Weronika Murek, „Urodziny”

Autorka krąży między realnością a wyobraźnią, tworząc frapującą, gorzką powieść przypominającą film grozy. Dramaturgia jak w teatrze, język precyzyjnie wymierzony w poetycką wieloznaczność.

Gdy na początku 2023 roku ukazały się wyzwalające z kulturowych gorsetów Dziewczynki. Kilka esejów o stawaniu się, można było spodziewać się, że Weronika Murek równie dobrze jak z tematem dojrzewania poradzi sobie z zagadnieniem starzenia się. A nawet lepiej, bo jeśli za tamtą książkę otrzymała nominację do Nagrody Literackiej Gdynia, to z opublikowanymi w 2025 roku Urodzinami mogła już świętować zwycięstwo. O ile w zadziornym i błyskotliwym studium dziewczyńskości autorka sięgnęła jak nigdy wcześniej po literaturę faktu, o tyle w nieco poważniejszej, choć nie mniej emocjonującej opowieści o kobiecie w jesieni życia, wróciła do fikcji.

Fikcji, która tak dobrze sprawdziła się w jej debiutanckiej książce – wyróżnionym między innymi Nagrodą Literacką im. Witolda Gombrowicza oraz finałem Nagrody Literackiej Nike zbiorze opowiadań Uprawa roślin południowych metodą Miczurina (2015) – a jednocześnie tutaj bardziej realistycznej, spójnej. Tym razem Murek zadbała nie tylko o język i treść, lecz także o formę. Kunsztowną, zamkniętą narracyjną klamrą – sceną urodzin – a jednak otwierającą na różne ciągi dalsze. Kolejne rozdziały układają się w historię „kobiety, która…”: jest zmęczona, wraca do pracy, traci ją, udaje się na kawę, szuka metafizyki, nie wytrzymuje nerwowo (i wiele innych opcji). W główną rolę wciela się Jaga Babażyna, aktorka grająca statystkę w teatrze późnego życia. Co o niej wiemy?

Weronika Murek: Mentalne zmienianie adresu jest dobre dla rozwoju [WYWIAD]

Kobieta, która gra

Jaga zaczyna czytać i robi to dobrze. Wstępuje w nią energia, może radość. Chyba odpoczęła dostatecznie w szpitalu. Jej ciało jest silne, a głos mocny. Jej ciało wyrywa się do pracy.

Dlaczego przerywa?

Może tylko wydaje się jej, że jest silna. Całe życie odgrywała jakąś rolę, więc nauczyła się oszukiwać własny organizm. Kiedy już nie musi udawać, nie radzi sobie z rzeczywistością. Murek wrzuca swoją bohaterkę w wir codzienności, prozaicznych spraw i gdy już prawie do drzwi puka rutyna, okazuje się, że w progu stoi ktoś zupełnie jej obcy. Lęk? Samotność, żałoba? A może wypalenie zawodowe? Realne czy wyobrażone?

Proza życia zamienia się w spektakl grozy, Jaga walczy o przetrwanie. W pewnym sensie jest podobna do bohaterek powieści Zyty Rudzkiej – zwłaszcza fryzjerki Wery z nagrodzonej Nike Ten się śmieje, kto ma zęby – z taką samą determinacją nie godzi się na narzuconą jej przez społeczeństwo kreację starej, niepotrzebnej, zużytej kobiety. Lubi kontrolę. A jednocześnie jest zupełnie inna – elegancka, wycofana, niekonfliktowa.

Murek buduje tę postać nie tyle w języku, ile w działaniu. Zwykle kieruje kamerę na swoją bohaterkę, jednak czasem to oczyma kobiety obserwujemy przebieg wydarzeń. Jaga Babażyna nie czeka na rozwój akcji, ale sama nią steruje, a przynajmniej tak jej się wydaje.

Nike 2023 dla Zyty Rudzkiej

Kobieta, która opowiada

Jaga jest aktorką, przede wszystkim aktorką, więc zaczyna opowieść. W tej historii jest rześka i przytomna, zmęczona, owszem, ale wszyscy są zmęczeni. Opowiada o kłopotach w pracy. To jest stres, to jest bardzo dużo stresu. Jej zawód predysponuje do wypalenia, kurczy sen, zostawia ślady na twarzy. Mimo wszystko Jaga uważa, że radzi sobie dobrze. Nie odpuszcza obowiązków. Jest świadoma swojej sytuacji.

Murek opowiada historię Jagi Babażyny w taki sposób, że czytelnik zapomina o literackiej kreacji i podąża za bohaterką, kibicując lub sprzeciwiając się jej decyzjom. Współczuje jej, niepokoi się o nią. Nawet gdy akcja posuwa się zbyt wolno, w napięciu czeka na najmniejszy gest, próbuje przewidzieć kolejny ruch. Dotyczy to tak samo wyboru drogi w pogoni za tajemniczym nieznajomym, jak i decyzji o ściągnięciu różowego kubka z suszarki. W końcu Murek pisze dla teatru, więc wie, jak podkręcić dramaturgię, potrafi wykorzystać potencjał rekwizytu.

Świetnym kontrapunktem w Urodzinach staje się wprowadzenie na scenę mężczyzny. Wówczas to z jego perspektywy obserwujemy kobietę – ale tylko przez moment, po którym, choć wszystko wraca na właściwe tory, nic nie jest już takie samo. Ten zgrabny plot twist można potraktować jako komentarz do męskocentrycznego oglądu świata, w powieści Murek zmarginalizowanego i ostatecznie odrzuconego.

Referencja do dzieła

Weronika Murek, "Uprawa roślin południowych metodą Miczurina"

Kobieta, która jest, ale jakby jej nie ma

Za plecami dziewczyny stoi szafa gdańska, ciemna i szeroka, jak podwójna trumna; po obu jej stronach rzeźbione postacie: jedna przytrzymująca zwieńczenie – girlandę kwiatów – jest zaciekła, druga już się poddała; ma zwieszone ramiona, w dłoni płaski szaflik, z którego ucieka woda.

Urodziny są przewrotne, bo z jednej strony każą celebrować życie, a z drugiej – odliczają czas do jego kresu. Jaga również składa się ze sprzeczności: zawodowych ambicji i wypalenia, nieograniczonych pragnień i wyczerpanych możliwości, swobody i osamotnienia. Jeśli określić stan głównej bohaterki jednym słowem, wcale nie byłaby to starość, lecz zmęczenie. Ale nie to fizyczne, tylko psychiczne, „które nie ustępuje wobec snu lub odpoczynku”. Z nim nie da się walczyć, można je jedynie zaakceptować.

Książka Murek trafiła na swój czas, a nawet go lekko wyprzedziła. Podczas gdy emocje wzbudza projekt ustawy o dopłatach do ubezpieczeń społecznych dla artystów i ważą się losy godnego wynagrodzenia autorów książek, literatura podsuwa pytanie o status starzejącej się aktorki we współczesnym świecie. I nie chodzi tu tyle o płacę, ile o cenę, jaką ponosi twórca.

Weronika Murek, Urodziny
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025
Liczba stron: 256
ISBN: 978-83-8396-095-1

Weronika Murek

nagroda nike