Maria Rodziewiczówna - Życie i twórczość | Artysta

Wydawana w nakładach sięgających setek tysięcy egzemplarzy, utrzymująca się na czołowych pozycjach list czytelnictwa – Rodziewiczówna jest bez wątpienia jedną z najpopularniejszych polskich powieściopisarek w historii. Jednocześnie zarówno jej twórczość, jak i biografia pełne są kontrastów i sprzeczności.

pon., 02/02/1863 - 12:00 - czw., 11/16/1944 - 12:00

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Maria Rodziewiczówna, fot. Narodowe Archiwum Państwowe NAC/https://audiovis.nac.gov.pl

Text positon (deprecated)

Center

Maria Rodziewicz przyszła na świat w majątku Pieniucha (dzisiejsza Białoruś) najpewniej zimą 1863 roku, choć pod koniec życia utrzymywała, że urodziła się rok później. Była więc rówieśnicą Stefana Żeromskiego, a na jej losach – tak jak w przypadku młodopolskiego twórcy – piętno odcisnęło powstanie styczniowe. Ojca przyszłej pisarki, Henryka, oskarżono o pomoc powstańcom, a po kilku miesiącach śledztwa zesłano na Syberię. Jego żona, Amelia z Kurzenieckich, dołączyła doń jakiś czas później, po urodzeniu Marii, "córy powstania".

Dziewczynkę wychowywali krewni: najpierw dziadkowie, a następnie przyjaciółka jej matki i babki, Karolina Skirmunttowa. W 1871 roku Maria opuściła Podlasie i przeniosła się do Warszawy, gdzie znaleźli się jej rodzice, zwolnieni z odbycia kary na mocy amnestii. Pozbawieni szlachectwa i ziemi żyli Rodziewiczowie ze skromnych dochodów i dzięki pomocy rodziny. W drugiej połowie lat 70. XIX wieku przeprowadzili się jednak do Hruszowy na Podlasiu, zadłużonego majątku odziedziczonego po stryju Marii.

W międzyczasie Rodziewicz rozpoczęła swoją edukację. Przez kilka lat uczęszczała na pensję p. Kuczyńskiej w Warszawie (być może chodzi o szkołę Jadwigi Papi, zajmującą się też tajnym nauczaniem) oraz pobierała nauki u zoologa Antoniego Wagi (odpowiedzialnego za rozbudzenie w młodej osobie pasji do ornitologii, rozwijanej do końca życia). Następnie już z Hruszowy została wysłana do przyklasztornego zakładu wychowawczego w Jazłowcu (Galicja), słynnego także z powodu prowadzącej go niepokalanki, bł. Marceliny Darowskiej. Utrzymywana na wysokim poziomie nauka młodych panien łączyła rozwój duchowo-moralny z umiłowaniem historii i literatury. Maria odebrała więc wykształcenie typowe dla osoby jej klasy – ziemianki, która swoją tożsamość buduje na kultywowaniu tradycji narodowej oraz religii katolickiej.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Maria Rodziewiczówna, fot. Polona.pl

Obrazek

Maria_Rodziewiczówna_(Kłosy,_1889)_v2_POLONA.jpg

Te elementy jej światopoglądu wzmacniało jeszcze miejsce zamieszkiwania, a więc tzw. Kresy Wschodnie. Szlacheckie dwory na Podlasiu traktowano wówczas jako centra kultury polskiej, zagrożone zniknięciem z powodów ekonomicznych (przekształcenia gospodarcze następujące w wyniku uwłaszczenia), narodowo-religijnych (konflikty z prawosławnym chłopstwem, emancypującym się z czasem jako Białorusini; wysoki odsetek ludności żydowskiej) oraz politycznych (wykup ziemi przez Rosjan; zmieniające się fronty wojenne i granice państw).

Rodziewicz po trzyletnim pobycie na pensji wróciła do Hruszowy, którą z czasem zaczęła zarządzać (po śmierci ojca w 1881 roku i zastąpieniu w tej roli starszego brata). Dwudziestokilkuletnia kobieta z imponującym zapałem zajęła się dworem, do którego przynależało ok. tysiąc pięćset hektarów pól uprawnych, łąk i lasów, jednocześnie opiekując się babką, matką i rodzeństwem. To właśnie uprawę i ochronę ziemi Maria uznała za swój podstawowy obowiązek i misję życiową, którą realizowała z godną podziwu konsekwencją. Oddłużanie, rozbudowa i modernizacja Hruszowy oraz okolic, rozciągnięte na kolejne dekady XIX i XX wieku, potwierdzały jej niezwykłą pracowitość i samodzielność. Choć rozwój majątku na Polesiu nie obywał się bez konfliktów – wiadomo np. o procesie Rodziewicz za pobicie parobka czy o podpaleniu stodoły w wyniku zemsty – to działalność dobroczynna ziemianki nie pozostawiała żadnej wątpliwości, co jeszcze w 1937 roku potwierdzał album ofiarowany przez lokalną ludność "sprawiedliwej Pani i matce", która zakładała sklepy, szpitale, szkoły, kaplice… Jak widać, pisarka kształtowała relacje dworu z wsią w oparciu o wzorce patronackie i paternalistyczne. Była przekonana, że rolą polskiej szlachty jest "ucywilizowanie" chłopów, a więc nie tylko podniesienie materialne, intelektualne i moralne ludu, lecz także przywiązanie go do narodu, a po odzyskaniu niepodległości – do państwa polskiego.

Ochrona "placówki", jak mawiała za ówczesną prasą i tytułem powieści Bolesława Prusa, szła w parze ze zmianą wizerunku. Kobieta ścięła włosy, zaczęła nosić żakiety, kamizelki, koszule i krawaty wykrajane wedle męskiej mody, do pracy często zakładała prostą spódnicę i wygodne buty, zwane w satyrycznych artykułach "łapciami". Maria po opuszczeniu pensji zwierzała się w korespondencji, że nie ma zamiaru wychodzić za mąż. Po śmierci babki i matki życie osobiste związała z dwiema kobietami: Heleną Weychert, która po kilku latach mieszkania w Hruszowej przeprowadziła się do Warszawy, aby zaangażować się w działalność społeczną, a następnie z Jadwigą Skirmunttową, daleką kuzynką, poznaną zapewne jeszcze w dzieciństwie. Z czasem ustalił się też rytm życiowy pisarki: trzy zimowe miesiące przepędzała ona w Warszawie z Heleną, a od wczesnej wiosny do jesieni wraz z Jadwigą zajmowała się ziemią.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Helena Weychert fotografia z książki "W walce o równe prawa: nasze bojownice", autorka: Cecylia Walewska, Cecylia, 1930, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

w_walce_o_rowne_prawa_nasze_bojownice_51_eca4c8fe-7e11-4e0f-903d-47a512f5cea0.jpg

Pod koniec lat 80. XIX wieku, a więc wraz z przejmowaniem majątku, narodziła się też pisarka – Rodziewiczówna (prywatną korespondencją i dokumenty Maria podpisywała jako "Rodziewicz", wersję panieńską nazwiska rezerwując niemal wyłącznie do celów literackich). Po ciepłym przyjęciu pierwszych nowelek i opowiadań publikowanych w prasie pod pseudonimem "Mario" w 1886 roku początkująca literatka wystartowała w konkursie na powieść zorganizowanym przez "Świt", czasopismo redagowane początkowo przez Marię Konopnicką, uważaną później przez Rodziewiczównę za matkę chrzestną własnej twórczości. Jej "Straszny dziadunio" zwyciężył, a sukces książki powtórzył wkrótce "Dewajtis" – zdobywca drugiej nagrody w konkursie poczytnego "Kuriera Warszawskiego" z 1888 roku (pierwszej nie przyznano).

To podwójne zwycięstwo w konkursach napędzających życie kulturalne Kongresówki wywindowało Rodziewiczówną na wysoką pozycję na rynku literackim. Relacjonował jeden z krytyków:

Text

Dwa powieściowe konkursy! I dwa zwycięstwa! Zaprawdę młoda autorka bez zarozumienia mogłaby powtórzyć słowa Cezara z małą tylko zmianą: Przybyłam, napisałam, zwyciężyłam. Całkiem nieznana przed napisaniem "Strasznego dziadunia" i "Dewajtisa" głośną jest dziś w Polsce całej, a w literackim naszym świecie stanowi pierwszorzędną "firmę" z kredytem nr 1.

Rodziewiczówna chętnie z tego kredytu skorzystała. Do I wojny światowej wydała kilkadziesiąt powieści, czasem publikując więcej niż jeden utwór rocznie, a zarobione pieniądze przeznaczała na ratowanie Hruszczowy oraz na podróże, m.in. do Skandynawii czy na Lazurowe Wybrzeże. Jej nazwisko stało się synonimem literatury poczytnej, wykorzystywanej przez redaktorów i księgarzy do zwiększenia prenumerat i zysków. Jednocześnie jednak Rodziewiczówna coraz bardziej rozmijała się z celami stawianymi literaturze przez krytykę. O ile jej pierwsze powieści były jeszcze doceniane, także przez osoby tej klasy co Konopnicka, Sienkiewicz czy – nie bez zastrzeżeń – Prus, o tyle moderniści raczej ganili jej masowo produkowane utwory.

W okolicach rewolucji 1905 roku nasiliło się zaangażowanie społeczno-polityczne pisarki. Funkcjonowała wówczas jako flagowe nazwisko Stowarzyszenia Zjednoczonych Ziemianek (znanego wcześniej jako Zjednoczone Koło Ziemianek), zbliżającego się z czasem do polityki Narodowej Demokracji. Popularne jeszcze po wojnie zgromadzenie promowało solidaryzm społeczny, aktywizację kobiet, spółdzielczość, chrześcijaństwo, ale też ochronę interesów posiadaczy ziemskich. Rodziewiczówna kierowała wydziałem ekonomicznym koła, a także redagowała pisma z nim związane ("Polski Łan" i "Ziemiankę").

W kolejnych dekadach XX wieku publikowała coraz mniej, a przede wszystkim rozwijała swoją działalność społecznikowską. W trakcie I wojny światowej z jednej strony pracowała w Warszawie w Towarzystwie Czerwonego Krzyża i pomagała organizować obronę Lwowa, za co uhonorowano ją odznaką "Orląt", z drugiej – zmagała się z przemarszem wojsk przez Hruszowę, pomagała uchodźcom, próbowała ocalić własną ziemię. Także przed złodziejami, którzy w trakcie napadu w 1919 roku postrzelili niemal sześćdziesięcioletnią kobietę w twarz.

Pisarka z pewnym trudem odnalazła się w niepodległej Polsce. Często wyrażała brak wiary w przyszłość własnej "placówki", uznawała się za kresowego "niedobitka", nie mogła pogodzić się z demokratyzacją stosunków na wsi, rósł jej antysemityzm. Poglądy Rodziewiczówny stopniowo się radykalizowały, a krytyka polityki władz nasilała, stąd promowana była przez endecką opozycję i pisma związane ze Stronnictwem Narodowym. Okresowo i raczej na krótko wiązała się z różnymi organizacjami chadeckimi lub prawicowymi. Zajmowały ją odbudowa kościołów, pielgrzymki, sprowadzanie relikwii, a w odpowiedzi na ankietę szukającą recepty na kryzys apelowała o powrót "do dekalogu". Jednocześnie nadal była czytana, a nawet celebrowana przez władzę, chętnie odwiedzali ją też dziennikarze, czytelnicy, młodzież. Hruszowa nabierała charakteru niemal turystycznego, choć sama zainteresowana, zmęczona popularnością, wolała rozmawiać z przybyłymi raczej o uprawie ziemi i cenach bydła niż o literaturze czy polityce.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Nieistniejący dwór Rodziewiczów w Hruszowej, fot. Wikimedia Commons

Obrazek

hruszawa dworek.jpg

Po wybuchu II wojny światowej i zajęciu przez Armię Czerwoną Hruszowy (którą w końcu pochłonie ogień) ponadsiedemdziesięcioletnia Rodziewiczówna wraz ze Skrimunttową błąkały się po znajomych i obozach przesiedleńczych. Ostatecznie większość wojny pisarka przepędziła w Olszynach pod Warszawą i w samej stolicy, gdzie doczekała powstania 1944 roku. Działała wówczas w konspiracji, pomagała organizować stołówkę, prowadziła zapiski w "Ostatnim kalendarzyku", notując zdobyte sprzęty i spalone kościoły, gdy zaś brakowało jej sił, oddawała się lekturze "kryminalnych romansów". Z tego okresu zachowało się mnóstwo wspomnień, a nawet fragment kroniki filmowej ukazujące, jak ciesząca się uznaniem pisarka krzepiła licznie odwiedzających i wspomagających ją mieszkańców miasta, nawet jeszcze w trakcie bombardowań, kiedy nie chciała schodzić do schronów. Pod koniec zrywu kobietom udało się wydostać z Warszawy, ale schorowana Rodziewiczówna zmarła 6 listopada 1944 roku, w leśniczówce w Leonowie koło Żelaznej. W 1948 roku jej ciało zostało przeniesione na Powązki.

Twórczość. Między ideałem a karykaturą

Rodziewiczówna jest autorką ponad trzydziestu powieści i kilkudziesięciu opowiadań. Jej twórczość, zwłaszcza wczesna, wykazuje podobieństwo do dzieł pozytywistów, wydających w latach 80. i 90. XIX wieku swoje największe powieści obyczajowe. Autorka jest więc realistką dokumentującą znany sobie świat ziemian i postulującą konieczność pracy organicznej. Zwykle przedstawia dwory zamieszkałe przez zdeklasowaną szlachtę, która próbuje poradzić sobie na wsi po uwłaszczeniu, niekiedy tylko przenosi czytelników do miasta czy wiejskiej chaty. Na tle takich utworów jak "Nad Niemnem" Orzeszkowej czy "Rodzina Połanieckich" Sienkiewicza autorkę wyróżnia jednak potrzeba idealizacji: zarówno natury, jak i bohaterów, których charakteryzuje – jak pisała Maria Olszewska – "heroizm trwania", przekonanie o potrzebie pracy na rzecz utrzymania polskiego dworu na pograniczu. W tym sensie dzieła pisarki bywają moralizatorskie, jednak udaje się w nich uniknąć pouczania typowego dla prozy tendencyjnej. Rodziewiczówna tak kreuje świat przedstawiony, aby dać do zrozumienia, jakie wartości ceni. W jej utworach, opartych często na zasadzie kontrastu, pracowitość, służba, patriotyzm, przywiązanie do ziemi i do religii, życie w zgodzie z naturą zmagają się z lenistwem, hedonizmem, kosmopolityzmem, ruchami rewolucyjnymi czy kultem "fałszywej" cywilizacji. W powieściach chętnie umieszcza postaci rezonerów – zwykle starców lub wiekowe matrony – którzy strzegą tych wartości, poddają młodych bohaterów próbom, objaśniają właściwy wzorzec postępowania. W dialogach postaci, zwłaszcza w zakończeniach utworów, powracają pouczenia mające charakter prawd ogólnych, niosących przesłanie aktualne także w rzeczywistości pozaliterackiej.

Według badaczek i badaczy powieści Rodziewiczówny można uznać za niemal wzorcowy przykład rozwijającej się wówczas literatury popularnej. Szukając przyczyn poczytności tych utworów, Anna Martuszewska wskazywała, że często oparte są one na strukturze baśni, która została tylko uprawdopodobniona, przeniesiona w warunki bliższe rzeczywistości. Współczesne klechdy opowiada narrator w sposób silnie oddziałujący na emocje, językiem odpowiednio uproszczonym, zdominowanym przez dialogi, zgadzającym się z gustem estetycznym ogółu. Twórcze przystosowywanie fabuł pozytywistycznych do możliwości masowych odbiorców dostrzegał już Kazimierz Czachowski, pierwszy monografista kresowianki:

Text

Talent to polegający na zdolności do tworzenia mitów, na umiejętności przekonywującego narzucania czytelnikowi odrębnej atmosfery baśniowej, w której znajduje on zaspokojenie w każdym człowieku tkwiącej tęsknoty do czynów na miarę bohaterską.

Bezpieczny i swojski świat ziemiański zamieszkują archetypy: herosi i kobiety-anioły, z którymi łatwo się identyfikować, ale też postaci demoniczne, nieustająco rzucające tym dobrym kłody pod nogi. Historie Rodziewiczówny rozwijają się wedle schematu przypominającego opowieść o Kopciuszku czy Pięknej i Bestii, pełne są dramatycznych zwrotów akcji, nieprawdopodobnych przygód, sięgają po motywy typowe dla powieści awanturniczej czy przygodowej. Wysiłki bohaterów koncentrują się wokół miłości, a ta staje się najczęściej okazją do metamorfozy, zmiany na lepsze, podporządkowana jest więc nie tyle dynamice romansu, ile – zdaniem Barbary Szargot – koncepcji chrześcijańskiej, blisko jej do filantropii, jednej z dróg do zbawienia.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka książki "Dewajtis", autorka: Maria Rodziewiczówna, fot. Wydawnictwo Mg

Obrazek

dewajtis_rodziewiczowna_maria_copy.jpg

Prozę Rodziewiczówny często krytykowano, i to zarówno z punktu widzenia artystycznego (nierealistyczne przedstawianie świata, wygładzanie konfliktów, moralizowanie, powtarzalność i schematyczność…), jak i z pozycji ideologicznych (obskurantyzm, uświęcenie status quo, bogoojczyźnianość, idealizacja ziemiaństwa, pański stosunek do ludu, antysemityzm…). Warto jednak pamiętać, że jest to twórczość niezwykle obszerna, obejmująca kilka burzliwych dziesięcioleci, reagująca na przeobrażenia społeczno-polityczne, pisana przez osobę energiczną, bezkompromisową, obojętną na konwenanse, żyjącą po swojemu. Niejednokrotnie więc sięgnięcie po Rodziewiczówną kończy się zadziwieniem – odkryciem w jej utworach cech lub wątków wymykających się tym diagnozom ogólnym. W powieściach można więc znaleźć fascynację buddyzmem i ezoteryzmem, echo zasiadania w nieoficjalnej loży teozoficznej (np. "Kwiat lotosu", "Atma"), intrygujące przedstawienie postaci nihilistów czy anarchistów ("Czarny bóg", "Ragnarök"), dyskretny erotyzm ("Dewajtis"), jakiś rodzaj gloryfikacji polskiego matriarchatu ("Między ustami a brzegiem pucharu"), przekonująco odmalowaną nędzę prostytucji ("Macierz", "Joan. VIII 1–12"), kompromitację miłości opartej na wzorcach sentymentalnych ("Nieoswojone ptaki"), niechęć do małżeństw z rozsądku ("Wrzos")… Siłą tej twórczości są też postaci i wątki drugoplanowe, niejednokrotnie błyskające humorem, urokiem, franciszkańskim umiłowaniem świata, prawdą obserwacji, ironiczną złośliwością, ukrytym autobiografizmem…

Fenomenem w dorobku pisarki są jej przedstawienia świata natury, do mistrzostwa doprowadzone w pisanej podczas pierwszej wojny powieści "Lato leśnych ludzi". Tak jak bohaterowie utworu Rodziewiczówna wybudowała sobie chatę w środku puszczy, aby żyć poza wszelką cywilizacją. Praktycznie afabularna powieść, nazywana polską wersją "Waldena" Thoreau, jest w istocie peanem na część przyrody, poematem tchnącym duchem ekologii. Zdaniem Jarosława Iwaszkiewicza książka "przeniknięta jest tak głęboko wielkim, pierwotnym umiłowaniem życia, że dyszy buddyjskim jakimś oddechem zlania się z przyrodą", a autorka utworu okazuje się prawdziwą poetką w "poczuciu jedności świata i ścisłego zespolenia indywidualności z całością wielką i nieskończoną".

Dorobek i życie autorki "Dewajtisa", rozpięte między dwoma powstaniami, są trudne do objęcia i zsyntetyzowania, i być może właśnie dlatego tak często mówiący o niej wpadali w przesadę, kreowali czarną lub białą legendę pisarki. Wokół Rodziewiczówny, tak jak wobec innych wielkich postaci polskiej kultury, rozgorzał i trwa nieustający spór.

Jeszcze za jej życia rozpoczęło się budowanie wizerunku "pisarki heroicznej", "strażniczki kresowych stanic". Do tej literackiej i patriotycznej kanonizacji przyczyniały się nagrody i odznaczenia (poza już wspomnianymi były to m.in. Krzyż Oficerski Orderu Polonia Restituta, Nagroda im. E. Orzeszkowej, Wawrzyn Literacki Polskiej Akademii Literatury, medal 83. pułku piechoty), ale też stała wydawnicza obecność jej dorobku (publikacja 36 tomów "Pism", kilku wielkich rozpraw o charakterze monograficznym, kilkudziesięciu omówień i recenzji). Szczególnie ważne okazały się też jubileusze autorki "Dewajtisa" w latach 1911, 1927 i 1937; dwa ostatnie już jako obchody ogólnopolskie przy udziale władz państwowych, a ten pierwszy zakończony odczytaniem listu od Sienkiewicza, który talent pisarki uznaje za "dzwon, którego głos brzmiał daleko tak doraźnie i czysto, że w spiż okręgu biło w nim hartowne i uczciwe serce Polski". Rodziewiczównę gloryfikują też opowieści najbliższych, m.in. nieustannie wznawiane wspomnienia Jadwigi Skirmunttówny i beletryzowana biografia jej chrześniaka, Hieronima Tukalskiego-Nielubowicza.

W ostatnich latach pisarkę przypomina się również jako ikonę społeczności LGBT+. Powszechniejsze postrzeganie Rodziewiczówny przez pryzmat jej nieheteronormatywności rozpoczęło się jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym, zwłaszcza po tekście "Piewczyni polskiego Far Westu" Ireny Krzywickiej, a kontynuowane jest w XXI wieku. Krzysztof Tomasik ochrzcił ją "butchem polskiej literatury" w "Homobiografiach", jej portret pojawił się też w cyklu "Poczet" Karola Radziszewskiego zbierającym queerowe osobistości z historii Polski.

Obok tych strategii upamiętniających od XIX wieku ciągnie się ostra krytyka pisarki. Kilka przykładów. Jej "idejki prymitywne jak maniactwo" legną się w "próżni własnego zdziczałego mózgu" (Maria Komornicka/Piotr Włast). "Babsztyl szkodliwy by nie był, gdyby nie zeżarł jednym haustem takiej fury papieru", "Rodziewiczówna kłamie zawsze" (Jan Zbigniew Słojewski). Rodziewiczówna "prymitywizuje obiegowe prądy i koncepcje", "przerabia na łatwostrawną papkę wszystkie konwencje literackie epoki", jest "klasykiem złej popularności" (Zbigniew Żabicki).

Być może – jak twierdzi współczesna biografka pisarki, Emilia Padół – to właśnie sprzeczności są siłą Marii Rodziewicz. O tej niezwykłej sile przyciągania świadczy popularność, potwierdzana kolejnymi wznowieniami jej powieści, adaptowanymi na filmy, seriale, słuchowiska. Moda na Rodziewiczównę rytmicznie powraca.

Najważniejsze dzieła

"Straszny dziadunio" (1887)
"Pożary i zgliszcza" (1888)
"Dewajtis" (1889)
"Między ustami a brzegiem pucharu" (1889)
"Kwiat lotosu" (1889)
"Z głuszy" (1895)
"Na wyżynach" (1896)
"Kądziel" (1899)
"Barcikowscy" (1900)
"Wrzos" (1903)
"Macierz" (1903)
"Ragnarök" (1906)
"Joan VIII, 1−12" (1906)
"Byli i będą" (1908)
"Atma" (1911)
"Lato leśnych ludzi" (1920)
"Florian z Wielkiej Hłuszy" (1929)

Bibliografia:

Czachowski K. (1935). "Maria Rodziewiczówna na tle swoich powieści". Poznań: Wydawnictwo Polskie R. Wegner.

Gabryś M., Stępnik K. (red.) (2006). "Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych". Lublin: Wydawnictwo Marii Curie-Skłodowskiej.

Głuszenia J. (2014). "Maria Rodziewiczówna. Strażniczka kresowych stanic". Szczecinek: Fundacja "Nasza Przyszłość".

Kurzyna M. (1973). "Maria Rodziewiczówna 1863–1944". W: "Literatura okresu Młodej Polski". T. III. Wyka K., Hutnikiewicz A., Puchalska M. (red.). Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Martuszewska A. (1989). "Jak szumi Dewajtis? Studia o powieściach Marii Rodziewiczówny". Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Padół E. (2022). "Rodziewicz-ówna. Gorąca dusza". Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Skirmunttówna J. (2012). "Pani na Hruszowej. Dwadzieścia pięć lat wspomnień o Marii Rodziewiczównie". Warszawa: Wydawnictwo MG.

Szargot B. (2009). "Amor sacer. Amor profanus. O wątkach miłosnych w powieściach Marii Rodziewiczówny". Piotrków Trybunalski: Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie.

Szcześniak J. (1998). "Drzewo wiecznie szumiące niepotrzebne nikomu. Kresy w powieściach Marii Rodziewiczówny". Lublin: Wydawnictwo Marii Curie-Skłodowskiej.

Tukalski-Nielubowicz H. (2014). "Życie Marii Rodziewiczówny. Od powstania styczniowego do powstania warszawskiego". Warszawa: Edipresse Polska.

polska pisarka

literatura pozytywizmu