Nike 2026 dla Szczepana Twardocha

Nike-2026-KA261004_136619.jpg, default, Szczepan Twardoch, Gala Nagrody Literackiej Nike, 2026, fot. Kuba Atys, Szczepan Twardoch, Gala Nagrody Literackiej Nike, 2026, fot. Kuba Atys

#literatura

Najważniejsza nagroda literacka w Polsce powędrowała do autora powieści Null. Czytelnicy także nie mieli wątpliwości, że tak mocna opowieść z pierwszej linii ukraińskiego frontu była nam potrzebna.

„Literatura może zmieniać, ta książka zmienia” – mówił Witold Bereś, przewodniczący kapituły nagrody. W laudacji podkreślił, że dobra literatura wyrasta z jakiegoś czasu i miejsca:

Jest owym lustrem niesionym po gościńcu. W tym lustrze odbijają się nie tylko bohaterstwo, solidarność i wielkie słowa. Odbijają się również strach, zacietrzewienie, okrucieństwo. Ale ten kontekst na pewno nie przesądza o nagrodzie dla „Nulla". Bo jest to literatura znakomita.

Odbierając statuetkę, Szczepan Twardoch przekonywał, że jego powieść nie ma tezy, o nic nie walczy. „Literatura jest po to, by mówić prawdę”. Zaznaczył również, że „powieść jest najlepszym dostępnym nam narzędziem namysłu nad ludzką kondycją, nad tym, co to znaczy być człowiekiem”.

Literacka Nike niejednokrotnie pokazywała, że bywa kapryśna, a gusta czytelników niekoniecznie pokrywają się z werdyktem jurorów. Jednak tym razem było inaczej. Po raz 30. wyróżnienie to wręczono 4 października 2026 roku. Uroczystą galę w gmachu Biblioteki Uniwersyteckiej uświetnił muzyczny występ Maniuchy Bikont, która premierowo zaprezentowała teksty napisane przez nieżyjącego Marcina Wichę, laureata Nike 2018.

2026: współczesność bez znieczulenia

Nagroda Literacka Nike jest tym wyróżnieniem, które bodaj najpełniej odpowiada na pytanie o kondycję polskiej literatury współczesnej. W finale tegorocznej nagrody królowały różnorodność gatunkowa i aktualność podejmowanych tematów. Choć każdy z autorów znalazł swój indywidualny język, to cała siódemka mówiła jednym głosem w imieniu społeczeństwa o bolączkach współczesności.

Wojna w Ukrainie przybrała kostium brutalnej powieści w Nullu Szczepana Twardocha. Na pierwszy front wybija się tu nie tylko wojenna rzeczywistość, lecz także złożona, niemiecko-ukraińsko-polska tożsamość głównego bohatera. Historia przeplata się ze współczesnością, tworząc fikcyjno-reporterski obraz nieuładzonej językowo, bezwzględnej zbrodni.

Komu bije ukraiński dzwon? „Null” Szczepana Twardocha

Sprawdzoną, reporterską formę wykorzystała Anna Bikont, by przyjrzeć się powojennym losom polskich Żydów w książce Nie koniec, nie początek. Jej dokument ujmuje empatią w stosunku do bohaterów, precyzją argumentacji, narracją opartą na kontrastach i niejednoznaczności. O ile Twardoch w Nullu spoglądał na bieżące wydarzenia za wschodnią granicą przez pryzmat międzynarodowych zaszłości, o tyle Bikont przedstawia wydarzenia z przeszłości, kierując wzrok na współczesność. Dla obojga autorów był to czwarty finał Nike, dla Twardocha – pierwsza nagroda jurorów, a drugie zwycięstwo w plebiscycie czytelników „Gazety Wyborczej” (za pierwszym razem najwięcej głosów zdobyła jego Morfina w 2013 roku).

Referencja do dzieła

Anna Bikont, „Nie koniec, nie początek”

Nad tym, co przeszłość może powiedzieć nam o teraźniejszości, zastanawiał się Krzysztof Łapiński w biografii Sokratesa Najmądrzejszy. Tworząc interesujący portret nieuchwytnego, wydawałoby się, filozofa, autor skutecznie pozbył się akademickiego tonu i hermetycznej otoczki dziedziny, którą zajmuje się na co dzień. Przy okazji ukuł obiecującą biografię Aten, rozpalając nadzieje na więcej.

Referencja do dzieła

Krzysztof Łapiński, „Najmądrzejszy. Biografia Sokratesa”

Współczesność jeszcze nigdy nie pulsowała tak rytmicznie, jak w tomie poetyckim Wnyki dla światła Justyny Kulikowskiej. Jest niegrzecznie i dosadnie, stylistycznie ryzykownie, chociaż bez brawury. Zdecydowanie więcej tu blasku i zachwytów niż w poprzednich zbiorach wierszy tej autorki. Pierwszy finał, ale trzecia nominacja do Nike tylko potwierdzają status Kulikowskiej jako jednej z najważniejszych poetek młodego pokolenia.

Referencja do dzieła

Justyna Kulikowska, „Wnyki dla światła”

Być może za kilka lat, zmieniając tylko kategorię z poezji na prozę, to samo będzie można powiedzieć o Dorocie Grabek, która debiutanckimi Zmartwychwstankami zapewniła sobie uznanie krytyków i czytelników. Jej opowiadaniami rządzi marginalność postaci, dziwność świata przedstawionego i pasja poszukiwania zaskakujących skojarzeń. Realizm nasiąknięty zostaje surrealistyczną ironią, jednak takie pojęcia jak samotność czy obcość brzmią zdecydowanie poważnie.

„Zmartwychwstanki” Doroty Grabek. Rzecz o zamykaniu się w sobie [WYWIAD]

Książka Grabek przypomina debiut Weroniki Murek sprzed dziesięciu lat, który w 2016 roku także znalazł się w finale Nike – ta sama świeżość spojrzenia i charakterystyczny, językowy twist. Przez ten czas Murek dojrzała, a jej pisarskie rzemiosło osiągnęło artystyczny kunszt. W Urodzinach jest wszystko: zgrabna intryga i zwroty akcji, bohaterka postawiona w granicznej sytuacji, dbałość o formę, precyzja. I czy zmęczenie psychiczne, wypalenie zawodowe, starość, samotność to nie symptomy naszych czasów?

Referencja do dzieła

Weronika Murek, „Urodziny”

Dojrzałość i spory bagaż doświadczeń, kobiecość i seksualność niezależne od wieku to zagadnienia wokół których ponownie krąży Zyta Rudzka. Celna, bezwstydna fraza znakomicie rymują się z pragnieniem miłości i wolności. O ile jednak to, co tak dobrze sprawdziło się w nagrodzonej literacką Nike powieści Ten się śmieje, kto ma zęby, czyli językowe szaleństwo precyzji, o tyle w Tylko durnie żyją do końca brzmi bardziej jak zgrana płyta. Wciąż jednak można jej słuchać bez poczucia zażenowania.

Referencja do dzieła

Zyta Rudzka, „Tylko durnie żyją do końca”

Dokąd zmierzasz, Nike?

Od trzydziestu lat Nagroda Literacka Nike wyznacza czytelnicze trendy, co przekłada się bezpośrednio na wzrost sprzedaży wyróżnionych książek. Odporna na inflację (od 2002 roku laureat otrzymuje niezmiennie 100 tysięcy złotych) sprawia pozory demokratycznej, ponieważ nagradza wszystkie gatunki; chociaż dramat, Nasza klasa Tadeusza Słobodzianka, jak dotąd triumfował tylko raz – w 2010 roku. Pozory, bo w końcu jak porównać reportaż do poezji, przyłożyć biografię do powieści?

Nike narodziła się w 1996 roku, a po raz pierwszy została wręczona rok później. Zainspirowana wcale nie literackim Noblem, a brytyjskim Bookerem, Henryka Bochniarz namówiła Adama Michnika do ustanowienia podobnej nagrody w Polsce. I tak firma NICOM i „Gazeta Wyborcza” połączyły siły, by co roku wyróżnić najważniejsze książki w kraju, ze szczególnym uwzględnieniem powieści.

Pierwszą statuetkę Nike, przedstawiającą uskrzydloną boginię zwycięstwa, zaprojektowaną przez Gustawa Zemłę, rzeczywiście zdobyła proza – Widnokrąg Wiesława Myśliwskiego. Jednak już rok później z powieściowego rygoru wyłamał się Czesław Miłosz, doceniony za zróżnicowany gatunkowo zbiór Piesek przydrożny. Wówczas niezadowolony z werdyktu jurorów Zygmunt Kubiak ostentacyjnie opuścił uroczystą galę. Czytelnicy byli innego zdania i swoją nagrodę przyznali właśnie autorowi Mitologii Greków i Rzymian. To nie koniec kontrowersji, bo udziałem w konkursie Miłosz naraził się Gustawowi Herlingowi-Grudzińskiemu, choć noblista nie miał wpływu na zgłoszenie jego książki. W środowisku literackim wybuchł konflikt, a Wisława Szymborska poprosiła swojego wydawcę o niewysyłanie jej tomów poetyckich kapitule Nike.

Alfabet Wisławy Szymborskiej

W następnych dwóch latach triumfowała właśnie poezja – Stanisław Barańczak z Chirurgiczną precyzją w 1999 roku oraz Tadeusz Różewicz i jego Matka odchodzi w 2000 roku – by regularnie przypominać o sobie w kolejnych odsłonach literackich zmagań: w 2003 – Jarosław Marek Rymkiewicz, Zachód słońca w Milanówku; 2009 – Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki, Piosenka o zależnościach i uzależnieniach; 2016 – Bronka Nowicka, Nakarmić kamień (proza poetycka); 2022 – Jerzy Jarniewicz, Mondo cane i 2024 – Urszula Kozioł, Raptularz.

Najlepszą powieść wybierano kilkanaście razy, a stosunek autorów do autorek wynosi sześć do czterech: Wiesław Myśliwski, Jerzy Pilch, Wojciech Kuczok, Andrzej Stasiuk, Marian Pilot, Radek Rak, Dorota Masłowska, Olga Tokarczuk, Joanna Bator, Zyta Rudzka. Do tego gatunku należy też kilka rekordów: dwukrotnie zwyciężali Myśliwski i Tokarczuk, zaś najwięcej nominacji zgarnęli Pilch (triumfował w 2001 roku) oraz Stasiuk (pokonał konkurencję w 2005 roku) – ich książki aż 10 razy znalazły się wśród 20 najlepszych książek, z których jury wybiera finałową siódemkę).

Z powieściowego monopolu wyłamali się między innymi Marek Bieńczyk ze zbiorem esejów Książka twarzy i Cezary Łazarewicz z reportażem Żeby nie było śladów. To właśnie od 2017 roku, gdy najważniejszą literacką opowieścią okazała się sprawa Grzegorza Przemyka, co dwa, trzy lata nagradzana jest książka non-fiction.

Nike wzrusza – w 2025 roku statuetkę odebrała Eliza Kącka w towarzystwie córki, bohaterki znakomitej książki Wczoraj byłaś zła na zielono. Nike uczy – Urszula Kozioł po ogłoszeniu werdyktu zwróciła się do odbiorców z apelem: „Nie musimy cały czas gadać, gadać, gadać”. Nike bawi – Grzegorz Piątek, finalista i laureat Nike Czytelników w 2023 roku omal nie został okradziony z pamiątkowego dyplomu przez pijanego gościa podczas uroczystej gali w gmachu Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Oby i w kolejnych latach nie zabrakło emocji, a przede wszystkim dobrej literatury.

Język Polish

nagroda nike