Cezary Łazarewicz - Życie i twórczość | Artysta

Reporter, dziennikarz prasowy. Jako publicysta publikował m.in. w "Przekroju", "Tygodniku Powszechnym", "Gazecie Wyborczej" i "Polityce". Za książkę "Żeby nie było śladów", reportaż poświęcony sprawie śmierci Grzegorza Przemyka, nagrodzony Nagrodą Literacką Nike.

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Cezary Łazarewicz, fot. Dawid Żuchowicz/AW

Text positon (deprecated)

Center

Autor i współautor szeregu reportaży historycznych, dotyczących zarówno głośnych, niewyjaśnionych śmierci, zabójstw politycznych, jak i dziejów społeczno-ekonomicznych. Jeszcze jako nastolatek w połowie lat 80. zaczął działać w ruchu Wolność i Pokój, był liderem WiP w Darłowie, redagował i kolportował podziemne pisma "Ucho" i "Rewers". Po transformacji współtworzył "Gazetę Obywatelską", w roku 1991 związał się z "Gazetą Wyborczą", w latach 2000–2003 był dyrektorem szczecińskiego Radia na Fali. Regularnie publikował w czołowych tygodnikach opinii, "Polityce", "Newsweeku", "Wprost". W 2015 roku związał się z redakcją Wirtualnej Polski, ograniczając jednak coraz mocniej aktywność prasową i koncentrując się na dłuższych formatach. Odejście od reportażu prasowego w przypadku Łazarewicza wiązało się z przemianami samego rynku prasowego w neoliberalnych realiach. Jak wyjaśniał w roku 2023 w rozmowie z Katarzyną Kubisiowską na łamach "Tygodnika Powszechnego":

Text

Kiedy w 1991 r. zaczynałem pracować w "Gazecie Wyborczej", mogliśmy pisać teksty w zasadzie bez ograniczeń wielkości. I dostawaliśmy tyle czasu na dokumentowanie, ile tylko potrzebowaliśmy. A teraz? W poniedziałek masz temat, a od wtorku już wisi na szczotkach miejsce na tekst. Jak nie napiszesz z wtorku na piątek, to robi się problem – nie będzie czego włożyć do gazety. W prasie coraz mniej jest faktów, a coraz więcej komentarzy.

Jego debiutancką książką była przygotowana wespół z Ewą Winnicką z okazji pięćdziesięciolecia Programu Trzeciego Polskiego Radia jubileuszowa opowieść o jej historii "Zapraszamy do Trójki". W tym samym roku nakładem wydawnictwa Obok ukazał się zbiór "Kafka z Mrożkiem. Reportaże pomorskie", gromadzący prasowe teksty reportera poświęcone potransformacyjnym przemianom zachodzącym na jego rodzinnym Pomorzu Zachodnim. W roku 2017 nakładem wydawnictwa Czarne ukazał się kolejny zbiór krótkich reportaży, kilkunastu tekstów powstałych w większości pod koniec lat 90. "Tu mówi Polska. Reportaże z Pomorza" to obraz regionu i jego społecznych problemów rysowany poprzez sprawy kryminalne i polityczne z jednej strony, z drugiej zaś codzienne problemy mieszkańców.

O ile zbiory pomorskich reportaży skupiały się na osobnych, zwięzłych historiach, z których wyłaniał się szerszy pejzaż regionu w konkretnym momencie historycznym, o tyle w kolejnej książce następuje wyraźna zmiana. "Sześć pięter luksusu. Przerwana historia Domu Braci Jabłkowskich" (2013) to historia nie tylko budynku, ale przede wszystkim ludzi – rodziny Jabłkowskich oraz pracownic i pracowników słynnego w przedwojennej Warszawie domu handlowego, a także wieloletnich walk o jego odzyskanie przez spadkobierców założycieli. Łazarewicz zaczyna pisać historię w momencie toczących się batalii o budynek, prawnych gier i podchodów, opowiada więc także historię problemów reprywatyzacyjnych, a zarazem wybiega do samych początków Domu Jabłkowskich, do XIX wieku. Zarysowuje sylwetki członków i członkiń rodziny, opisuje pozytywistyczny etos nadający kształt interesowi, sprawne kreowanie mitu założycielskiego i marketingowy dryg. Odtwarza jego losy wojenne i przekształcenia po przejęciu przez władzę ludową. Choć tematycznie historia Domu Braci Jabłkowskich odbiega od późniejszych reportaży historycznych, które przyniosły Łazarewiczowi szereg nagród, łączy je z nimi jeden kluczowy element – zainteresowanie wydarzeniami sięgającymi głęboko w przeszłość, a jednocześnie mającymi wyraźną kontynuację we współczesności.

W roku 2015 nakładem wydawnictwa W.A.B. ukazała się książka "Elegancki morderca" opowiadająca o pierwszym w powojennej Polsce seryjnym mordercy Władysławie Mazurkiewiczu. Opowieść o krakowskim zbrodniarzu o aparycji hollywoodzkiego amanta, którego podejrzewano o współpracę najpierw z Gestapo, a później z Urzędem Bezpieczeństwa, podobnie jak późniejsze reportaże Łazarewicza wykracza poza trzymającą w napięciu rekonstrukcję samych morderstw. Koncentruje się też na samym procesie Mazurkiewicza, przy okazji stając się portretem epoki i politycznych realiów doby stalinizmu, skupia się bardziej na ukazaniu systemowych uwarunkowań niż na pornografii zbrodni. Na pierwszy plan wybijają się więc nie banalne rabunkowe motywacje mordercy, a realia polityczne, które umożliwiały Mazurkiewiczowi dokonanie serii morderstw w chaosie końca wojny i pierwszych lat Polski Ludowej, gdy uwaga służb koncentrowała się na tropieniu wrogów politycznych.

Historia z pierwszych lat powojennych, rekonstruowana m.in. na bazie ówczesnych reportaży z "Expressu Wieczornego", jest beletryzowaną, zwięzłą opowieścią, sugestywnie oddającą koloryt epoki, kostiumy i scenografie opisywanych wydarzeń, ale nieco jeszcze ograniczoną co do źródeł. Inaczej prezentuje się wydana w 2016 roku nakładem Czarnego książka "Żeby nie było śladów. Sprawa Grzegorza Przemyka", która przyniosła reporterowi nagrodę Nike i kilka lat później została zekranizowana przez Jana P. Matuszyńskiego.

Jak przyznawał Łazarewicz w kilku rozmowach, sprawa zakatowania przez ZOMO Grzegorza Przemyka, warszawskiego maturzysty, była dla niego jako nastolatka w latach 80. istotna w kształtowaniu się politycznej świadomości (był nieomal równolatkiem młodszego od niego o dwa lata Przemyka). Mimo pewnego emocjonalnego zaangażowania w sprawę, Łazarewicz oddaje pole rozmówcom i rozmówczyniom, sam wycofuje się z kadru na ile to tylko możliwe. Choć nietrudno wyczuć jego gniew zarówno na władze okresu stanu wojennego, tuszujące sprawę, znajdujące kozłów ofiarnych w sanitariuszach pogotowia i bezwzględnie naciskających na prokuraturę, by odsunąć oskarżenie od ewidentnie winnych ZOMO-wców, jak i indolencję władz III RP, które pozwoliły, by winni nigdy za tę zbrodnię nie odpowiedzieli, reporter nie popada w emfatyczne tony i nie stosuje wobec czytelnika emocjonalnego szantażu. Emocje wywołuje tu odpowiednie wyłożenie faktów, a nie retoryczne chwyty. Jednocześnie Łazarewicz sprawnie przeplata wątki i przedstawia nie tylko historię cynicznego zacierania śladów zbrodni, ale też innych aktorów tej historii – przede wszystkim matki Przemyka, poetki Barbary Sadowskiej, oraz kluczowego świadka wydarzeń i jednego z kolegów zamordowanego. Opowiada o radzeniu sobie ze stratą i aparatem represji i o złamanych życiorysach.

W książce "Koronkowa robota. Sprawa Gorgonowej" (2018) wydanej ponownie przez Czarne, Łazarewicz znów sięga głębiej w przeszłość, do najgłośniejszej sprawy karnej II RP. Historia zamordowania siedemnastoletniej córki architekta Henryka Zaremby w podlwowskich Brzuchowicach nocą z 30 na 31 grudnia 1931 roku to ponownie tylko punkt wyjścia do szerszej opowieści. Opowieści o Ricie Gorgon, opiekunce dzieci i kochance ich ojca, na którą błyskawicznie padło podejrzenie, o procesie, o roli opinii publicznej w nim, początkowo kipiącej z oburzenia i żądnej krwi, a ostatecznie radyklanie podzielonej pod wpływem pojawiających się wątpliwości, a także o urodzonej w więzieniu córce Rity Gorgon, która matki nieomal nie znała, żyjącej w cieniu jej sprawy, wyobcowanej, wręcz prześladowanej z tego powodu, walczącej jednak o oczyszczenie jej imienia.

Książka poświęcona sprawie Gorgonowej to nie tylko próba odpowiedzi na zasadnicze, nierozstrzygnięte nigdy ostatecznie pytanie o winę lub niewinność oskarżonej – to przede wszystkim dekonstrukcja mitu i reportaż rozprawiający się z ludzką skłonnością do uproszczeń, tworzenia czarno-białych historii i postaci, wypierania niewygodnych faktów. Podobnie skrupulatną robotę wykonał reporter w wydanej rok później nakładem wydawnictwa Sonia Draga książce "Nic osobistego. Sprawa Janusza Walusia". W jej centrum znalazł się tym razem Polak, który w 1993 roku zastrzelił komunistę Chrisa Haniego, najważniejszego po Nelsonie Mandeli przywódcę czarnej większości w RPA. Historia politycznego zabójstwa, które wbrew intencjom przyczyniło się do końca apartheidu, również unika rysowania postaci grubą kreską, nie wyłączając samego Walusia, który jawi się nie tylko jako morderca i oszust, ale i w pewnym stopniu zmanipulowana ofiara i smutna postać "męczennika" skrajnej prawicy mimo woli.

Żadna inna książka Łazarewicza nie mierzy się jednak z problemem rozmontowywania mitów tak wyraźnie, jak najnowsza, która ukazała się w maju 2024 roku nakładem Czytelnika i ponownie przyniosła mu nominację do Nike. "Na Szewskiej. Sprawa Stanisława Pyjasa" to opowieść na wielu poziomach podobna do tej o Grzegorzu Przemyku. Oto młody chłopak, w tym przypadku student polonistyki i filozofii na UJ, zanurzony w kontrkulturze i zaangażowany w pewnym stopniu w działalność opozycyjną, choć przede wszystkim marzący o karierze literackiej, w tajemniczych okolicznościach ginie i zostaje znaleziony na klatce schodowej w centrum Krakowa. Zarówno środowisko najbliższych przyjaciół Pyjasa, jak i KOR-u szybko przyjęło za najbardziej prawdopodobną wersję wydarzeń zabójstwo z ręki służb, które całe ich środowisko, z Pyjasem włącznie, inwigilowały. Historia jego śmierci w maju 1977 roku stała się wręcz jednym z momentów zwrotnych w historii Polski Ludowej, doprowadzając m.in. do zawiązania się Studenckiego Komitetu Solidarności i radykalizacji postaw młodych opozycjonistów, jak walczącego od początku o pamięć o Pyjasie i wyjaśnienie sprawy jego śmierci Bronisław Wildstein. Jednym z głównych bohaterów jest tutaj również zaprzyjaźniony blisko z oboma Lesław Maleszka – jeden z najaktywniejszych działaczy opozycji, a jak wyszło na jaw już w 2001 roku – również jeden z najbardziej zaangażowanych agentów SB o zaczerpniętym ze "Zniewolonego umysłu" Miłosza pseudonimie "Ketman".

Ta iście biblijna, jak przyznaje Łazarewicz, historia niewinnej ofiary, zdrajcy i apostoła walczącego o prawdę była wielokrotnie badana i opisywana, m.in. w filmie "Trzech kumpli" (2008) w reżyserii Anny Ferens i Ewy Stankiewicz. Łazarewicz podchodzi do niej podobnie jak do spraw Walusia i Przemyka, pozwala nam poznawać kolejne fakty niejako ręka w rękę z nim samym, rozbudowuje konteksty, bada tropy, przekopuje wszystkie możliwe archiwa. To najbardziej szczegółowa, poparta bardzo wnikliwymi badaniami źródłowymi książka Łazarewicza. Jak mówił w rozmowie z Katarzyną Kubisiowską, samo przeczytanie akt sprawy, które liczą 91 tomów to żmudna robota:

Text

To jak przerzucanie góry łajna, by znaleźć zaginione pięć złotych. Ale lubię grzebać w archiwach i z tego, co znajdę, odtwarzam sobie światy.

Sam ponownie materializuje się przed czytelnikiem jako uczestnik zdarzeń tylko wtedy, gdy jest to konieczne – kiedy staje się jednym ze świadków opisywanych zdarzeń, jak w przypadku relacji o roli Lesława Maleszki w "Gazecie Wyborczej" na początku lat 90., gdzie sam wówczas pracował, lub gdy opisuje próby dotarcia do rozmówców, którzy odmawiają wypowiedzi.

To właśnie szerokość perspektywy i skrupulatność w badaniu źródeł stanowi o sile "Na Szewskiej". Ponownie przeplata się tu także kilka historii: kolejnych śledztw, Maleszki-Ketmana i jego współpracy z SB, wreszcie życia Pyjasa i mitu, który po nim został. Ta ostatnia warstwa jest tutaj kluczowa, zwłaszcza w kontekście tego jak żywy pozostaje mit niewyjaśnionego, rzekomego zabójstwa, który stał się jednym z kamieni węgielnych do budowy opozycyjnego oporu, którego kulminacją stał się karnawał "Solidarności". Jak mówił autor w rozmowie z Igorem Rakowskim-Kłosem na łamach "Gazety Wyborczej", temat śmierci Stanisława Pyjasa podjął z przekonaniem, że w przepastnych archiwach znajdzie się ślad prowadzący do zabójcy krakowskiego studenta:

Text

No, ale tego sprawcy nigdzie nie było, więc napisałem o tym książkę i jak umiałem najdelikatniej, wskazałem na te wątpliwości, żeby ci, którzy wierzyli w mit zabójstwa, byli w stanie zaakceptować tę prawdę.

Wielu jednak nie było. Część prawicowych komentatorów – w tym jeden z bohaterów opowieści, Wildstein, przez dekady zaangażowany w próby wyjaśnienia śmierci przyjaciela – uznała reportaż za stronniczy i właściwie wprost wybielający Służbę Bezpieczeństwa. Trudno jednak realnie stawiać Łazarewiczowi podobne zarzuty – nie tylko w poprzednich książkach, ale i w "Na Szewskiej" autor skrupulatnie rysuje obraz systemu opresji, pokazuje skalę inwigilacji, wzajemnego szczucia i przemocy stosowanej przez służby. Nawet jeśli sama śmierć Pyjasa faktycznie, jak podejrzewano na samym początku, była wynikiem nieszczęśliwego wypadku. Łazarewicz niuansuje obraz nie tylko wydarzeń, ale też aktorów historii, jak Zdzisław Marek, lekarz i biegły sądowy, który w sprawie Przemyka nieustępliwie wskazywał na winę milicjantów, z kolei w sprawie Pyjasa – na brak śladów pobicia, przez co w latach 90. stał się właściwie czarnym charakterem, oskarżanym o chodzenie na pasku SB i wydawanie opinii potwierdzających linię służb.

Reporter daje wybrzmieć wszystkim głosom bliskich Pyjasa, twórców Studenckiego Komitetu Solidarności czy Komitetu Obrony Robotników, podejrzewających od początku, że za śmiercią studenta polonistyki stało SB. Łazarewicz dokładnie omawia wszystkie hipotezy wskazujące czy to na "wypadek przy pracy" – czyli zbyt mocne pobicie i upozorowanie wypadku przez funkcjonariuszy – czy na celowe zabójstwo. Przedstawiając wszelkie badania, zarówno prowadzone pod kierunkiem Zdzisława Marka, jak i znacznie późniejsze, już po upadku PRL, na bazie ekshumacji zwłok i zaawansowanych symulacji komputerowych przygotowanych przez Instytut Ekspertyz Sądowych im. prof. Jana Sehna w Krakowie przy użyciu narzędzi inżynierii, biomechaniki, kryminalistyki i medycyny sądowej, reporter nie rozstrzyga ostatecznie sprawy okoliczności śmierci bohatera reportażu. Przedstawia jednak całe spektrum analiz, które przechylają szalę prawdopodobieństwa w kierunku tezy o nieszczęśliwym wypadku. Nie unieważnia to dziesiątek innych zbrodni peerelowskich służb ani nie neguje faktu rozpracowywania przez nie środowiska studenckiego, którego jedną z istotnych postaci był Pyjas. Nadaje jednak jego śmierci tym bardziej dramatyczny rys.

Łazarewicz wziął więc na siebie niewdzięczne zadanie. Jeśli w opowieści o sprawie Grzegorza Przemyka oddawał sprawiedliwość ofiarom zbrodni, której sprawcy w stanie wojennym skutecznie zostali uchronieni od kary, a kampania matactw orkiestrowana m.in. przez generała Kiszczaka pozwoliła na uniknięcie przez sprawców odpowiedzialności również podczas kolejnych śledztw i rozpraw, to w przypadku Stanisława Pyjasa reporterska uczciwość skutkuje budzącą niekiedy rozgoryczenie dekonstrukcją mitu. Ostatni prokurator prowadzący sprawę już w III RP, Łukasz Gramza, stwierdza w rozmowie z autorem:

Text

mit przetrwa bez względu na to, jaka była ostateczna przyczyna śmierci Stanisława Pyjasa. Nawet gdyby hipotetycznie przyjąć, że był to nieszczęśliwy wypadek, to ta śmierć wywołała integrację środowiska studenckiego i ogromne protesty, które rozlały się po całej Polsce. Tego przecież nie zmieni żadna treść umorzenia.

To w tym zdaniu zawiera się sedno opowieści. Historie opisywane przez Łazarewicza nie są nigdy po prostu historiami kryminalnymi. Poza próbami odtworzenia faktów, motywacji i biograficznego tła, są opowieściami o realiach społeczno-politycznych od czasów sanacji, przez kolejne okresy historii PRL-u po współczesność, a przede wszystkim o różnorakich mitach i ich znaczeniu. Wnikliwość i skrupulatność reportera w badaniu archiwów i próbach dotarcia do wszystkich osiągalnych w danym przypadku rozmówców nie jest celem samym w sobie – służy przede wszystkim demontowaniu uproszczonych, jednoznacznych narracji – niezależnie od tego, dla kogo byłyby one wygodne. Łazarewicza wyróżniają nie tylko skrupulatność w badaniu źródeł i odsuwanie na margines własnego ego, ale i wrażliwość na człowieka oraz niesprawiedliwość, krytyczny dystans, ale bez oceniającej wyższości, gotowość do wysłuchiwania i rzeczowego konfrontowania świadectw oraz zawierzenie w zdolność czytelnika do wyciągania z przedstawionych faktów konkretnych wniosków na własną rękę.

cezary łazarewicz

#reportaż