„Wszystko na sprzedaż”, reż. Mateusz Atman, Agnieszka Jakimiak

wszystko_na_sprzedaz_wk2026-01-15_0024.jpg, default, Daniel Olbrychski i Magdalena Cielecka w jedynej ze scen przedstawienia „Wszystko na sprzedaż”, reżyseria: Mateusz Atman, Agnieszka Jakimiak, 2026, Te

#teatr

Magdalena Cielecka i Daniel Olbrychski kłusują na koniach po śniegu w siną dal. To ostatni kadr błyskotliwej telewizyjnej rekonstrukcji filmu Wszystko na sprzedaż Andrzeja Wajdy w reżyserii Mateusza Atmana i Agnieszki Jakimiak.

Czy dziecko wytrzyma bez płaczu podczas kręcenia sceny? – zastanawiają się z offu reżyserzy (Bartosz Bielenia, Magdalena Koleśnik). Ale nie ma czasu na wątpliwości. Kamera, akcja. Do mieszkania Beaty (Magdalena Cielecka) wpada przemarznięta Elżbieta (Daria Polunina). Szuka mężczyzny, który przepadł. Może ukrywa się w stole, gdzie według własnej opowieści chował się kiedyś przed nazistami, może odszedł do innej kobiety. Dziecko płacze. Elżbieta i Beata patrzą sobie głęboko w oczy, po czym roztrzęsiona Elżbieta chowa się w łazience i podcina sobie żyły. Na białe płytki obficie skapuje krew. Kamera powoli się oddala. Koniec dubla, cięcie.

Tak zaczyna się zrealizowana w Teatrze Telewizji rekonstrukcja Wszystkiego na sprzedaż Andrzeja Wajdy w reżyserii Mateusza Atmana i Agnieszki Jakimiak ze świetnymi zdjęciami Przemysława Brynkiewicza, kostiumami Niny Sakowskiej, muzyką Wojtka Blecharza i Bendika Gisske oraz scenografią Katarzyny Pielużek. Jest to niemal wierny cytat z pierwotnego dzieła, w którym Beatę grała Beata Tyszkiewicz, a Elżbietę – Elżbieta Czyżewska. Na początku filmu umieszczono zresztą wówczas informację, że „sceny związane z tymi postaciami – z prywatnym, rzeczywistym życiem aktora nie mają nic wspólnego i są fikcją stworzoną dla potrzeb fabuły filmu”. Choć przecież przenikanie się fikcji i rzeczywistości jest we Wszystkim na sprzedaż – jak sugeruje już sam tytuł – świadomym zabiegiem dramaturgicznym.

Wajda nakręcił ten film w 1968 roku w hołdzie dla tragicznie zmarłego przyjaciela, Zbigniewa Cybulskiego. Była to na tle jego filmografii realizacja wyjątkowa i zaskakująca; poprzez sposób prowadzenia kamery, eseistyczną narrację i wielopoziomowy autotematyzm zdecydowanie bliższa estetyce nowej fali bądź Osiem i pół Federico Felliniego niż Popiołom czy Kanałowi.

Punktem wyjścia stało się tu napięcie pomiędzy obecnością a nieobecnością. Wajda opowiadał w filmie o Cybulskim, nie mówiąc o nim wprost i nie używając przy tym dokumentalnych strategii czy materiałów. Jak przyznawał w wywiadzie udzielonym miesięcznikowi „Kino”: „Nie mogłem przecież wykorzystać ani jego nazwiska, ani jego fotografii, ani fragmentów filmów. Uważałem, że Zbyszek ciągle jeszcze stoi przed swoim wielkim filmem, który ukoronuje jego aktorstwo”.

Dlatego ostatecznie stworzył bezimiennego protagonistę, który uruchamia fabułę właśnie przez to, że pozostaje poza kadrem – jest wspominany, a zarazem konstruowany przez inne osoby oraz ich pamięć, stając się w ten sposób bohaterem zbiorowych projekcji i wyobrażeń. Podobnie dzieje się w telewizyjnym spektaklu Jakimiak i Atmana, tyle że tutaj akcję napędzają poszukiwania nie aktora, lecz samego reżysera.

Magdalena Cielecka i Daria Polunina w jedynej ze scen przedstawienia „Wszystko na sprzedaż”, reżyseria: Mateusz Atman, Agnieszka Jakimiak, 2026, Teatr Telewizji, fot. Waldemar Kompała/TVP

Mamy październik 2016 roku. Nikt nie wie, gdzie jest mistrz, film nieukończony, na ulicach strajki kobiet. Dramaturgia – mimo że ma swoją główną oś, którą początkowo wyznacza pościg za artystą – zbudowana jest z co chwila doklejających się wątków. Nie jest to jednak zarzut.

Jakimiak i Atman wiernie przenieśli strukturę szkatułkowego scenariusza Wajdy do swojej adaptacji, a jednocześnie znaleźli możliwość, by w tej historii wykroić trochę miejsca dla siebie, dopisać nowe znaczenia i przefiltrować je przez współczesną wrażliwość. Dlatego telewizyjna wersja Wszystkiego na sprzedaż – podobnie jak pierwowzór – ma kilka nawarstwiających się planów, z których każdy otwiera kolejne pola.

Na pierwszym poziomie otrzymujemy więc po prostu telewizyjny spektakl o tworzeniu filmu. Wajda nakręcił Wszystko na sprzedaż o bliskich sobie osobach – prywatnych relacjach pomiędzy nimi i środowisku, w którym na co dzień pracowali. I tak też robią Atman z Jakimiak. Dwójka asystentów, która przejmuje funkcję reżyserów, to po części ich porte-parole, grane zresztą przez przyrodnie rodzeństwo – Bielenię i Koleśnik.

Obsadzenie ukraińskiej aktorki Darii Poluniny w roli, którą pierwotnie wykreowała Elżbieta Czyżewska, również wydaje się znaczące. Aktorka Wajdy w 1968 roku mieszkała już za granicą, po tym, jak przeprowadziła się do Stanów Zjednoczonych za mężem, korespondentem zagranicznym „New York Timesa”, który opublikowawszy rok wcześniej krytyczny wobec Władysława Gomułki artykuł, pod naciskiem władz i na fali antysemickiej nagonki został zmuszony do opuszczenia Polski. Gdy więc Czyżewska wróciła na chwilę do ojczyzny, by zagrać u Wajdy, spotkała się z zalewem krytyki i pogróżek – podobnym do tego, z którym często mierzą się dziś ukraińskie artystki.

Odkrywanie kolejnych, mniej lub bardziej zakodowanych aluzji i środowiskowych niuansów sprawia dużo przyjemności podczas seansu nowej wersji Wszystkiego na sprzedaż; choć trudno powiedzieć, na ile jest to uniwersalna ścieżka odbioru, dostępna również dla widzek spoza branży. Podobnie było jednak w 1968 roku, bo w filmie, często w tle, pojawili się m.in. Jerzy Turowicz, wieloletni redaktor „Tygodnika Powszechnego”, wokalistka jazzowa Wanda Warska czy ponad roczna córka Wajdy i Tyszkiewicz – Karolina.

Scena z przedstawienia „Wszystko na sprzedaż”, reżyseria: Mateusz Atman, Agnieszka Jakimiak, 2026, Teatr Telewizji, fot. Waldemar Kompała/TVP

Na następnym poziomie znajduje się opowieść o zmianie paradygmatu w polskiej sztuce. To, że z pola widzenia znika reżyser, można rozumieć zarazem jako bezpośrednie nawiązanie do śmierci Wajdy (twórca zmarł bowiem w tym samym roku, w którym toczy się akcja telewizyjnej rekonstrukcji), ale również jako próbę wpisania dzieła w szerszą refleksję nad symboliczną utratą demiurga. W ostatnich latach kult wybitnych jednostek nie jest już tak bezkrytycznie przyjmowany, jak kilkadziesiąt lat temu.

Atman z Jakimiak umiejętnie, a zarazem nienachalnie i z szacunkiem, lokują w ten sposób swój spektakl w centrum współczesnych dyskusji nad bardziej wspólnotowymi sposobami pracy i wielokierunkową dystrybucją widzialności. Tę atmosferę krańcowości, w której stare strategie się wyczerpują, a nowe jeszcze nie w pełni się wykrystalizowały, podkręca tu także kolażowy montaż, za który odpowiada Laura Pawela, i kilkukrotnie modyfikowana sceneria: od planu filmowego, przez duszny klub, po ikoniczną karuzelę czy zimowy park. Wersja Wajdy też była zresztą odczytywana jako wypowiedź na temat pokoleniowej zmiany i ówczesnej estetyki, którą reprezentował tam zmarły aktor.

Twórczynie uzupełniają również pierwowzór o wątki, które się w nim nie znalazły, zapewne z powodów politycznych. Choć w filmie nie ma o nich żadnej wzmianki, oryginalne Wszystko na sprzedaż powstawało w czasie strajków marcowych. Podobno roboczy tytuł filmu brzmiał Dzień kobiet, ale wywoływał zbyt silne skojarzenia z atakami milicji. Do tego wątku u Jakimiak i Atmana bezpośrednio nawiązuje Anda Rottenberg w świetnym epizodzie rozgrywającym się w trakcie demonstracji przeciwko zaostrzeniu prawa aborcyjnego. Tło historyczne, które w oryginale zostało zredukowane, powraca tutaj we współczesnej odsłonie. Nie jest to jednak próba zrównania tych doświadczeń i kontekstów, raczej charakterystyczna dla rekonstrukcyjnych praktyk artystycznych próba aktualizacji krajobrazu społeczno-politycznego o wydarzenia mające wpływ na toczące się obecnie w sferze i przestrzeni publicznej debaty.

Magdalena Cielecka w jedynej ze scen przedstawienia „Wszystko na sprzedaż”, reżyseria: Mateusz Atman, Agnieszka Jakimiak, 2026, Teatr Telewizji, fot. Waldemar Kompała/TVP

Ale na najgłębszym poziomie nowa wersja Wszystkiego na sprzedaż wydaje się przede wszystkim opowieścią o pamięci i jej nośnikach. Dzisiejsze teorie rekonstrukcji wskazują, że depozytariuszami wiedzy o przeszłości nie są wyłącznie dokumenty czy przedmioty, ale również ciało i zapisane w nim wspomnienia, emocje czy przeżycia.

W takiej roli u Atmana i Jakimiak występuje Daniel Olbrychski, który u Wajdy zagrał postać nazwaną swoim imieniem. Nie bez przyczyny w finałowej scenie telewizyjnej rekonstrukcji towarzyszy mu Magdalena Cielecka – jedyna poza Olbrychskim aktorka z ekipy, która miała okazję spotkać się z Wajdą w pracy. Olbrychski, powierzając Cieleckiej metalowy kubek, który w pierwowzorze razem z rolą otrzymał w schedzie po zmarłym aktorze, i opowiadając jej o tym, jak Wajda denerwował się, gdy przypisywano mu autorstwo zdania „zaraz przyjdą aktorzy i wszystko nam zepsują”, dokonuje jednocześnie materialnego i cielesnego transferu pamięci. Wprowadza również namysł nad tym, co i w jaki sposób zapamiętujemy, a później przekazujemy dalej.

Na spotkaniu po pokazie prasowym Jakimiak z Atmanem przyznali, że Wszystko na sprzedaż jest wyrazem ich miłości do kina. I tę miłość bez wątpienia czuć tu na ekranie. Zwłaszcza gdy w tle zimowego krajobrazu jadący na koniach Cielecka z Olbrychskim powoli znikają w oddali, a międzypokoleniowy dialog zyskuje nowy poziom.

Wszystko na sprzedaż, Teatr Telewizji, scenariusz: Agnieszka Jakimiak, Mateusz Atman, reżyseria: Mateusz Atman, Agnieszka Jakimiak, zdjęcia: Przemysław Brynkiewicz, scenografia: Katarzyna Pielużek, kostiumy: Nina Sakowska, muzyka: Bendik Gisske / Wojciech Blecharz, montaż: Laura Pawela, premiera: 16 marca 2026.

Język Polish