co ich dzieli. Ponadto nie załatwiali żadnych spraw w poniedziałki, a futuryzm nie był dla nich żadnym autorytetem: "Jedynym jego wytworem, któremu się nie sprzeciwiamy, jest kosiarka rotacyjna". Jak widać echo międzywojennej awangardy jeszcze długo pobrzmiewało w literackich kręgach. Z niecierpliwością wyczekiwano równie ostrej deklaracji programowej jak tej stworzonej pod wodzą Brunona Jasieńskiego. Jednak nawet artyści pokolenia "Współczesności" czy nowofalowcy nie wypracowali spójnej poetyki, a ich światopogląd można zrekonstruować z pojedynczych wypowiedzi czy utworów. Oświadczenia pomniejszych formacji literackich, nawet jeśli były manifestami sensu stricto, nie wywołały takiego zamieszania na scenie literackiej.

Dopiero pod koniec 2002 roku ze swoim programem wystąpili neolingwiści: Marcin Cecko, Maria Cyranowicz, Michał Kasprzak, Jarosław Lipszyc i Joanna Mueller. Ta ostatnia co prawda parę lat później przyznała, że ów manifest był w rzeczywistości "bajeczką", "szczeniackim wygłupem, żartem", jednak wywołał on niemałe poruszenie i był żywo dyskutowany chociażby na konferencjach naukowych. W antologii wierszy "Gada! Zabić? Pa]n[tologia neolingwizmu" Mueller napisała:

Marzyłby każdy futurysta na taczkach w dwudziestoleciu wożony, by ktoś jego manifest jak święty dogmat przeczytał. A nasz tak czytali, tak o nim dyskutowali, na konferencjach naukowych roztrząsali, aż wreszcie w podręczniku ponoć mu chlubnie pomnik zbudowali. Toż koncept zmyślny nam się udał, jaśnie panie Zagłobo.

Bajeczka ta zasługuje na chwilę uwagi. Neolingwiści mówią, że nie są poetami, a wiersze zsyłają do piekła, pozostawiając sam tekst i zamieniając kartkę papieru na ekran. Przywołując koncepcję języka Wittgensteina, odwołują się do topiki erotycznej, z której czerpali też futuryści ("Nie będziemy się pastwić nad językiem. Będziemy się nim paść, będziemy się z nim kochać i brać go od tyłu"). I tak jak oni – prowokują, ironizują, odcinają się od tradycji, łączą poważny ton z trywialnym:

Nie chcemy obnażać języka totalitaryzmu, reklamy, ulicy. Chcemy obnażać język. Zostawić w krótkich majteczkach. Istnieje tylko jeden gatunek literacki: twórczość słowna. Wiersze służą do niszczenia poezji. Zejdźcie z drogi. Będziecie z(a)bawieni.

Wiersz. Ciało? Automat!

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Łukasz Podgórni, "Pamiętne statusy", fot. materiały nadesłane

Obrazek

Łukasz Podgórni, "Pamiętne statusy", fot. materiały nadesłane

Jeśli neolingwiści dopiero spoglądali z nadzieją w kierunku zero-jedynkowego zapisu informacji i "liter alfabetu w kodzie ASCII", to nieco młodsi od nich cybernetycy już tkwili w internetowej rzeczywistości. Próbkę ich twórczości można było podejrzeć w numerze 23 z 2006 roku czasopisma kulturalno-literackiego "ProArte" – "kanały i okna" oraz "haiku" Tomasza Misiaka to słowno-cyfrowa hybryda, zaś utwór "Ratuję kiepski wiersz" Marka Florka wygląda jak zapisany za pomocą generatora tekstu:

Jesień świeci martwym. Wróble schowały zielone
soboty. Się ciepłych deszczy grzeje zziębnięte
śmietniki.
[...]
Deszcz dywanu. Kolana szyją dziewczynę. Paczki
papierosów. Oczy płyt. Taksówki świateł.

Stojąc niejako w opozycji do poprzedników, deklarowali przekraczanie granic lingwizmu. W "Manifeście Poezji Cybernetycznej" Roman Bromboszcz, Marek Florek, Szczepan Kopyt, Tomasz Misiak i Łukasz Podgórni poruszyli kwestię programowania twórczości, pisania za pomocą algorytmu: "Zamiast widzieć w wierszu ciało – zobaczmy w nim automat" albo "Na terenie poezji cybernetyka może pomóc sterować procesem tworzenia". W celu zademonstrowania swoich postulatów, zorganizowali nawet happening i wyszli na ulicę. Na pytanie, czy ich działalność jest projektem eksperymentalnym, czy eksperymentem coś projektującym, odpowiadali:

I jedno, i drugie. [...] Robimy co? Poezję naukową? Ilości? Pomiaru? Nie, nie o to chodzi i chyba najtrafniejszą możliwością wejścia, pozwalającą też innym ludziom skorzystać z tego, co proponujemy, jest pewna gra językowa.

Manifest Rozdzielczości Chleba 1.8, fot. materiały nadesłane

Łukasz Podgórni kontynuował i rozwinął tę grę w Rozdzielczości Chleba – kolektywie poetyckim i wydawniczym działającym głównie w przestrzeni internetowej w latach 2011-2018. Grupa również opublikowała manifest (niejeden) nawołujący do wolnego dostępu do treści w sieci. Członkowie Rozdzielczości Chleba pisali kody, czyli cyfrowe utwory literackie opierające się na interaktywności akcentowanej w pierwszej wypowiedzi programowej. Podsumowanie (nie mylić z zakończeniem) ich aktywności stanowi "Manifest cyberżulerstwa" z 2015 roku przedstawiony w formie wizualnego raportu.

Dbałość o graficzną stronę prezentacji treści zajmowała już futurystów. Niekonwencjonalne rozwiązania typograficzne – takie jak zmienna wielkość liter, wytłuszczenie istotnych fragmentów, nietypowe łamanie tekstu – było nie tyle zapowiedzią proklamowanych tez (chociażby odwrócenia się od tradycyjnych rozwiązań formalnych), ile miało przyciągnąć uwagę, zaskoczyć czy wręcz zszokować czytelnika. Autorzy późniejszych manifestów, zwłaszcza poezji cybernetycznej, poszli o krok dalej: przestrzeń kartki czy strony internetowej uczynili sceną dla wizualno-słownego spektaklu. Czy dzięki temu byli bardziej przekonujący? Z pewnością zapamiętywalni i w pewnym sensie konsekwentni – przynajmniej na papierze, bo z wiernością wobec głoszonych założeń różnie bywało.

Źródła: Tomasz Cieślak-Sokołowski, "Moment lingwistyczny a doświadczenie auratyczne" [w:] tegoż, "Moment lingwistyczny we wczesnym pisarstwie Ryszarda Krynickiego i Stanisława Barańczaka", Kraków 2011; Przemysław Czapliński, "Manifest literacki jako jednostka procesu historycznoliterackiego" [w:] "Teksty Drugie", nr 1/2, Warszawa 1992; Przemysław Czapliński, "Manifest literacki jako tekst literaturoznawcy" [w:] "Pamiętnik Literacki", 83/1, Wrocław 1992; Michał Głowiński, "Trzy młodopolskie manifesty literackie" [w:] "Pamiętnik Literacki", 86/2, Wrocław 1995; Grzegorz Jędrek, "Zaburzenia interfejsu przyjemności. Performatywność współczesnej wypowiedzi artystycznej na przykładzie grupy Rozdzielczość Chleba", Lublin 2019; Joanna Orska, "Teorie poetów. Manifesty późnoawangardowe i poetyckie programy" [w:] "Przestrzenie Teorii", 35, Poznań 2021; Agnieszka Śliz, "Manifest literacki w Polsce. Kulturowa historia gatunku", Łódź 2015; polona.pl; rozdzielchleb.pl.

Język Polish