Anna Bikont, „Nie koniec, nie początek”

O powojennych wyborach polskich Żydów reporterka opowiada z empatią i konsekwencją odkrycia prawdy. Przy dokumentalnej surowości języka na szczęście udaje jej się zachować wrażliwość.

Dwie damy polskiego reportażu, których nazwiska od razu kojarzymy z tematyką żydowską, chociaż zajmują się też innymi zagadnieniami, to Hanna Krall i Anna Bikont. Pierwsza buduje swoje opowieści wokół szczegółu i symbolu; druga opiera je na wręcz pedantycznej dokumentacji, tworząc rodzaj historycznego świadectwa. Krall balansuje między siłą faktu a wieloznacznością przypowieści; Bikont relacjonuje dramatyczne wydarzenia bez ogródek, nie uniwersalizując losów swoich bohaterów, lecz dbając o to, by każdy z nich zapisał się w historii własnym – albo przybranym – imieniem i nazwiskiem.

W książce Nie koniec, nie początek przytacza zresztą za inną badaczką Zagłady, Ewą Koźmińską-Frejlak, takie porzucone imiona zamordowanych lub przyjmujących nową tożsamość Żydów. Ciągnąca się jak litania na kilka linijek tekstu alfabetyczna lista od Braindli do Tauby oraz od Abrahama do Wulfa traci w tej narracji anonimowość, a zyskuje jednostkowy charakter. Tak samo jest z opowieściami o dolnośląskiej enklawie żydowskiej, obozach dipisów w brytyjskiej i amerykańskiej strefie okupacyjnej czy szlakach ucieczki z Polski lub trwaniu w jidysz – za każdą tą historią dzieloną przez tysiące polskich Żydów stoi konkretny człowiek.

Przedmioty, dźwięki, ślady i puste miejsca. Doświadczenia z pamięcią o żydowskich sąsiadach

Imponująca jest konsekwencja Bikont w przypominaniu o tym, że losy Żydów są naszym wspólnym dziedzictwem. Nawet jeśli wydaje się, że już jakąś historię słyszeliśmy czy – znając mechanizm wojny – potrafimy ją sobie wyobrazić, to okazuje się, że jest jeszcze coś, o czym nie wiedzieliśmy, co nas zaskakuje. Ale Bikont nie szuka jednorazowego efektu współczucia, tylko próbuje wywołać w czytelniku długofalową zmianę postrzegania i wyciągania wniosków na przyszłość. Dlatego nie tworzy nowych historii ani nie przytacza bezrefleksyjnie cudzych ustaleń, lecz rekonstruuje.

Słowo „rekonstrukcja” ma ukryty sens: łac. constructiō oznacza czynność składania, łączenia, budowy, z kolei przedrostek re- tłumaczy się jako „znów, na nowo, przeciw”. I właśnie to ostatnie znaczenie najbardziej pasuje do twórczości Bikont, która buduje opowieść przeciw – antysemickiej propagandzie, przemilczanej lub zafałszowanej historii naszych bliskich i sąsiadów, ostremu podziałowi na Polaków i Żydów, jednej, narzuconej narracji o wojnie, wreszcie przeciw myśleniu dychotomicznemu, postrzeganiu rzeczywistości w czarno-białych barwach.

Bo jak ocenić postępowanie Hindy Beatus, łódzkiej redaktorki i komunistki z więzienną przeszłością? Czy można winić łączniczkę Żydowskiej Organizacji Bojowej Irenę Gelblum za to, że po wojnie nie przyznawała się do swojego pochodzenia i wolała grać Irenę Conti, dziennikarkę, a później wcielić się w rolę poetki Ireny Conti di Mauro? A co z polskimi pisarzami, którzy zamiast dawać świadectwo, przez długi czas nie mieli odwagi zmierzyć się z żydowskimi korzeniami i duchami przodków: Gustawem Herlingiem-Grudzińskim (Bikont przytacza w książce wycięty podczas autoryzacji fragment swojego wywiadu z autorem Innego świata), Stanisławem Lemem, Joanną Kulmową, Tadeuszem Różewiczem, Wiktorem Woroszylskim czy Marianem Brandysem? Za pytaniami, które zadaje reporterka, zawsze stoją zrozumienie, szacunek i pokora.

Relacje bohaterów Nie końca, nie początku są poruszające: „Rosłam w przeświadczeniu, że antysemityzm jest czymś absolutnie naturalnym, jak oddychanie powietrzem”, „Nie mogę być sobą”. W wielu relacjach ocalałych z Holocaustu Żydów pojawia się kryjące niedowierzanie i pogardę pytanie, które słyszeli od Polaków: „Jeszcze tylu ich zostało?”. Z trzech i pół miliona Żydów zamieszkujących kraj nad Wisłą w przeddzień wojny w Zagładzie zginęło niemal 90 procent. „Z jednego z najważniejszych światowych centrów cywilizacji żydowskiej Polska stała się jej cmentarzem” – pisze Bikont. Natomiast w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” wyjaśnia: „[…] moje książki są właściwie zawsze o tych, którzy zginęli. Ale są »prowadzone« przez tych, którzy przeżyli”.

Pisząc o powojennych wyborach polskich Żydów, reporterka zmieniła nieco koncepcję opowiadania. Jej wcześniejsze książki opierały się na danym wydarzeniu lub miejscu – jak w najgłośniejszym reportażu Bikont My z Jedwabnego – albo ich narrację wyznaczały konkretne osoby: w opowiadającej o żydowskich dzieciach po wojnie Cenie podążyła tropem zapisków Lejba Majzelsa, w wyróżnionej między innymi Nagrodą im. Ryszarda Kapuścińskiego reporterskiej biografii to Sendlerowa była jej przewodniczką. W Nie koniec, nie początek wybór bohaterów był swobodniejszy, a temat bardziej rozproszony. Kluczem były już nie osoby i miejsca, tylko decyzje (zostać w Polsce czy wyjechać?) oraz pamięć (pielęgnować tożsamość żydowską czy się jej wyprzeć?).

Referencja do dzieła

Anna Bikont, "Sendlerowa. W ukryciu"

Chłopak na okładce tej książki wskazuje dziewczynie ręką punkt w oddali. Chmurę, która może bezkarnie przepływać ponad granicami państw, ptaka, inne wolne stworzenie? Oni oboje są zamknięci w obozie dipisów w Leipheimie, niecierpliwie czekają na sygnał, kiedy ich grupa wyruszy w nielegalną drogę do Ziemi Izraela

– domyśla się Bikont. Jej opowieść składa się właśnie z takich wyborów dyktowanych bezpieczeństwem, marzeniem, wolnością. Te pragnienia i dramatyczne losy mają konkretną twarz – publikacja jest bogato ilustrowana archiwalnymi zdjęciami, a materiały z niej, jak i z książki Kamila Kijka Ostatni polski sztetl? Zimna wojna, komunizm, świat żydowski a społeczność żydowska Dzierżoniowa 1945–1950, posłużyły za scenariusz wystawy czasowej 1945. Nie koniec, nie początek w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN prezentowanej od marca do września 2025 roku. Fotograficzna narracja podobnie jak literacka o niemal identycznym tytule uświadamia, że dla społeczności żydowskiej wojna wcale nie skończyła się wraz z podpisaniem deklaracji pokoju, ale przybrała inną formę.

Nie koniec, nie początek Bikont to opowieść wcale nie o Żydach, tylko o Polakach; nie o historii, lecz współczesności; o tym, co zrobimy z tym dziedzictwem, pamięcią. Dobrze, że ta książka powstała, szkoda, że powstać musiała i że nie jest literacką fikcją.

Anna Bikont, Nie koniec, nie początek. Powojenne wybory polskich Żydów
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025
Liczba stron: 408
ISBN: 978-83-8396-044-9

nagroda nike

polscy Żydzi