Muzeum Plakatu w Warszawie

fot_bartosz_bajerski_muzeum_narodowe_w_warszawie_2.jpg, default, Widok z wystawy stałej „Plakat polski. Kolekcja” w Muzeum Plakatu w Wilanowie, 12 marca 2026 roku, fot. Bartosz Bajerski/Muzeum Narodowe w Warszawie

#architektura

#design

Otwarte w 1968 roku w Warszawie Muzeum Plakatu było pierwszą tego typu placówką na świecie. 14 marca 2026 roku, wzbogacone o ekspozycję stałą, muzeum po kilkuletnim remoncie znów zostało udostępnione zwiedzającym.

Powstanie w latach 60. Muzeum Plakatu w Warszawie to wydarzenie niezwykłe z kilku powodów. Przede wszystkim rewolucyjną na owe czasy decyzją było utworzenie samodzielnej jednostki muzealnej poświęconej dziedzinie, której wówczas wciąż nie traktowano jako pełnoprawną sztukę. Powstanie pierwszej takiej placówki na świecie w dużym stopniu przyczyniło się do artystycznej legitymizacji plakatu i zrozumienia wartości tego medium. Powołanie instytucji przyczyniło się także do rozwoju i zdobycia światowej rozpoznawalności przez organizowane od 1966 roku Międzynarodowe Biennale Plakatu (MBP). Wreszcie niezwykłe było też to, że muzeum w dużym stopniu stworzyły kobiety. Choć grono zarówno twórców plakatów, jak i ich orędowników było głównie męskie, za narodzinami polskiego muzeum stała Janina Fijałkowska, kustoszka warszawskiego Muzeum Narodowego. Przy okazji tego projektu męska dominacja została przełamana również w dziedzinie architektury, bo siedzibę Muzeum Plakatu zaprojektowała Halina Kossuth. Co więcej, w odważnym geście wpisała ona w zabytkowy kontekst barokowego założenia Pałacu w Wilanowie nowoczesny pawilon galeryjny, integrując modernistyczną architekturę z reliktem XIX-wiecznego historyzmu.

W związku z drukiem

Plakaty, druki informacyjne i reklamowe przeznaczone do funkcjonowania w przestrzeni publicznej, zaczęły pojawiać się na europejskich ulicach już na przełomie XVII i XVIII wieku. Rozwój tej dziedziny był ściśle związany z unowocześnianiem technik druku – to dlatego dynamiczny rozwój tej dziedziny projektowania graficznego rozpoczyna się w XIX wieku, a swój moment kulminacyjny osiąga w połowie następnego stulecia. Choć duża część plakatów wychodziła spod ręki cenionych artystów (projektowali je m.in. Henri de Toulouse-Lautrec, Alphonse Mucha, Gustav Klimt, Stanisław Wyspiański, Teodor Axentowicz, Zofia Stryjeńska, Henryk Berlewi, Mieczysław Szczuka), prace te nie cieszyły się wysokim statusem i nie zaliczano ich do artystycznego kanonu. Debaty nad tym, czy plakat należy uważać za sztukę, towarzyszyły dziedzinie od czasów jej powstania – jako zarzuty wysuwano m.in. komercyjny, czysto użytkowy charakter projektów, możliwość ich powielania, masowy charakter prac itp.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Mieczysław Szczuka, plakat „Amnestji dla więźniów politycznych”, 1926, fot. Wikimedia Commons

Obrazek

mieczyslaw_szczuka_-_amnestji_dla_wiezniow_politycznych_-_plakat_-1926.jpg

Podobne dyskusje toczono i w Polsce, a przybrały one na sile tuż po II wojnie światowej, kiedy w obliczu narzuconej przez władze doktryny socrealizmu w środowisku projektantów graficznych zaczęły pojawiać się pomysły na nowy język, jakim plakat mógłby się posługiwać. W latach 50., kiedy polityka szczególnie oddziaływała na twórczość, grono projektantów, niejako żeby ominąć socrealistyczną doktrynę, zaczęło wprowadzać do plakatów rozwiązania wcześniej w nich nieznane, np. uproszczenia, aluzje, odejście od dosłowności przedstawień, zindywidualizowanie stylów. Dzięki owym formalnym zmianom plakat stał się wówczas atrakcyjnym medium: zaczął być tematem krytyki artystycznej, a z ulicy trafił też do przestrzeni galerii – i tak już w czerwcu 1953 w Zachęcie odbyła się I Ogólnopolska Wystawa Plakatu. Jak udowadnia badaczka dziejów polskiego plakatu, Katarzyna Matul, jednym z ważnych wydarzeń w toku tych przemian była odbywająca się wiosną 1955 roku w tym samym miejscu II Ogólnopolska Wystawa Ilustracji, Plakatu i Drobnych Form Graficznych, na której plakat zajął szczególnie ważne miejsce. „Odtąd stał się on ulubionym przedmiotem wystaw, a te organizowano w całym kraju. Prezentowane na nich były plakaty kulturalne i polityczne, lokalne, polskie i zagraniczne; ekspozycje odbywały się w plenerze, w galeriach, w różnych oddziałach BWA, w muzeach sztuki czy historii, a także w holach ratuszy, instytucji czy biur turystycznych […]”, pisze autorka w książce pt. Legitymizacja artystyczna plakatu w PRL 1944–1968.

Nowoczesność w plakacie

Na zdjęciu: artysta plastyk – Julian Pałka. II Międzynarodowe Biennale Plakatu, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, 1968 roku, zorganizowane przez Muzeum Plakatu w Wilanowie, fot. Jan Morek/PAP

Lata 50. i 60. to czas wielu przemian artystycznych i politycznych dotyczących plakatu. Pochodzące z czasów socrealizmu zmiany formalne i nowy język doprowadziły w latach 60. do wykształcenia zjawiska dziś na całym świecie znanego jako Polska Szkoła Plakatu. W 1968 roku, staraniem m.in. Józefa Mroszczaka i Henryka Tomaszewskiego, na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych powstał samodzielny Wydział Grafiki, co nie tylko wpłynęło na podniesienie statusu tej dziedziny, lecz także dało większe możliwości edukowania w jej zakresie. W gronie osób od lat podkreślających rangę tej dziedziny projektowania narodziła się także idea stworzenia międzynarodowego przeglądu i konkursu plakatów. Jednym z celów, jakie stawiali sobie pomysłodawcy imprezy, było skonfrontowanie dorobku i form Polskiej Szkoły Plakatu z pracami zagranicznych twórców. I tak doszło do inauguracji I Międzynarodowego Biennale Plakatu w 1966 roku w Zachęcie.

Splot politycznych i artystycznych zjawisk, a także działalność twórców, krytyków czy kuratorów spowodowały, że lata 60. to dla plakatu czas wielkiego fermentu. W takiej atmosferze wykiełkowała myśl o stworzeniu specjalistycznej placówki skoncentrowanej na tym medium. Plan narodził się w głowie kustoszki Sekcji Plakatu przy Dziale Grafiki Współczesnej Muzeum Narodowego w Warszawie, Janiny Fijałkowskiej. Jako muzealniczka Fijałkowska rozumiała, że poza prezentacją i popularyzacją dorobku twórców nie mniej ważne dla każdej dziedziny sztuki jest jej badanie, gromadzenie, opracowywanie i konserwacja. Pierwszym krokiem na tej drodze było stworzenie w 1961 roku, decyzją Stanisława Lorentza, dyrektora Muzeum Narodowego, Sekcji Plakatu, do której trafiła m.in. uratowana w czasie II wojny światowej kolekcja 500 przedwojennych prac (kolekcja szybko się rozrastała, tak że w 1967 roku liczyła już 13 tysięcy plakatów). Dowodziła jej Fijałkowska. W tym czasie część muzealnych zbiorów trafiła tymczasowo do Pałacu w Wilanowie, jako że magazyny Muzeum Narodowego nie mieściły wszystkich posiadanych eksponatów. Aby temu zaradzić, ówczesny dyrektor królewskiej rezydencji, Wojciech Fijałkowski (a prywatnie mąż kustoszki Sekcji Plakatu), udostępnił na te zbiory kilka pomieszczeń. W czerwcu 1963 roku w Pałacu w Wilanowie Fijałkowska zorganizowała także konferencję na temat zbiorów, na której scharakteryzowała posiadaną kolekcję plakatów, podkreślając zarazem potrzebę zapewnienia jej właściwych warunków przechowywania, konserwacji i ekspozycji.

Plakaty do muzeum

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Widok z lotu ptaka na Pałac w Wilanowie od strony ul. Przyczółkowej. Z prawej Muzeum Plakatu w Wilanowie, w tle pola uprawne, 1975, fot. Narodowe Archiwum Cyforowe NAC

Obrazek

muzeum_plakatu_nac.jpg

„Że to muzeum w ogóle powstało – to zasługa jego kierownika kustosz Janiny Fijałkowskiej, jej niezwykłej energii, potężnych sił i kategorycznej nieustępliwości” – miał mówić o współpracowniczce Stanisław Lorentz podczas otwarcia Muzeum Plakatu. Jako lokalizację wybrano teren barokowego założenia w Wilanowie. Po wojennych zniszczeniach pałac był już odbudowany, jednak na rozległym terenie dawnej królewskiej rezydencji pozostawały jeszcze w latach 60. niezagospodarowane miejsca. Jednym z nich była dawna ujeżdżalnia z XIX wieku, położona w południowej części kompleksu. Zbudowana została z inicjatywy ówczesnego właściciela, Aleksandra Potockiego, który w latach 1845–1855 zlecił rozbudowę i przebudowę zespołu, której autorem był Franciszek Maria Lanci. Z kompleksu ujeżdżalni, wozowni i psiarni II wojnę światową w najlepszym stanie przetrwała fasada głównego budynku; pozostałe części było albo zniszczone w całości, albo częściowo. Kiedy więc zapadła decyzja o tym, aby to właśnie w tym miejscu powstało Muzeum Plakatu, w projekcie trzeba było uwzględnić zabytkową XIX-wieczną fasadę.

Projekt nadzorował Jacek Cydzik, generalny projektant odbudowy zespołu pałacowo-parkowego w Wilanowie, zaś sam budynek muzeum zaprojektowała Halina Kossuth, współpracując z konstruktorem, Adamem Pulikowskim.

Brak danych ikonograficznych dotyczących budynku „Ujeżdżalni” uniemożliwił całkowitą jego rekonstrukcję. Przed projektantem stanął poważny problem do rozwiązania. Nowa funkcja wymagała bowiem komponowania nowoczesnego zgodnie z nowym przeznaczeniem obiektu. Projektant musiał więc powiązać architekturę zabytkową z nowoczesną. W ten sposób powstał zespół budynków zabytkowych i nowych połączonych ze sobą wspólną funkcją i stanowiących części składowe Muzeum Plakatu

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Muzeum Plakatu w Wilanowie, Warszawa, fot. Adam Stępień/AW

Obrazek

muzeum_plakatu_w_wilanowie_.jpg

– opisywała swoje doświadczenie na łamach miesięcznika „Architektura” projektantka. W skład kompleksu wszedł więc nowoczesny budynek muzealny poprzedzony zabytkową fasadą oraz nowy budynek administracyjny; nowe funkcje otrzymały też zachowane relikty dawnej zabudowy, psiarnia (stała się przedsionkiem części biurowej) i jedna z wozowni, zamieniona w magazyn. „Zasadnicza trudność polegała na harmonijnym połączeniu form dawnej zabytkowej architektury i form nowoczesnych oraz zastosowaniu nowych rozwiązań konstrukcyjnych, przy zachowaniu tego, co dała miniona epoka i wkomponowaniu w jednorodną całość funkcjonalną” – pisała Kossuth. Zachowana fasada, dzieło Lanciego, ma efektowną formę, utrzymaną w stylu klasycystycznym. To licowany kamieniem portal o wydatnych gzymsach, trójkątnym zwieńczeniu i zamkniętych półkolistym łukiem drzwiach, oparty o ujętą w dwa masywne pylony ścianę kurtynową. Wejście poprzedzają dwie figury koni na wysokich cokołach.

Wnętrze szyte na miarę

Muzeum Plakatu w Wilanowie, 1969, Warszawa, fot. Afa Pixx/Mirosław Stankiewicz/PAP

Muzeum wymagało specyficznych warunków – otwartej przestrzeni, rozproszonego światła, jasnych kolorów. Za zabytkową fasadą Kossuth ustawiła więc oparty o żelbetowy szkielet pawilon, którego dużą salę doświetlały przeszklenia w pilastym dachu, a wnętrze obiegała antresola, powiększająca przestrzeń ekspozycyjną. Elementem przełamującym prosty rytm pionów i poziomów architektka uczyniła spiralną klatkę schodową prowadzącą na antresolę. „Wnętrze sali wystawowej zakomponowano w barwach białych, czarnych i szarych: biel stropu i ścian, czerń marmurowych klatek schodowych i parapetów oraz szarość posadzek z prefabrykowanych płyt marmurowych w połączeniu z aluminiową oprawą szklanej ściany, dającej widowiskową perspektywę na wspaniałą zieleń parkową są dobrym tłem dla wydobycia barw plakatów” – pisała Kossuth w „Architekturze”. 4 czerwca 1968 roku w lekkim, jasnym, modernistycznym wnętrzu Muzeum Plakatu zostały otwarte dwie inauguracyjne wystawy. Jedną była prezentacja prac laureatów I Międzynarodowego Biennale Plakatu, Jana Lenicy, Kazumasa Nagai i Hiroshiego Tanaki. Drugą – pokaz plakatów projektu zmarłego rok wcześniej Wojciecha Zamecznika.

Wystawa laureatów VI Międzynarodowego Biennale Plakatu w Muzeum Plakatu w Wilanowie, 1976 rok, fot. Jan Morek /PAP

Choć otwarcie muzeum stanowiło zwieńczenie procesu uznania plakatu za pełnoprawną dziedzinę sztuki, niektórzy artyści, jak Jan Lenica, poddawali słuszność tych działań w wątpliwość. Według krytyków tego pomysłu miejsce plakatu jest na ulicy, to z myślą o przestrzeniach publicznych jest przecież on tworzony – oglądany w ciszy i skupieniu w białych salach galerii, a nie w gwarze miasta, traci swój sens i znaczenie. Mimo to otwarcie placówki było ważnym wydarzeniem na arenie międzynarodowej. Do dziś podobnych instytucji jest na świecie zaledwie kilka, a i sam plakat zyskał status równy malarstwu czy rzeźbie, stał się sztuką, która wymaga muzealnej opieki, konserwacji, dokumentacji.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Sala wystawowa, Muzeum Plakatu w Wilanowie, Warszawa w 2016 roku, fot. Agata Grzybowska/AW

Obrazek

muzeum_plakatu_w_wilanowie_aw.jpg

W 1993 roku do Muzeum Plakatu z Zachęty przeniesiono ekspozycje kolejnych edycji Międzynarodowego Biennale Plakatu (od 2018 roku MBP odbywa się w murach Akademii Sztuk Pięknych). Podjęto wtedy decyzję o powiększeniu przestrzeni ekspozycyjnej. Projektantka Ludwika Borawska zaadaptowała wówczas na potrzeby galeryjne jeden z magazynów, a do głównej sali wystawowej wstawiła piętnaście wykonanych z aluminium słupów. Podwieszone do stropu, smukłe, zaostrzone u dołu, służyły do rozpinania pomiędzy nimi siatki, na której można było zawiesić plakaty. Lekkie i wąskie, nie zaburzały wrażenia otwartości przestrzeni, nie blokowały światła ani nie utrudniały poruszania się po sali.

Opowiedzieć historię

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Widok z wystawy stałej „Plakat polski. Kolekcja” w Muzeum Plakatu w Wilanowie, 12 marca 2026 roku, fot. Bartosz Bajerski/Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

fot_bartosz_bajerski_muzeum_narodowe_w_warszawie_5.jpg

W 2022 roku Muzeum Plakatu zostało zamknięte, aby przejść remont niezbędny po ponad pół wieku działania. Modernizacji wymagały instalacje techniczne budynku, aby przechowywane i prezentowane prace były tu bezpieczne pod względem konserwatorskim, zwiększono też dostępność wnętrz dla osób o szczególnych potrzebach. Ale w muzeum zaszła i zmiana znacznie większa. Do tej pory prezentowano tam wystawy czasowe, od 14 marca 2026 roku w wilanowskiej siedzibie można zaś oglądać obszerną stałą ekspozycję, opowiadającą dzieje plakatu w Polsce od jego zarania, czyli XIX wieku, po czasy nam współczesne. Odpowiedzialny za koncepcję wystawy Plakat polski. Kolekcja zespół kuratorski (Izabela Iwanicka-Dzierżawska, Mariusz Knorowski, Aleksandra Oleksiak, Bożena Pysiewicz i Michał Warda) chciał pokazać, jak plakaty na przestrzeni lat „opowiadały o Polsce”, towarzysząc codziennemu życiu miejskich ulic. „Prace prezentowane w Muzeum Plakatu w Wilanowie to wizualne znaki swoich czasów”, mówią twórcy wystawy, na której obok siebie zawisły dzieła poruszające tematy historii, propagandy politycznej, kwestii społecznych, ale i filmu, teatru, mody, reklamy.

Henryk Tomaszewski, „Moore”, wystawa rzeźb Henry Moore’a, 1959 Centralne Biuro Wystaw Artystycznych „Zachęta”, Warszawa Stołeczne Zakłady Graficzne, Warszawa, fot. Muzeum Plakatu w Wilanowie

Na wystawie można zobaczyć najbardziej rozpoznawalne polskie plakaty, jak pochodząca z 1898 roku praca Teodora Axentowicza, anonsująca II Wystawę Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”, plakat reklamujący Zakopane, projekt Stefana Norblina z 1925 roku, antywojenny plakat Nie! Tadeusza Trepkowskiego z 1952 roku, słynny Cyrk Jana Młodożeńca z 1974 roku, plakat Henryka Tomaszewskiego zapowiadający wystawę rzeźb Henry’ego Moore’a z 1959 roku, ale także Strajk kobiet Aleksandry Jasionowskiej z 2016 czy Russian Bear Pawła Jońcy z 2022 roku. W Wilanowie można również obejrzeć powszechnie znane międzywojenne plakaty z wymyślonym przez Melchiora Wańkowicza hasłem „Cukier krzepi” oraz emblematyczną pracę Tomasza Sarneckiego, zachęcającą do udziału w wyborach w 1989 roku, wykorzystującą napis „Solidarność”, zaprojektowany przez Jerzego Janiszewskiego. Wraz z otwarciem muzeum po remoncie udostępniono nową przestrzeń edukacyjną, w której realizowany będzie program towarzyszący wystawie.

Widok z wystawy stałej „Plakat polski. Kolekcja” w Muzeum Plakatu w Wilanowie, 12 marca 2026 roku, fot. Bartosz Bajerski/Muzeum Narodowe w Warszawie

Stała ekspozycja w Muzeum Plakatu będzie jednak… zmieniać się. Jak tłumaczą kuratorzy, prace wykonane na podłożu papierowym wymagają specjalnego traktowania, nie mogą być zbyt długo wystawione na działanie promieni słonecznych i muszą znajdować się w przestrzeniach o odpowiedniej temperaturze i wilgotności. Z tego powodu co trzy miesiące w Muzeum Plakatu będzie następowało czasowe zamknięcie wystawy – w tym czasie każdy dotychczas prezentowany plakat zostanie wymieniony na inny egzemplarz. Dzięki temu prace, które uznaliśmy już przecież za muzealne eksponaty, będą chronione przed negatywnym wpływem warunków zewnętrznych.

Domki zamiast ołówków

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Widok z wystawy stałej „Plakat polski. Kolekcja” w Muzeum Plakatu w Wilanowie, 12 marca 2026 roku, fot. Bartosz Bajerski/Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

fot_bartosz_bajerski_muzeum_narodowe_w_warszawie_6.jpg

Za aranżację przestrzenną wystawy odpowiadał zespół projektantów w składzie: Filip Tofil, Urszula Tofil (Syfon Studio) / Łukasz Izert (Izert Studio) / PROLOG. Jak mówią, chcieli stworzyć klimat ulicy – wszak na ulice pierwotnie plakaty były przeznaczone. Masywne, wysokie ścianki działowe oraz „domki” ze spadzistymi dachami, które wypełniły budynek, całkowicie jednak zatarły architektoniczną koncepcję Haliny Kossuth, otwartość i świetlistość przeciętego antresolą wnętrza. Zaburzono nawet bardzo przemyślane kolorystyczne założenia architektki, malując podcienia antresoli na czarno. Skrojony niegdyś na miarę potrzeb tej konkretnej instytucji obiekt został potraktowany jako niemające własnych estetycznych walorów opakowanie, które wypełniono wystawą, która w żaden sposób nie odnosi się do swojego architektonicznego otoczenia. Szkoda, bo zrealizowany w latach 90. projekt Ludwiki Borawskiej powiększenia przestrzeni ekspozycyjnej udowadniał, że było to możliwe, że muzeum może się rozwijać i zmieniać, szanując jednocześnie bryłę, w której działa.

Jak podkreśla Matul, Muzeum Plakatu nigdy nie miało imitować „naturalnego środowiska” prezentacji tych prac. Jego pomysłodawcy doskonale rozumieli, że realizują projekt awangardowy, wynosząc tę dziedzinę projektowania na piedestał sztuki, a także kreując nowe okoliczności i nowy sposób kontaktu z plakatami. Od początku zakładali, że tak jak sam budynek – nowoczesny, a zarazem wpisany w barokowe założenie oraz złączony z klasycystyczną fasadą – tak i sposób ekspozycji w muzeum będzie nowatorski. „Architektura budynku i plakat jako obiekt muzealny nie były jedynymi świadectwami nowoczesności Muzeum Plakatu. Dowodzić tego miała również scenografia wystaw” – pisze Matul. W swojej książce relacjonuje ona premierową wystawę, pokazującą sposób wcielania w życie tych idei:

Inaugurację uświetniło wykonanie utworu muzycznego, inspirowanego architekturą muzeum, skomponowanego przez Zygmunta Krauzego. To eksperymentalne dzieło oraz ustawione na wewnętrznym dziedzińcu Muzeum rzeźby współczesnych artystów: Magdaleny Więcek, Jerzego Jarnuszkiewicza i Mariana Bogusza dowodzą, że w zamyśle organizatorów Muzeum miało się stać miejscem żywym, kultywującym związki ze sztuką współczesną w różnych jej aspektach.

Ten element idei powstania Muzeum Plakatu w jego współczesnym wydaniu, jak na razie, nie został chyba uwzględniony.

„Plakat polski. Kolekcja” w Muzeum Plakatu w Wilanowie [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Bibliografia:

Katarzyna Matul, Legitymizacja artystyczna plakatu w PRL 1944-1968, Kraków, 2025
Bożena Pysiewicz, Muzeum Plakatu w Wilanowie - architektoniczny Wicemister Warszawy i światowy prekursor muzealnej kolekcji plakatu, https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/eseje/353

Bożena Pysiewicz, Janina Fijałkowska - twórczyni pierwszego na świecie Muzeum Plakatu, https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/eseje/580

Dorota Parszewska, Muzeum Plakatu w Wilanowie. Geneza, forma i funkcja, [W:] Plakaty w zbiorach Muzeum Plakatu w Wilanowie, redakcja katalogu: Maria Kurpik, Agata Szydłowska, Muzeum Narodowe w Warszawie, 2008

Halina Kossuth, Muzeum Plakatu w Wilanowie, [W:] Architektura, 1969, nr 1

Język Polish

plakat

plakat artystyczny

plakat filmowy

polska szkoła plakatu

muzeum plakatu w wilanowie

projektowanie graficzne