Władysław Reymont, "Ziemia obiecana"

Powieść o Łodzi zrodzona z fascynacji i wstrętu. Jest w niej energia, ruch i wzniosłość, ale też bezwład, chaos oraz brzydota. Reymont w "Ziemi obiecanej" kreuje widmo nowoczesnego miasta przemysłowego, które wciąż budzi podziw i grozę.

W 1896 roku Władysław Stanisław Reymont, znany już jako reporter ("Pielgrzymka do Jasnej Góry") oraz powieściopisarz ("Komediantka" i drukujące się "Fermenty"), przyjął zlecenie od firmy wydawniczej Gebethnera i Wolffa na dzieło poświęcone Łodzi. Co było w mieście tak zajmującego, by wysyłać do niego twórcę słynącego z talentu do obserwacji?

W tamtym czasie Łódź to wyjątkowy przykład dynamicznie rozwijającego się wielonarodowego ośrodka przemysłowego. Dzięki swojemu położeniu i protekcji władz carskich z małej miejscowości zamieszkiwanej na początku stulecia przez kilkaset osób w połowie XIX wieku przeobraża się w drugą po Warszawie największą aglomerację Królestwa Polskiego, której liczba ludności rośnie w niezwykłym tempie. "Polski Manchester" słynie z przemysłu, przede wszystkim przetwórstwa bawełny i wyrabiania tkanin transportowanych na rynki wschodnie. Na ziemiach polskich podobne miasto fabryczne przypominało modernizacyjną wyspę, rozrastającą się na rolniczej gospodarce peryferyjnego kraju będącego w połowie drogi do nowoczesności.

Łódź przyciągała nie tylko rzesze robotników, rekrutujących się głównie z ludności wiejskiej, ale też artystów, badających jej fenomen. Przed "Ziemią obiecaną" podejmowano próby przedstawienia tamtejszych stosunków społecznych, np. w utworach "Bawełna" Wincentego Kosiakiewicza czy "Wśród kąkolu" Walerii Marrené-Morzkowskiej, ale to powieść Reymonta doczekała się przydomka "epopei łódzkiej". Sam pisarz przeprowadził się do miasta na kilka miesięcy roku 1896. Wówczas nie tylko obserwował życie fabryczne i zapisywał uwagi w grubym notatniku, ale też uczył się budowy i obsługi maszyn. W prywatnej korespondencji nie ukrywał, że Łódź wywarła na nim ogromne wrażenie, choć trudno mu było jednoznacznie ocenić zachodzące tam przemiany. Relacjonował więc z typowym dla siebie rozgorączkowaniem: "Dla mnie Łódź jest jakąś mistyczną wprost potęgą ekonomiczną, mniejsza, czy złą lub dobrą, ale potęgą, która ogarnia swoją władzą coraz szersze koła ludzkie" – a w innym liście puentował – "jest to ohydne, ale jest zarazem potwornie mocne i wielkie".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Widok ogólny na Zakłady Przemysłu Bawełnianego Ludwik Geyer Spółka Akcyjna w Łodzi, fot. Archiwum Państwowe w Łodzi

Obrazek

ludwik_geyer_lodz_.jpg

Efekty wysiłków pisarza można było przeczytać na łamach "Kuriera Codziennego", gdzie powieść ukazywała się w odcinkach w latach 1897–1898, by już rok później, po drobnych korektach, pojawić się w księgarniach w postaci książkowej. Dzieło od początku budziło zaciekawienie i uznanie. Odbicie stosunków uznano za tak wierne, że wedle legendy pisarz nie chciał ponownie odwiedzić miasta, bo obawiał się zemsty ze strony łódzkich potentatów finansowych, uważających, że ich niepochlebne powieściowe wizerunki są zbyt łatwe do rozszyfrowania.

Widmo miasta

Z reakcji na powieść można wnioskować, że czytano ją zwykle w kluczu mimetycznym, a więc uznano, że pisarz starał się przedstawić "prawdziwą" Łódź, co początkowo przekładało się także na ustalenia badaczy. "Ziemię obiecaną" zaliczano do młodopolskich utworów rozwijających poetykę powieści realistycznej i naturalistycznej. Reymont miał być kontynuatorem Emila Zoli, a "Ziemia obiecana" – młodszą siostrą "Lalki". O ile jednak powieść Prusa dało się przepisać na przewodniki po Warszawie, o tyle trudno zwiedzać Łódź z powieścią Reymonta w ręku. Co prawda pisarzowi udało się uchwycić specyfikę miasta bez centrum, które zamiast głowy ma szyję – ulicę Piotrkowską – niemniej osadzenie innych charakterystycznych punktów świata przedstawionego na mapie uchodzi za zadanie karkołomne. Co nie znaczy, że autor nie skorzystał z doświadczeń poprzedniego pokolenia twórców. Nie tyle opowiada on o Łodzi, ile w niemal filmowy sposób pokazuje ją w serii luźno powiązanych scen, w których "oko kamery" narracyjnej śledzi spojrzenia kolejnych bohaterów. Reymont rozluźnia kompozycję i mnoży wątki, zastępuje jednego protagonistę grupą postaci z różnych środowisk, by z ambicją realisty ukazać szeroką panoramę społeczną.

Jednocześnie jednak "Ziemię obiecaną" trudno uznać tylko za studium socjologiczne. Powieść wytwarza w osobach czytających określone wrażenie miasta. Pojawiające się w niej obrazy są sugestywne, wyraziste, intensywne. W rozbudowanych partiach opisowych, często zupełnie oderwanych od fabuły, Łódź przypomina gada, polipa, żywioł, wir, automat… To nieustannie trawiący organizm, który pochłania wszystko wokół. W doborze metafor i animizacji, w patetycznym, rozbuchanym stylu wzniosłość miesza się z grozą i wstrętem. Miasto żyje, ma swój demoniczny charakter, oddziałuje na wszystko i wszystkich wokół, nabiera cech jakiegoś mitologicznego, pierwotnego bytu.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Łódź, 1925–1929 , fot. www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Obrazek

osiedle_lodz_nac.jpg

Obok tych "szerokich kadrów" pojawiają się szybkie i szczegółowe zbliżenia: uliczek, mieszkań, kawiarni, fabryk. Ich opisy – nazywane przez Kazimierza Wykę "realnymi urojeniami" – są nabrzmiałe od określeń oddziałujących na zmysły. Reymont celował zwłaszcza w przedstawianiu sfery audialnej, słusznie sądząc, że modernizacja przynosi ze sobą nadmiar niezrozumiałego hałasu. Niemniej i inne łapane w ruchu spostrzeżenia są dynamiczne, rozedrgane. Zamiast reporterskich spostrzeżeń otrzymujemy widmowe majaki, nierzadko spowite mgłą, dymem kominów, wibrujące od fabrycznego stukotu i ludzkiego rozgwaru. Zdaniem Magdaleny Popiel taki sposób obrazowania można sytuować między impresjonizmem a ekspresjonizmem, a Reymontowski opis łączyłby ulotność wrażeń z emocjonalną intensywnością.

Łódź przypomina więc miejsce z pogranicza jawy i snu, jest jak koszmarny labirynt, po którym biegają półprzytomni bohaterowie zamroczeni fantazją o finansowym sukcesie. Takie ujęcie dużo mówi o antyurbanistycznym światopoglądzie pisarza, choć warto pamiętać, że w nowoczesnym mieście dostrzegał on też wartość. Niczym twórczy żywioł, rodzaj rozpędzonej energii jest Łódź w stanie przekształcać materię i ludzi, tworzyć z nich coś nowego. Jednak nieposkromiona siła miasta ma przede wszystkim wpływ destrukcyjny, zarówno na naturę (Reymont z ekologicznym zacięciem pokazuje wpływ przemysłu na okoliczną przyrodę), jak i na mieszkających w niej ludzi.

Łodzianie i Lodzermensch

Fabułę "Ziemi obiecanej" można streścić w kilku słowach. Oto trzech kolegów, znających się jeszcze ze studiów w Rydze, postanawia wspólnie założyć fabrykę. W powieści śledzimy poczynania Karola Borowieckiego, Maksa Bauma i Moryca Welta, którzy dzięki oszczędnościom, posagom i pożyczkom, ale też w porę przechwyconym depeszom i sprytnie zrobionym zakupom w końcu dorabiają się wymarzonego zakładu pracy. Ich fabryka jednak stosunkowo szybko płonie w pożarze, grzebiąc nie tylko marzenia o szybkim zarobku, lecz także plany życiowe, które w ostatnich rozdziałach wymagają znaczących korekt.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Ziemia obiecana" w reżyserii Andrzeja Wajdy, 1974, fot. Renata Pajchel / Zespół Filmowy X / East News

Obrazek

Кадр из фильма «Земля обетованная» Анджея Вайды, 1974., фото: Polfilm / East News

Wydaje się jednak, że każdy, kto przeczytał "Ziemię obiecaną", z podobnym streszczeniem zgodzić się nie może. Główni bohaterowie i ich idea założenia fabryki wielokrotnie znikają z pola widzenia, gubią się w rozmnożeniu wątków i postaci. Siłą powieści Reymonta nie jest jej trzon fabularny, ale przedstawienie tłumu mieszkańców, którzy przybyli – z konieczności lub z nadzieją – do tej nowoczesnej ziemi obiecanej, nazywanej tak z ironią, bo niewiele ma ona wspólnego z biblijnym pierwowzorem.

Pisarzowi udało się oddać charakter metropolii złożonej z przedstawicieli różnych kultur. Czytający mają sposobność wniknięcia w liczne mikroświaty dzięki temu, że narracja w powieści przypomina sztafetę – opowiadacz porzuca jakąś postać, by podążyć za innym, właśnie napotkanym bohaterem. Według niektórych (i to ostrożnych) wyliczeń osób znanych z imienia, nazwiska lub pseudonimu jest w powieści ponad osiemdziesiąt, z każdą zawiązany jest jakiś wątek, zwykle konsekwentnie prowadzony przez cały utwór. Z tego powodu syntetyczna interpretacja powieści wydaje się trudna, bo znaczną część sądów ogólnych daje się obalić jakimś kontrprzykładem z utworu.

Najczęściej pisano, że Reymontowi zależało głównie na pokazaniu mechanizmu robienia majątku – i rzeczywiście większość wysiłków powieściowych charakterów krąży wokół zdobycia, utrzymania lub odzyskania pozycji finansowej. Stosunek do pieniędzy mocno różnicuje też postaci, stając się obrazem ich stosunku do zmieniającego się świata.

Mamy więc przedstawicieli największych fortun: Hermana Bucholca – "króla bawełny", zgorzkniałego, używającego przemocy, nienawidzonego i podziwianego, którego śmierć staje się wydarzeniem – i jego wielkiego przeciwnika, Szaję Mendelsohna, dowód na to, że zaczynając od zera, można w Łodzi dorobić się milionów. Historię o awansie społecznym przedstawia się też m.in. w postaci Stacha Wilczka, ubogiego syna organisty, bezwzględnie walczącego o pozycję, czy Kaczmarka, który finansowy sukces potwierdza zakupem majątku ziemskiego i zmianą nazwiska na bardziej szlacheckie – Kaczmarski. W powieści pojawiają się i bohaterowie słabiej rozumiejący miejscowe reguły gry: ojciec Bauma próbuje utrzymać swój warsztat w tradycyjnej postaci mimo grożącego bankructwa, podobnie jak rozkochane w sztuce małżeństwo Trawińskich, broniące się przed spaleniem fabryki w celu wyłudzenia odszkodowania. Są w końcu i ci, którzy w Łodzi zaaklimatyzować się nie mogą. Müllerowie wybudowali sobie imponujący pałac, ale żyją jak dawniej w skromnym domku. Anka, narzeczona Karola, a zwłaszcza ojciec bohatera, Adam, oderwani od życia wiejskiego z trudem odnajdują się w zurbanizowanej rzeczywistości. Z kolei inżynier Myszkowski, zrażony deprawującą pracą i absurdalnym gromadzeniem kapitału, planuje ucieczkę do Australii.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Ziemia obiecana" w reżyserii Andrzeja Wajdy, 1974. Na zdjęciu: Daniel Olbrychski i Andrzej Seweryn, fot. Renata Pajchel / Zespół Filmowy X / East News

Obrazek

fo_film_ziemia_obiecana_04_48268.jpg

Na tle rodzin Grosmanów, Endelmanów, Grünspanów, Grosglików, Jaskólskich, z różnym skutkiem walczących o byt w tym nieprzyjaznym środowisku, wyróżniają się bohaterowie niejako wyrośli z łódzkiego środowiska, element tamtejszego "folkloru". Jednym z nich jest Bum-Bum, trochę pijak i erotoman, trochę dusza towarzystwa i bywalec, któremu wydaje się, że wszyscy są omotani jakąś tajemniczą niebieską przędzą. Inny oryginał to Dawid Halpern, lokalna wersja nieśpiesznego przechodnia, flâneura. Mimo że wielokrotnie stracił cały majątek, a choroba uniemożliwia mu jakąkolwiek pracę, każdą wolną chwilę wykorzystuje na spacery i nie przepuszcza okazji, by pochwalić rozwój fetyszyzowanego miasta. Ciemna strona Łodzi także ma swoich tubylców, np. Roberta Kesslera, wykorzystującego seksualnie robotnice, albo młodzież zebraną w salonie Róży Mendelsohn, w większości pozbawioną celu, zżeraną przez nudę, pogrążoną w dekadencji.

Najbardziej specyficznym "wytworem" łódzkiego świata jest Lodzermensch – jak Borowskiego nazwie Moryc. Przezwisko (zrozumiałe zarówno po niemiecku, jak i w jidysz) dosłownie dałoby się przełożyć na "człowieka z Łodzi". Z czasem rozszerzyło swoje znaczenie i określano nim osobę ukształtowaną w warunkach drapieżnego kapitalizmu. Lodzermenscha charakteryzują: chciwość, pragmatyzm, ekonomizacja każdego aspektu życia, "spłaszczenie" psychologiczne, działanie impulsywne w odpowiedzi na wrażenia, szukanie zaspokojenia w tłumie lub erotycznych przygodach, stany rozemocjonowania i następujące po nich fazy przygnębienia i znużenia, cyniczny stosunek do własnego dziedzictwa… Karol, pochodzący ze szlacheckiej rodziny, dobrze wychowany i wyedukowany, obdarzony poczuciem godności, gustem i ogładą, z pewnym trudem wtłacza sam siebie w formę "człowieka z Łodzi". Niejednokrotnie zadziwia otoczenie jakimś ludzkim odruchem, np. gdy pomaga Michalakowej czy Sochom, ale znacznie częściej bez zmrużenia oka robi zwykłe świństwa i wygłasza pełne pogardy sądy.

Dla czytelników postać najbardziej eksponowanego bohatera stanowiła interpretacyjną zagadkę. Technika powieściowa rzadko pozwala nam śledzić rozumowania Borowieckiego, często oceniać go trzeba po działaniach i wypowiedziach, a te raz po raz sobie przeczą. Paradoksalny charakter postaci dobrze określił krytyk z epoki, Jan Lemański, nazywając Karola "myślącym bez myśli" i "działającym bez własnych czynów". Ale widziano też w bohaterze znacznie więcej: postać tragiczną z konieczności tłumiącą swoje szlachetne odruchy, polskiego self-made mana potrafiącego robić majątek i łódzkiego donżuana bez samokontroli, człowieka bez właściwości i bez swojego miejsca na drabinie społecznej, schopenhauerowskiego pesymistę, który przed nudą i beznadzieją ucieka w końcu w altruizm, a nawet nietzscheańskiego silnego człowieka marzącego nie o pieniądzach, ale o wolności, który miałby reprezentować ideały narodowe…

Kapitalizm, naród i klasa

Krytyczna lektura powieści skupia się nie tyle na losach poszczególnych postaci, ile na spostrzeżeniach i wyobrażeniach Reymonta dotyczących zjawisk, które ukształtowały nowoczesną Łódź. Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że pisarz jest przeciwnikiem kapitalizmu. Rzeczywiście z podejrzliwością przygląda się mechanizmowi wyzysku mas czy alienacji pracy. Nie oznacza to jeszcze przyjęcia retoryki socjalistycznej.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Ziemia obiecana", reż. Andrzej Wajda, 1974, fot. Vision Film Distribution

Obrazek

2.-muzeum-kinematografii_ziemia-obiecana_d-kopia-990x550-c-default.jpg

Reymont właściwie nie zajmuje się klasą robotniczą, przedstawia ją jako niezróżnicowaną, niezorganizowaną masę, choć przecież w Łodzi działały już wówczas partie socjalistyczne i regularnie wybuchały strajki czy protesty. Autor stosunkowo rzadko – jak na pisarza XIX wieku – operuje konkretnymi stawkami pieniężnymi, a na poziomie metafor nawet podstawowy surowiec, bawełna, okazuje się czymś nietrwałym, niesubstancjalnym. Jak pisze Małgorzata Litwinowicz-Droździel: "Powieściowa Łódź to raczej płynne, chwilowe stany posiadania niż bogactwo. Pieniądze ostatecznie nie należą do nikogo". W mieście nie ma też śladu Rosjan, a stosunki między kapitalistami a wyrobnikami nie są regulowane przez żadną administrację – brakuje policji, sądów czy jakiejkolwiek kontroli. Z jednej strony taki obraz uzasadniony jest poniekąd sytuacją polityczną (cenzura), wyborem wątku głównego (robienie majątku) czy niepokojącą obserwacją (pieniądze dają władzę absolutną), z drugiej – te wszystkie pominięcia każą postawić pytanie o to, co zdaniem pisarza stanowiłoby o wyjątkowości kapitalizmu rozwijającego się w Łodzi.

Po części jest nią umaszynowienie produkcji. Miasto, fabryka i maszyna opisywane są przez Reymonta w analogiczny sposób, przypominają nienasyconego potwora przetwarzającego ludzi i towary. Człowiek wydaje się tu dodatkiem, służy technologii, jest przez nią wykorzystywany i zużywany, czasem najdosłowniej wciągany w tryby fabryczne. Niektóre obrazy Reymonta zaskakują wręcz transhumanistycznym poziomem refleksji, żyjąca rzecz i zautomatyzowane ludzkie ciało stanowią bowiem trudną do rozgraniczenia jedność.

Co najmniej jednak od czasu recenzji Romana Dmowskiego specyfikę Łodzi Reymonta ujmuje się w kategoriach konfliktu narodowego, który miałby zasłaniać czy zastępować rzeczywistą walkę klas. Interpretacja współzałożyciela Narodowej Demokracji, późniejszego bliskiego znajomego pisarza, odcisnęła piętno na odbiorze powieści czytanej niekiedy (i nie bez częściowej słuszności), jakby zawierała ślady poglądów endecji czy środowiska "Głosu". Tymczasem poza wątkiem mezaliansu między lekarzem Mieczysławem Wysockim i Melą Grünspan, w którym górę wezmą narodowe przesądy, w utworze niewiele znajdziemy starć motywowanych wrogością kulturową. Owszem postaci posługują się stereotypami rasowymi, bywa, że cechują się ksenofobią czy antysemityzmem, a ich sposób rozumowania przesiąka też do narracji, ale można uznać, że jest to (także) jeden ze sposobów orientowania się w świecie, gdzie nie ma czasu na refleksję i wobec nadmiaru znaków trzeba szukać uproszczonych objaśnień.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Reymont, 1897, fot. Zakład Fotograficzny L. Langlois (Paryż)/Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

portret-wladyslawa-stanislawa-reymonta-9504aca9-e90c-48d3-85fc-bc8abbca3ec9.jpg

W Łodzi Reymonta zgodnie z prawdą historyczną żyją obok siebie Polacy, Niemcy i Żydzi, a różnice między nimi Reymont w narracji chętnie uwyraźnia. Trzej główni bohaterowie, ale też trzy kobiety Borowskiego (Anka, Mada i Lucy) uosabiają różnice kulturowe, przekładające się na różne modele robienia interesu. Tak omawia je Paweł Tomczok:

Text

Na jednolity obraz awanturniczego kapitalizmu żydowskiego składają się tandeta, oszustwa oraz brak gustu. Obraz kapitalizmu niemieckiego opiera się na produkcji towarów wysokiej jakości, ale ma zdecydowanie bardziej złożony charakter. Kapitalizm niemiecki może być etyczny i drobnomieszczański (Baum), etyczny i nuworyszowski (Müller) albo pozbawiony etyki mimo fachowej wiedzy lub wykształcenia i olbrzymiego majątku (Bucholc, Knoll). Wreszcie polski kapitalizm szlachecki reprezentuje etyczną i estetyczną doskonałość (Trawiński), niepozbawioną jednak pewnych ekstrawagancji (Kurowski), z kolei chciwość chłopskiego kapitalizmu najlepiej obrazuje zwierzęca walka o zdobycie pożywienia. Ideologia w "Ziemi obiecanej" nie wynika z konfliktów – ani klasowych (niestety), ani kulturowych (na szczęście) – lecz raczej z relacji między obrazami poszczególnych grup: cechy pozytywne przypisane są głównie polskim szlachcicom, częściowo Niemcom, cechy negatywne – Żydom i reszcie Niemców, a także chłopom.

To po stronie polskiej zwykle można zaobserwować wyczucie smaku (w istocie klasowe, czego Reymont nie zauważa), empatyczne, ludzkie odruchy, ale też ideał przemysłowy ściągnięty do hasła – "uszlachetnienia produkcji". Według Przemysława Czaplińskiego składają się one na marzenie o "polskim wariancie kapitalizmu", który – nie do końca wiadomo jak – miałby funkcjonować poza prawami konkurencji, dawać wolność, łączyć gust arystokracji i pracowitość nowych fachowców, utrzymać szlachectwo bez szlachty.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Ziemia obiecana" w reżyserii Andrzeja Wajdy, 1974, fot. Renata Pajchel/WFDiF /po Studiu Filmowym "Zebra"/ Filmoteka Narodowa - Instytut Audiowizualny

Obrazek

ziemia-obiecana-1-f-473-261-1500x.jpg

Karol zdradził ten ideał, dlatego nie może znaleźć spokoju. Po rozpadzie spółki, śmierci ojca i zerwanych zaręczynach tkwi w nieszczęśliwym małżeństwie z poczuciem, że "przegrał własne szczęście". Po kilku latach, w trakcie spotkania z byłą narzeczoną, Anką, prowadzącą ochronkę dla sierot, doznaje iluminacji, odkrywa, że drogą do spełnienia jest zapewnianie szczęścia drugim, pognębienie egoizmu na rzecz altruizmu…

Nawrócenie nieszczęśliwego milionera zwykle nie przekonywało czytelników zarówno pod względem psychologicznym (nic tej przemiany nie przygotowało), jak i z punktu widzenia ideowego (postawa Karola nie zmieni systemowego wyzysku). Nic dziwnego, że w jednej z najciekawszych interpretacji powieści, jej kultowej ekranizacji Andrzeja Wajdy z 1974 roku, opowieść o Łodzi kończy się zupełnie inaczej, zgodnie zresztą z tym, jak potoczyła się historia miasta po wydaniu utworu. Kultywujący narodowe tradycje Karol wraz z całą finansową elitą Łodzi wydaje rozkaz do brutalnego stłumienia strajku robotników w 1905 roku. Padają strzały. Rozpoczyna się rewolucja.

Bibliografia:

Czapliński P. (2019). "Księga założycielska polskiego kapitalizmu. O «Ziemi obiecanej» Reymonta". "Teksty Drugie". Nr 5.

Hemer A. (2014). "Twarz lodzermenscha, czyli wizerunek człowieka łódzkiego w «Ziemi obiecanej» Władysława Stanisława Reymonta". "Czytanie Literatury". Nr 3.

Krzyżanowski J. (1937). "Władysław St. Reymont. Twórca i dzieło". Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.

Litwinowicz-Droździel M. (2019). "«Ziemia obiecana»". W: tejże, "Zmiana, której nie było. Trzy próby czytania Reymonta". Warszawa: Wydawnictwo Neriton. S. 141–237.

Popiel M. (1980). "Impresjonizm i ekspresjonizm w «Ziemi obiecanej» W. S. Reymonta". "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historycznoliterackie". Z. 39.

Tomczok P. (2018) "Maszyna, rasa, kapitalizm. «Ziemia obiecana» Władysława S. Reymonta". W: tegoż, "Literacki kapitalizm. Obrazy abstrakcji ekonomicznych w literaturze polskiej drugiej połowy XIX wieku". Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. S. 595–640.

Wyka K. (1975). "«Potęga żywiołowa prawie»". "Pamiętnik Literacki". Z. 4.