Jadwiga Stańczakowa, "Poezje i prozinki"

"Mam cię w dupie! Chcę pisać i będę pisała" – miała oświadczyć Mironowi, który odradzał jej pisanie wierszy. Została zapamiętana jako "ta niewidoma od Białoszewskiego". Dzisiaj Jadwiga Stańczakowa wychodzi z jego cienia na własnych warunkach.

Było tak: urodzona w rodzinie żydowskiej Jadwiga Strancmanówna marzyła o studiach humanistycznych na Uniwersytecie Warszawskim. Plany pokrzyżowało jej "getto ławkowe", poszła więc do szkoły prywatnej na wydział ekonomiczno-finansowy. Wykryto u niej nieuleczalną chorobę oczu. Wyszła za mąż, urodzenie dziecka pogłębiło kłopoty ze wzrokiem, małżeństwo się rozpadło. Ociemnieniu towarzyszyła depresja. W wieku pięćdziesięciu trzech lat poznała Białoszewskiego – została jego opiekunką i przyjaciółką. Postanowiła być poetką. Justyna Sobolewska, krytyczka literacka, pisarka i wnuczka Stańczakowej, wspomina w biografii swojej babci: "Pod wpływem Mirona znalazła język, żeby opowiedzieć o getcie, ucieczce i przede wszystkim o utracie wzroku, o życiu z depresją". Niewielu chciało jej wówczas słuchać.

Część twórczości ociemniałej prozaiczki i poetki nie była dostępna w normalnej dystrybucji, jak chociażby pisany z Białoszewskim "Dziennik we dwoje". Wiersze funkcjonowały głównie w obiegu uniwersyteckim. Po latach znalazły się teczki z niepublikowanymi wcześniej utworami, świadczącymi o wyjątkowości i wrażliwości ich autorki. Mogło więc być zupełnie inaczej.

Stańczakowa debiutowała w 1979 roku tomem wierszy "Niewidoma". Uciekała w nim z getta, cieszyła się, "że pada śnieg", dyskutowała z Mironem, po ociemniałym domu poruszała się jak po akwarium, odkryła dla siebie magnetofon:

[...]
Przyciskam klawisze,
napełniam moim głosem
ucho mikrofonu.
Stop.
Cofam taśmę.
Naciskam inny klawisz.
Teraz jest nas dwie –
ta, która słucha
i sprawdza,
i ta, która mówi
ze skrzynki.
Piszemy razem wiersz.

Potem była proza. W "Ślepaku" (1982) zanotowała, że "życie bez wzroku jest trudniejsze, ale nie gorsze, bo daje się niemal bez granic rozbudowywać od środka". Znów poezja: "Magia niewidzenia" (1984), "Depresja i wróżby" (1984), "Na żywo" (1987). I ponownie proza: "Przejścia" (1986), "Boicie się czarnego ptaka?" (1989). Lata 90. to czas "Dziennika we dwoje" rozdawanego znajomym. Wymyślił go Białoszewski jako formę terapii dla przyjaciółki. Wolał, żeby pisała dziennik niż wiersze. "Do wierszy trzeba dużo pracy, dyscypliny, całe lata ćwiczeń. Jeszcze jedna baba, żeby jej zaglądać do wierszy" – tak Stańczakowa zapamiętała słowa poety.

Uparła się. "Wymyśliła też dla siebie nową formę prozatorską: prozinka, mała proza. »Prozinki« z kolei latami leżały w Wydawnictwie Literackim i nigdy się nie ukazały" – zauważa Sobolewska. Parę miesięcy po wydaniu biografii Stańczakowej ta informacja stała się nieaktualna. Nakładem wydawnictwa Marginesy ukazały się bowiem "Poezje i prozinki", tom zawierający utwory wcześniej publikowane – choć dziś trudno dostępne – oraz zupełnie nieznane, czekające w archiwum przez trzydzieści i więcej lat na swoją premierę. Trzeba przyznać, że trafiają w swój czas. Dopiero od niedawna mówi się głośno o chorobach, takich jak depresja, a autorka "Ślepaka" robiła to już kilka dekad wcześniej.

W jaki sposób? Bez ogródek, z ironią, dystansem. Z czułością. Sentyment zostaje zastąpiony buntem. Są momenty euforii i żalu, dominują jednak opanowanie i nadzieja. Jest zabawnie i poważnie. Lirycznie i całkiem zwyczajnie.

"Jest w tych wierszach żółty kostium od Hanki, jeszcze z jej zapachem, szafirowe bolerko, na które patrzył w zachwycie Imek latem 1939 roku, okupacyjna sukienka w tulipany. I jest sweter Jasia, w którym sprzedawała bieliznę z getta. Ten cykl to całe jej życie" – pisze o "Dawnych sukienkach" Sobolewska. Motyw ten powraca w twórczości Stańczakowej. "Na co jej to widzenie dotykiem, / do rozróżniania kiecek?" – drwi Henryk w wierszu "Sceptyk". "Po co starej babie tyle kiecek?" – zastanawia się Miron w prozince "Kiecka wróciła". Sukienka – izraelska, błękitna, w czerwone cętki, oblamowana futerkiem – jest nie tyle atrybutem kobiecości, dziewczyńskości, ile wspomnieniem normalności.

"Kochałam barwy bardziej niż dźwięki" – przyznała literatka, a dowody na to znajdujemy w jej wierszach:

[...]
– Jakie morelowe niebo,
zupełnie morelowe.
Zapala zapałkę
mojej wzrokowej pamięci.
Widzę wielkie morele
na granacie nieba.
[...]
– Teraz niebo cytrynowe.
Cytrynowe…
Przypominam sobie –
Malują mój pokój.
– O, ten kolor –
i ciotka Cela
podaje malarzowi
żółtą cytrynę.

["Czasem widzę pamięcią"]

I w prozinkach:

Moja ociemniała znajoma przekładała głosy ludzi na barwy. Według niej jej wuj ma głos brunatny, a jej córeczka pomarańczowy.
– Pani ma taki żywy zielony głos – mówi do mnie.

Gdy pisze o ślepocie, jej wersy lśnią. Próbuje uchwycić w słowie blask, iskierkę nadziei. Wówczas Stańczakowa jest najbardziej liryczna, pogodna. Poważnieje, gdy dotyka tematu depresji, która nasila się na wiosnę: "bo ja na wiosnę / nie czekam / w mieszkaniu / w zamknięciu / depresja / ulica wciśnięta / w murów gorset". W poezjach jest bardziej powściągliwa, w prozinkach otwiera się na opowieść. Przeżycia realne mieszają się z historiami paranormalnymi, na przykład o diable plądrującym szafę.

Nela, bohaterka jednej z miniprzypowieści, mówi: "Ja mam mnóstwo snów. To moje drugie życie. Ciekawsze". Zapewne wielu pisarzy prowadzi w dziełach inny, bardziej ekscytujący żywot. Stańczakowa do nich nie należy, choć – jak przekonuje Sobolewska – "tracąc wzrok, musiała stworzyć siebie na nowo ciężką pracą". W jej twórczości dominuje autobiografizm i chociaż członkowie rodziny czy znajomi, których portretuje, czasem otrzymują nowe imiona, ona wydaje się zawsze być sobą: "Jestem niewidomą poetką. Lubię muzykę, medytacje, samotność. Czasami nie znoszę ludzi". Z Białoszewskim uwielbia się droczyć, przynajmniej na piśmie i nagraniach.

Nie lubi nadmiaru. "Chciałabym pisać bez słów. Haiku prawie mi to spełniły" – zanotowała. Tworzyła też haiku dla dzieci, czego podobno wcześniej nie praktykowano nawet w ojczyźnie tej formy poetyckiej. Siedemnastosylabowe miniatury Stańczakowej zostały opublikowane w Japonii w tłumaczeniu jej przyjaciółki, Michi Tsukady: w antologii poetów Europy Wschodniej oraz w książce poświęconej polskim kobietom.

Krzaki akacji
dziewczyna rwie listeczki
ona to przyszłość

"Czy zgodziłabyś się urodzić drugi raz, dajmy na to jako widoma, zdolna pisarka w Polsce, w 2030 roku?" – zapytał Białoszewski w fikcyjnej ankiecie. Stańczakowa zaprzeczyła: "Przyszłość ludzkości to dla mnie horror". Może niesłusznie się obawiała. W każdym razie ta "przyszłość" może i powinna zrekompensować jej lata zapomnienia. Wydawnictwa poczyniły już pierwsze kroki: Warstwy przypomniały "Dziennik we dwoje" (2015) i "Haiku" (2015), Znak wznowił "Ślepaka" (2022) i opublikował biografię pisarki (2024), Marginesy zajęły się wierszami i małą prozą (2024). Teraz kolej na czytelników.

Jadwiga Stańczakowa, "Poezje i prozinki"
Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2024
Liczba stron: 352
ISBN: 978-83-68-22669-0

poezja polska XX wieku

niepełnosprawność

sztuka osób z niepełnosprawnościami