Halina Poświatowska. „wczoraj pisałam wiersze”

_halina_poswiatowska_gs-poswiatowska09.jpg, default, Reprodukcja portretu Haliny Poświatowskiej, Dom Poezji. Muzeum Haliny Poświatowskiej. Oddział – Muzeum Częstochowskie, fot. Grzegorz Skowronek/AW, Halina Poświatowska. „wczoraj pisałam wiersze”

#literatura

Przekorna, wyzwolona, wzruszająca, nienasycona. Jak dziś czyta się Poświatowską po 70 latach od jej debiutu?

Helena – pod takim imieniem figuruje w akcie urodzenia i księdze parafialnej Kościoła św. Barbary w Częstochowie. Od początku miała być Haliną, ale ponoć ksiądz nie znał żadnej świętej o tym imieniu, więc zmienił dwie samogłoski. I jeszcze odmłodził nowo narodzoną córkę kilimiarki Stanisławy Mygowej (z domu Zięby) i ślusarza Feliksa Mygi o dwa miesiące, wpisując datę 9 lipca 1935 roku. Oficjalnie Haliną zostanie dopiero w 1962 roku po powrocie ze Stanów Zjednoczonych.

Nazwisko męża, malarza, fotografa i studenta łódzkiej filmówki Adolfa Ryszarda Poświatowskiego, przyjmie po ślubie w 1954 roku. I zachowa je, kiedy on umrze dwa lata później.

Poznali się w sanatorium w Kudowie: oboje leczyli serce. Powikłania po przebytej w dzieciństwie anginie (ostre zapalenie stawów i wsierdzia) doprowadziły u Haliny do z jednej strony niedomykania się zastawki, a z drugiej – do jej zwężenia, przez co nie otwierała się wystarczająco szeroko.

Myślała o byciu gwiazdą, znajomy aktor Jan Niwiński uczył ją recytacji. Początkowo dobrze jej szło, w 1956 roku została zaproszona do Zakopanego, by zaprezentować wiersze Kasprowicza. Jednak już na występie z każdym wersem coraz trudniej było jej złapać oddech, dusiła się, siniała. Lekarze ledwo uratowali jej życie – nie pierwszy i nie ostatni raz.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Portret Haliny Poświatowskiej, Dom Poezji. Muzeum Haliny Poświatowskiej. Oddział – Muzeum Częstochowskie, fot. Grzegorz Skowronek/AW

Obrazek

haliny_poswiatowskiej_obraz_awgs-poswiatowska02.jpg

Do środy 12 listopada 1958 roku nie wolno jej było: biegać, jeździć na rowerze, tańczyć, dźwigać, wchodzić pod górę… A czasem nawet wstawać z łóżka. Ani myśleć o śmierci, bo nerwy źle wpływają na serce. Operację przeszła w Szpitalu Uniwersyteckim Hahnemann w Filadelfii, dzięki determinacji krakowskiego internisty i hematologa Juliana Aleksandrowicza oraz wsparciu finansowemu amerykańskiej Polonii. Po 12 listopada wolno jej już było żyć. Kilka razy, gdy mężczyźni złamią jej serce, zwątpi w sens tego życia – ale kochać nie przestanie. W Opowieści dla przyjaciela napisze: „Pamiętaj także o tym, że kochałam, i że to miłość skazała mnie na śmierć”.

„myślę że jest trudno pisać wiersze”

Halina Poświatowska, Henry Sanatorium Deborah, Browns Mills, 1958, fot. archiwum Małgorzaty Porębskiej

Pisała sercem, a im szybciej biło, tym zachłanniej tworzyła. Zachęcił ją do tego profesor Aleksandrowicz, gdy trafiła do jego kliniki. Poezja nie mogła jej wyleczyć – podobnie zresztą jak ówczesna medycyna – ale miała przynieść ulgę i zająć głowę podczas regularnych pobytów w szpitalach i sanatoriach. Zadebiutuje utworami Szczęście oraz Człowiek z Annapurny pod koniec 1956 roku na łamach „Gazety Częstochowskiej”. Ucieszy się, ale radość będzie jeszcze większa kilka miesięcy później, gdy 12 maja ujrzy swoje nazwisko obok tekstu Jeana Cocteau w „Życiu Literackim”.

Wcześniej skreśliła kilka wierszyków dla matki, to z nią czytała książki w szpitalu i uczyła się w domu, gdy nie mogła chodzić do szkoły. W sonetach i trzynastozgłoskowcach próbowała naśladować Słowackiego i Mickiewicza (tego pierwszego stawiała ponad drugim). O literaturze i języku wiedziała więcej niż rówieśnicy – pewnie dlatego w dziewiątej klasie prywatnego gimnazjum katolickiego „Nauka i Praca” zyskała sympatię polonistki.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładki książek: „Dla szczęśliwych i nieszczęśliwych”, „Wszystkie wiersze”, „Opowieść dla przyjaciela”, autorka: Halina Poświatowska, fot. Wydawnictwo Literackie

Obrazek

halina_poswiatowska_okladka.jpg

Do zdjęcia legitymacyjnego z żeńskiego I Państwowego Liceum im. Juliusza Słowackiego długie włosy zaplotła w warkocze i upięła je za uszami. Twarz ma spokojną, pełne nadziei zielone oczy, choć na czarno-białej fotografii tego nie widać. Zieleń to jej kolor: w utworze Taki list napisze: „Jesteś dla mnie szeregiem zielonych liter dźwięczących miło”; wydawnictwo artystyczne Kurtiak i Ley ułoży bibliofilską książkę Ogień zielonych księżyców z jej wierszami, faksymiliami niektórych rękopisów i fotografiami; Wydawnictwo Literackie wznowi jej dzieła zapisane zieloną czcionką.

Maturę zda już po ślubie, w 1955 roku, korespondencyjnie. Potem pozazdrości studiów polonistycznych niewidomemu przyjacielowi, Ireneuszowi Morawskiemu – wkrótce jednak to ona stanie się obiektem zawistnych spojrzeń, gdy już ze zdrowszym sercem jesienią 1959 roku rozpocznie naukę w amerykańskim Smith College. Później, w pierwszej połowie lat 60. będą jeszcze studia filozoficzne i doktoranckie w Krakowie, praca na uczelni – i wiele niespełnionych planów. Każdą relację zamknie w lirycznej metaforze, każdy etap podsumuje w tomiku poezji, swoje uczucia wyzna w listach. Napisze też kilka dramatów i opowiadań, bajkę dla dzieci, autobiograficzną Opowieść dla przyjaciela. A następnie odejdzie, choć jej serce wciąż będzie biło w wierszach.

O tym wszystkim – i wielu innych interesujących, czasem nieznanych, a nierzadko polemicznych szczegółach z życia poetki – można przeczytać w nowym wydaniu biografii Poświatowskiej Uparte serce pióra Kaliny Błażejowskiej – rozszerzonym o niedostępne wcześniej materiały, rzadziej cytowane utwory i odnalezione listy. Po dziesięciu latach od pierwszej edycji autorka wraca do swojej bohaterki, by przedstawić czytelnikom jeszcze bardziej złożony obraz kobiety kochającej i kochanej, niepokornej, zmysłowej, wrażliwej, narcystycznej, cierpiącej, zagubionej. Świadomej śmierci, więc zachłannej na życie.

Portret ten, doskonale udokumentowany i napisany ze swadą, wzbudza wiele, niekiedy skrajnych, emocji. Czasem nie wiadomo, czy Poświatowską podziwiać, czy się na nią złościć, a może jej współczuć, bo przecież „litością się brzydzi”. Błażejowska próbuje ją zrozumieć, nie usprawiedliwiając i nie oceniając, lecz jak najrzetelniej opisując jej losy. A poruszenie towarzyszące lekturze tylko dowodzi, że poetkę i jej dzieło warto odczytać na nowo.

„żyje się tylko chwilę”

Галина Посвятовська — Вірші, fot. materiały prasowe wydawnictwa

„Poezja Poświatowskiej jest w równym stopniu pochwałą istnienia, co studium umierania” – stwierdził w 2020 roku poeta i krytyk literacki Bartosz Suwiński w Anegdocie o istnieniu poświęconej poetce. Jego opinię cytowały w 2025 roku ukraińskie media, zachęcając do lektury Wierszy Haliny Poświatowskiej w tłumaczeniu Natalii Belczenko opublikowanych przez wydawnictwo Stylet i Stylos. Niewielki tom przypadł do gustu członkom Ukraińskiego PEN Clubu, którzy umieścili go na liście książek 2025 roku zasługujących na szczególną uwagę – obok takich polskich autorów, jak Czesław Miłosz (z Rodzinną Europą w przekładzie Lidii Stefanowskiej i Jurija Izdryka), Rafał Wojaczek (za powieść Sanatorium w tłumaczeniu Tarasa Nazaruka) czy Radek Rak (i jego Agla. Alef, której przekładu dokonał Serhij Leheza).

W nocie wydawniczej możemy przeczytać, że polska poetka jest autorką, „o której w Ukrainie wiadomo niesprawiedliwie mało”. I że:

nic nie mogło przeszkodzić Poświatowskiej w odważnym wejściu do historii literatury. Nazywano ją poetką chtoniczną, ponieważ odczuwała potworność świata i przekształcała ją w subtelną i tragiczną poezję.

(tłumaczenie z języka ukraińskiego: Anastasiya Kanarska)

Podkreślona została nie tylko jej walka z chorobą, lecz także chęć podróżowania, znajomość z noblistką Wisławą Szymborską oraz nauka w Stanach, w tym samym college’u, w którym kilka lat wcześniej studiowała Sylvia Plath. Patrząc na okładkową fotografię Poświatowskiej – lekko uśmiechniętej, dumnej, z krótko przystrzyżoną grzywką – oraz na zdjęcia amerykańskiej literatki, można dostrzec pewne podobieństwo fizyczne. Jeszcze bardziej zbliżone są ich losy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Sylvia Plath, fot. Bettmann/Getty Images

Obrazek

_sylvia_plath_gettyimages-515404262.jpg

Obie literacko utalentowane, lubiane, uczęszczały do prywatnej szkoły dla dziewcząt jednej z najbardziej prestiżowych na Wschodnim Wybrzeżu. Minęły się: starsza o trzy lata od Częstochowianki Plath uczyła się w latach 1950–1955, a w roku akademickim 1957/1958 wykładała literaturę angielską. Poświatowska po otrzymaniu stypendium rozpoczęła naukę w 1959 roku, a już 11 lipca 1961 roku czytała Traktat poetycki Miłosza na zmianę z Animal Farm Orwella na pokładzie płynącego do Polski Batorego:

Przekonałam się, że wymarzone Smith nie jest miejscem, w którym mogłabym spędzić kilka lat – postanowiłam więc pospieszyć się. Pod wpływem moich wytrwałych próśb profesorowie zgodzili się, abym studiowała także w ciągu wakacji, przyspieszając w ten sposób o rok ukończenie studiów.

Jedna miała chore serce, druga – duszę. Obie podjęły próby samobójcze.

„Najbardziej obawiam się śmierci mojej wyobraźni” – zanotowała Plath w Dziennikach. Poświatowska ułożyła wiersz:

drzazga mojej wyobraźni
czasem zapala się od słowa
a czasem od zapachu soli
i czuję jak pode mną
przestępuje z nogi na nogę okręt
i ocean jest niezmierzony
bez żadnego brzegu
zamknięta w łupinie drewna
jestem cudownie wolna
nie kocham nikogo
i niczego.

Sylvia Plath, Listy do domu: „Wpadam w lekkie przerażenie, kiedy pomyślę, że życie przecieka mi przez palce jak woda – tak szybko, że nie starcza czasu, by zatrzymać się w biegu”.
Halina Poświatowska, Opowieść dla przyjaciela: „Trzymałeś mnie za rękę, mówiąc – wolniej, wolno, nie musisz się spieszyć, spieszą się tylko głupcy, którzy wierzą, że gdzieś i po coś można zdążyć”.

Obie napisały autobiograficzne powieści: Szklany klosz ukazał się tuż przed samobójstwem Plath; Opowieść dla przyjaciela wyszła na kilka miesięcy przed śmiercią Poświatowskiej w wyniku powikłań po kolejnej operacji serca. Pierwsza w chwili śmierci miała 30 lat. Druga zaledwie dwa lata więcej.

„bądź przy mnie blisko”

Okładka książki „Uparte serce. Biografia Haliny Poświatowskiej”, autorka: Kalina Błażejowska, fot. Wydawnictwo Literackie

Autorka dnia dzisiejszego wiele ryzykowała, zostając po operacji w Stanach. Bez pieniędzy, ze słabą znajomością języka i być może najważniejsze: z dala od rodziny i przyjaciół – głównie poprzez relacje z najbliższymi, kobietami i mężczyznami, poznajemy ją w Upartym sercu Błażejowskiej. To oni nauczyli ją śmiać się, walczyć, akceptować, żyć, kochać i być kochaną.

Matka. To ona zawsze czuwa przy łóżku córki, pilnuje leków, odbiera za nią świadectwa szkolne z wyróżnieniem, podziela miłość do Słowackiego, przepisuje jej wiersze na maszynie, po czym zanosi je do redakcji, uspokaja, wspiera.

Wisława Szymborska. Gdy na zaproszenie profesora Aleksandrowicza odwiedza Halinę w szpitalu, jest już kierowniczką działu poetyckiego w „Życiu Literackim”. Przestrzega aspirującą poetkę, że o debiut jest trudno, czasem trzeba czekać dziesięć lat. Kilka lat później zostaje jej sąsiadką w Domu Literatów przy Krupniczej 22 w Krakowie, gdzie Halina mieszka podczas studiów. Poświatowska dzięki niej poznaje poetę i byłego męża przyszłej noblistki Adama Włodka, z którym flirtuje.

Kornela Filipowicza, wkrótce partnera Szymborskiej, spotyka na szpitalnym korytarzu, gdy ten odwiedza swoją umierającą żonę, malarkę Marię Jaremę. Rozmawiają o literaturze, pisarz przesyła wiersze Poświatowskiej Julianowi Przybosiowi z rekomendacją do druku.

Przyjaciółki z Polski: Anna Orłowska („Odczuwa z nią bliskość w cierpieniu: mają podobnie popsute serce, podobnie nasilone objawy i podobnie złe rokowania” – czytamy w biografii Poświatowskiej), Agata Horbacka („Mówi dużo, szczerze i szybko, ze wszystkiego się śmieje. [...] Zaprzyjaźniają się natychmiast, choć tak wiele je różni” – przekonuje Błażejowska).

Przyjaciółki z Ameryki: Caroline Karpinski – ma polskie pochodzenie, robi doktorat z historii sztuki, pracuje w dziale druków i rycin Metropolitan Museum of Art (o muzeum Poświatowska pisze wiersz), gości Halinę w swoim domu. Yasuko Nogami – razem uczą się polskich i japońskich słów, żalą się na studia w Smith, poetka chce zabrać przyjaciółkę ze sobą do Częstochowy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ireneusz Morawski, fot. archiwum Heleny Morawskiej – Poświatowskiej

Obrazek

ireneusz_morawski_copy.jpg

Mężczyźni. Uwielbia z nimi flirtować, wyczekuje pełnych podziwu dla jej urody spojrzeń. Uwodzi żonatych. Rozkochuje w sobie artystów, choć nie zawsze odwzajemnia ich uczucia. Pisarz i fotograf Jerzy Kosiński, którego poznaje w Stanach, ją lekceważy (on opisze ich relację w Pustelniku z 69 Ulicy, ona w opowiadaniu Niebieski ptak). Przez Lubomira Zająca chce się zabić i prawie jej się udaje. Najbliższy jej sercu pozostaje Ireneusz Morawski – od niego zamiast namiętności pragnie czułości, ale to do niego adresuje Opowieść dla przyjaciela i namawia do opublikowania ich listów. Ta pełna uczuć i literackiego kunsztu korespondencja ukaże się kilka lat po śmierci pisarza pod tytułem Tylko mnie pogłaszcz… Ostatni przy jej łóżku czuwa aktor Jan Adamski, formalnie mąż poetki Anny Świrszczyńskiej. Przynosi owoce, słodycze, rozśmiesza, pociesza, śpiewa ukraińskie i rosyjskie pieśni. Tuż przed operacją nie chce go widzieć, żeby serce nie biło za mocno.

Błażejowska tak kończy swoją opowieść:

Przez następne dni stan Haliny na zmianę pogarsza się i poprawia. Umiera w samotności w środowy poranek 11 października [1967 roku – przyp. red.]. Z lekkim uśmiechem, który zastyga na jej bladej twarzy, wygląda pięknie.

„Będę mówić, przyjacielu”

W 2025 roku Poświatowska wybrzmiała nie tylko po ukraińsku, lecz także po hiszpańsku: przekładu 61 wierszy dokonali José M. Faraldo i Xavier Farré. Już sam tytuł antologii Mi sobra es mujer (Mój cień jest kobietą), będący incipitem utworu z tomu Jeszcze jedno wspomnienie, sugeruje odczytanie twórczości poetki w nurcie feministycznym. To pierwszy wybór poezji autorki Ody do rąk w języku hiszpańskim.

W krakowskim Domu Literatów Poświatowska urządzała wieczory hiszpańskie z pieśniami flamenco i poezją Garcíi Lorki czy Pabla Nerudy. Uczestnicy spotkań tłumaczyli wiersze kolektywnie, choć gospodyni już wcześniej brała na warsztat twórczość Lorki – to na jego utworach uczyła się języka. Tłumaczyła też z angielskiego Edwarda Albeego, z francuskiego Paula Éluarda oraz liryków jugosłowiańskich.

Po śmierci przemówiła także w portugalskim, bułgarskim czy perskim. Na teatralnej scenie zaistniała m.in. w monodramie Joanny Świtały Noszę w kieszeni szminkę. W muzyce też jest gwiazdą: sanah i Kasia Kowalska wspólnie śpiewają Kiedy umrę kochanie. Poświatowska mogłaby wykonywać swoje utwory, grając na pianinie – poza pisaniem i czytaniem to było jej ulubione zajęcie w młodości.

Video embed

sanah, Kasia Kowalska - Kiedy umrę kochanie (H. Poświatowska)

W Opowieści dla przyjaciela napisała:

Czy wszystko pozostanie tak samo, kiedy mnie już nie będzie? Czy książki odwykną od dotyku moich rąk, czy suknie zapomną o zapachu mojego ciała? A ludzie? Przez chwilę będą mówić o mnie, będą dziwić się mojej śmierci – zapomną.

Myliła się.

Język Polish

biografia literacka

poetka miłości

poetka polska