Franciszka i Stefan Themersonowie (Themerson) - Życie i twórczość | Artysta

Ona – malarka, scenografka, rysowniczka, ilustratorka, on – pisarz, poeta, kompozytor. Artyści i filmowcy. Wspólnie stworzyli filmy będące kamieniem milowym dla rozwoju polskiej kinematografii awangardowej. W Anglii prowadzili wydawnictwo Gaberbocchus Press i założyli pierwszy klub, w którym mogli się spotykać artyści i naukowcy – Gaberbocchus Common Room.

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Franciszka i Stefan Themersonowie, fot. Wikimedia.org

Text positon (deprecated)

Center

Franciszka Themerson urodziła się 28 czerwca 1907 roku w Warszawie w rodzinie artystycznej – jej matka Łucja Kaufman i siostra Maryla Chaykin były pianistkami, a ojciec, Jakub Weinles, malarzem. Franciszka najpierw studiowała w konserwatorium, później, w latach 1924-1931 na Akademii Sztuk Pięknych (wówczas Szkole Sztuk Pięknych).

Stefan Themerson urodził się 25 stycznia 1901 roku w Płocku. Był synem lekarza Mieczysława Themersona i Ludwiki Themerson. Pierwszą wojnę światową spędził wraz z rodziną w Rosji. W 1928 roku przeniósł się na studia do Warszawy – początkowo studiował fizykę, którą później porzucił na rzecz architektury.

Poznali się w 1929 roku, dwa lata później wzięli ślub. Połączyło ich zainteresowanie filmem awangardowym.

W latach 1930–1945 zrealizowali wspólnie siedem filmów – przez lata uważano, że zachowały się tylko trzy z nich: Żywot człowieka poczciwego (1937), Wzywamy pana Smitha (1943) oraz The Eye and The Ear (1944-45) [Oko i ucho]. Pierwszym filmem Themersonów była zrealizowana w 1930 roku Apteka. Trwała trzy minuty; to przy okazji tworzenia tego filmu Themersonowie opracowali swoją słynną technikę, która polegała na umieszczaniu przedmiotów na papierze światłoczułym i naświetlaniu ich poruszającym się światłem. Metoda ta była zmodyfikowaną wersją istniejącej już wcześniej techniki fotogramu, do tamtej pory wykorzystywanej jedynie w fotografii.

Themerson ujmująco wspominał pierwszy publiczny pokaz filmu:

Text

Ktoś spytał: "a co te krople robią na ekranie?". Nie umiałem mówić wtedy, kiedy nie mam nic do powiedzenia. Nie miałem nic do powiedzenia na temat kropli, więc milczałem. Wtedy uznano, że jestem zarozumiały. Nie byłem zarozumiały. Byłem bezwstydnie młodym chłopcem z prowincji, który wiedział czego chce, ale na szczęście zupełnie nie wiedział, jakie wielkie przeszkody piętrzyły się dookoła niego.

Drugim filmem była Europa (1932) – ekranizacja poematu napisanego przez Anatola Sterna. Poeta wspominał pierwsze spotkanie z Themersonem, na którym młody twórca zaproponował mu przeniesienie Europy na ekran:

Oczywiście, przyjąłem propozycję tę z łatwo zrozumiałym entuzjazmem. Spotkać się z tego rodzaju propozycją w kraju, który uważał filmy eksperymentalne René Claira, Man Raya i Buñuela za fanaberie i cudactwa – było cudowną, pokrzepiającą niespodzianką. Omawialiśmy scenariusz filmu. Potem Stefan i Franciszka Themersonowie przynieśli mi gotowy scenopis. Nie dokonałem w nim niemal żadnych poprawek, szczerze mówiąc, byłem tak rozentuzjazmowany, że nie stać mnie było nawet na krytyczny stosunek do pracy Themersonów. Dobrze była mi znana ciernista droga twórców nowej sztuki w Polsce.

Film był niemy, więc pokazy uzupełniano o deklamacje poematu Sterna, by wyjaśnić związek między słowami a obrazem. W 1938 roku Themersonowie przenieśli się do Paryża, a ich filmy zostały zdeponowane w laboratorium Vitfer, skąd zostały zrabowane przez nazistów podczas II wojny światowej. Europa zaginęła. Miała ona dla Themersonów ogromne znaczenie – w 1962 roku opublikowali angielskie tłumaczenie poematu Sterna, zachowując taką samą szatę graficzną jak w oryginalnym wydaniu z 1929 roku. W latach 1983–84 Stefan Themerson zrekonstruował film w wersji siedmiominutowej na podstawie zachowanych fotosów, dodając narrację – projekt zrealizował w London Film-makers’ Co-op.

Niespodziewanie w 2019 roku oryginalna wersja na taśmie 35 mm Europy została odnaleziona w Bundesarchiv w Berlinie i następnie zwrócona spadkobiercom Themersonów w Londynie. Nowo odkryta Europa miała swoją pierwszą oficjalną projekcję w 2021 roku z muzyką skomponowaną przez Lodewijka Munsa w British Film Institute, gdzie jest obecnie przechowywana.

W 1933 roku powstał Drobiazg melodyjny – Ten film, opowiadający o kolekcji dekoracyjnych przedmiotów, został zrealizowany dla Wandy Golińskiej i był pierwszym filmem dźwiękowym Themersonów. Następnie, w 1935 roku, na zlecenie Instytutu Spraw Społecznych, powstało Zwarcie, film ostrzegający widzów przed niebezpieczeństwami wynikającymi z nieostrożnego korzystania z energii elektrycznej. Muzykę do tego filmu skomponował Witold Lutosławski.

Ostatni film Themersonów zrealizowany w Polsce, w 1937 roku, Przygoda człowieka poczciwego, miał podtytuł „humoreska irracjonalna”. Tytułowy człowiek poczciwy przypadkowo słyszy skierowane do dwóch mężczyzn niosących szafę (motyw ten 19 lat później wykorzysta w swojej etiudzie Roman Polański) zdanie „Nie będzie dziury w niebie, jeśli pójdziesz tyłem”, co skłania go do rozpoczęcia pieszej wycieczki, oczywiście tyłem, a to staje się sprężyną nieoczekiwanych wydarzeń. Muzykę do filmu skomponował Stefan Kisielewski.

Amerykański artysta Bruce Checefsky zrekonstruował Aptekę i Drobiazg melodyjny – efekty jego pracy obejrzeć można w filmotece Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie.

W 1935 roku wspólnie z twórcami, którzy wcześniej związani byli z rozwiązaną przez władzę grupą "Start", założyli Spółdzielnię Autorów Filmowych – należeli do niej również m.in. Wanda Jakubowska, Aleksander Ford czy Stanisław Wohl. Themersonowie redagowali też dwujęzyczne, wydawane najpierw po polsku i francusku, a następnie po polsku i angielsku pismo „f.a” poświęcone filmowi artystycznemu.

Jednocześnie w latach trzydziestych, poza działalnością filmową, razem tworzyli też książki dla dzieci, pisane przez Stefana i z ilustracjami Franciszki. W tych latach tworzyli również teksty i ilustracje do wielu czasopism dziecięcych wydawanych w Polsce.

Po wybuchu II wojny światowej, gdy Themersonowie przebywali już w Paryżu, Franciszka została zatrudniona jako ilustratorka i kartografka przez Rząd Polski na Uchodźstwie, który w 1940 roku przeniósł się do Londynu, zabierając ze sobą zespół pracowników. W tym czasie Stefan wstąpił do armii polskiej we Francji, co łączyło się z dwuletnią rozłąką małżonków. Te dwa lata zostały udokumentowane w książce Niewysłane listy. Listy, dzienniki, rysunki, dokumenty. 1940-1942.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Franciszka Themerson w swoim studiu, fot. dzięki uprzejmości Themerson Estate

Obrazek

ubu_temerson_en_3.jpg

W Londynie kontynuowali pracę nad filmami. W 1943 zrealizowali dziesięciominutowy Calling Mr. Smith (polski tytuł: Wzywamy pana Smitha), który miał zwrócić uwagę na rozgrywający się w Polsce horror wojny. Brytyjska cenzura wymusiła na twórcach zmiany – za zbyt szokujące uznano m.in. ujęcie, na którym widać młodą dziewczynę wiszącą na szubienicy. Themersonowie odmówili, przez co film nie był pokazywany publicznie. Ich ostatni film, Oko i ucho, był próbą przełożenia dźwięku na język obrazu. Podstawą były cztery spośród pięciu pieśni Karola Szymanowskiego Słopiewnie (opus 46 bis) do słów Juliana Tuwima.

W 1948 roku założyli wydawnictwo Gaberbocchus Press, którego nazwa nawiązywała do wymyślonego przez Lewisa Carrolla słowa „Jabberwocky” z jego powieści Po drugiej stronie lustra.

Przez 31 lat jego istnienia wydali ponad 60 książek, m.in. Bertranda Russella, Raymonda Queneau, Jamesa Laughlina, Hugo Manninga, Kurta Schwittersa, Stevie Smitha, Anatola Sterna. Największy rozgłos zyskał opublikowany przez nich po raz pierwszy po angielsku Ubu Król Alfreda Jarry’ego.

W 1957 roku powstał Common Room – miejsce regularnych spotkań artystów, naukowców, intelektualistów, gdzie odbywały się odczyty, prezentacje utworów literackich, koncerty, wystawy, dyskusje. Projekt trwał dwa lata.

Franciszka zaprojektowała kostiumy i scenografię do inscenizacji Ubu Króla w reżyserii Michaela Meschke w sztokholmskim Marionetteatern w 1964 roku, z kolei w 1970 roku ukazał się jej komiks Ubu na podstawie sławnej sztuki, który potem został przełożony na sześć języków.

Franciszka Themerson – "Ubu" [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Oprócz projektowania scenografii i kostiumów dla teatru Franciszka tworzyła obrazy, rysunki, wykładała w Bath Academy of Art oraz Wimbledon School of Art. NIe przynależała do żadnej grupy artystycznej. Zapytana o swoją twórczość, wyjaśniła, w jaki sposób doszła do formy malarstwa, którą nazwała bi-abstrakcją – łączącą abstrakcję z figuratywnością.

Text

A potem stało się coś dziwnego. Moi panowie w melonikach zaczęli się zmieniać. Zaczęli zapominać o swoich melonikach, o tym, że są ważni. Przestali być śmieszni. Tu i ówdzie ośmielili się pokazać po sobie, że są zdolni do cierpienia. Przestali być panami – stali się mężczyznami, a czasem kobietami. Nie wstydzili się już wyrażać lęków czy zmartwień i robili to bez ekspresjonistycznego wtargnięcia w uczucia widzów.

Autor cytatu

źródło: odczyt F. Themerson, Obrazy bi-abstrakcyjne, tłum. K. Kopcińska

Stefan publikował po polsku, francusku i angielsku. Po przyjeździe do Londynu jego pierwszym anglojęzycznym opowiadaniem było Bayamus, czyli Teatr Poezji Semantycznej, które – zanim ukazało się w wydaniu książkowym, zostało wydrukowane najpierw w redagowanym przez Antoniego Słonimskiego miesięczniku „Nowa Polska”. To w tym tekście pojawiło się pojęcie „poezji semantycznej”. Jak pisała Paulina Matysiak:

Text

Wynikała ona [poezja semantyczna] po części z eksperymentów w zakresie typografii [...], a po części z krytyki znaczeń i przeprowadzanych analiz semantycznych. Koncepcja ta miała na celu dążenie do precyzji i jasności wypowiedzi, powrót do pierwotnych znaczeń słów. Ostatecznie doprowadziło to do zastąpienia wyrazów ich słownikowymi definicjami oraz do nielinearnego układu graficznego. Poezja Semantyczna to „coś w rodzaju pisania poezji słowami odartymi z wszelkich skojarzeniowych aureoli, wziętymi tak wprost, jak je dostarcza słownik”.

Autor cytatu

P. Matysiak, "Przestrzeń nie(o)pisana. Stefana Themersona strategia artystyczna"

Swoją powieść, Wykład profesora Mmmaa, zaczął pisać jeszcze we Francji i skończył w Szkocji w 1942 roku. Ostatecznie ukazała się w 1953 roku po angielsku, oczywiście nakładem Gaberbocchus Press. To powiastka filozoficzna, w której Themerson przygląda się rodzajowi ludzkiemu z perspektywy termitów. Przedmowę do niej napisał Bertrand Russell, zamieścił w niej między innymi takie zdania:

[J]est jędrna, pełna wyrazu, polotu i zjadliwego humoru. Nie mogę obiecać czytelnikowi, że będzie zrywał boki ze śmiechu, ale mogę mu przyrzec cierpką przyjemność płynącą z analizy nonsensu.

Stefan Themerson od 1950 roku przesyłał swoje teksty Russellowi, co doprowadziło do ich znajomości, a później – serdecznej przyjaźni. Russell zwrócił uwagę na udane połączenie filozofii i humoru w twórczości Themersona.

Format wyświetlania obrazka

mały obrazek (568px desktop)

Stefan Themerson na tle obrazu Franciszki Themerson, fot. dzięki uprzejmości CSW Warszawa

Obrazek

themerson stefan portret_6432742_0_0.jpg

W późniejszej twórczości Themerson podążał tropem, który wyznaczył sobie, pisząc Wykład Profesora Mmaa – poddawał przetworzeniom gatunek, jakim jest powiastka filozoficzna, to poważnie zajmując się problemami tej dziedziny, to dobrodusznie z niej drwiąc. Tak jak Wykład… pozostawał pełnokrwistą powieścią dzięki przykuwającemu uwagę, pieczołowicie skonstruowanemu światu termitów, tak w pozostałych książkach Themerson również pożenił filozoficzne rozważania ze skrzącymi się humorem fabułami.

Po Bayamusie Themerson pisał już wszystkie swoje książki po angielsku – co, przynajmniej na początku, fascynowało go możliwościami, jakie daje praca w obcym języku. Tom Harris, Euklides był osłem oraz Wyspa Hobsona po polsku ukazały się w przekładach autorstwa odpowiednio Ewy Krasińskiej, Ireny Szymańskiej i Ewy Kraskowskiej. Z kolei Kardynała Pölätüo oraz Wykład Profesora Mmaa Themerson sam przełożył na angielski. Prawie wszystkie książki Themersona ukazały się w Anglii nakładem Gaberbocchus Press. Wyjątkiem są dwie ostatnie powieści, The Mystery of the Sardine ("Euklides był osłem") oraz Hobson’s Island, które wydane zostały przez Faber and Faber.

Jak w wywiadzie dla magazynu „Szum” mówił w 2013 roku Marcin Giżycki, współkurator „Dni Themersonów”:

Text

Cała twórczość pisarska Themersona […] jest jednym wielkim traktatem moralnym. Motyw godziwego postępowania i swoistej etyki przyrody […] pojawia się nie tylko […] w eseistyce, ale także, a może przede wszystkim, w powieściach. Przekaz jest w gruncie rzeczy prosty, forma natomiast niebanalna.

W 1972 roku Themerson skomponował również operę semantyczną Święty Franciszek i wilk z Gubbio, które w opublikowanej formie składa się z libretta i partytury. Jest to poemat muzyczny, który podejmuje problemy, dla których nie istnieją rozwiązania.

Themersonowie zmarli w 1988 roku w Londynie – Franciszka w czerwcu, Stefan we wrześniu. Opiekunką ich spuścizny jest Jasia Reichardt, historyczka sztuki i kuratorka, siostrzenica Franciszki. Uporządkowane przez nią i wolontariuszy archiwum Themersonów zostało zakupione przez Bibliotekę Narodową w Warszawie i w 2015 roku znalazło się w Polsce. Trzytomowy katalog archiwum Themersonów, dokumentujący życie i twórczość Stefana i Franciszki Themerson, jest dostępny u dystrybutora książek artystycznych Art Data.

Źródła: Janusz Lachowski, Anatol Stern i Stefan Themerson. O Europie, a także przyjaźni dwóch awangardzistów na podstawie ich korespondencji wzajemnej z lat 1959–1968, Rocznik Biblioteki Narodowej, 2015, TOM XLVI, s. 269-288; Themersonowie. Pies wykłada historię sztuki, rozmowa Jakuba Majmurka z Adrianą Prodeus, Krytyka Polityczna; Stefan i Franciszka Themerson, katalog wystawy zorganizowanej przez Muzeum Sztuki w Łodzi, 1982; Notatki do krótkiej opowieści o życiu i twórczości Themersonów; Themersonowie – film i opowieść, Małgorzata Sady, Konteksty 1:97-102; Podstawianie nogi, Karolina Iwaszkiewicz i Adam Pluszka, Dwutygodnik; Rozmowa z Marcinem Giżyckim, współkuratorem Dni Themersonów w Warszawie, magazyn Szum.

awangarda

artyści na emigracji

franciszka i stefan themersonowie