Czesław Miłosz, "Rodzinna Europa"

Książka wydana w Paryżu w 1959 roku to jeden z najbardziej sugestywnych głosów w dyskusji nad treścią i formą europejskości.

Esej Miłosza został wydany przez Instytut Literacki jako 50. tom Biblioteki "Kultury". Ze środowiskiem Jerzego Giedroycia autor współpracował od ucieczki do Francji w 1951 roku, publikując m. in. "Zniewolony umysł " (1953), "Zdobycie władzy " (1955), "Dolinę Issy " (1955) czy "Traktat poetycki " (1957). Jego postać wzbudzała kontrowersje w środowisku emigracji, nie mówiąc o Polsce Ludowej, gdzie twórczość Miłosza miała status zakazanej. Kolejne dzieła przysparzały mu jednak międzynarodowego uznania. "Rodzinna Europa", adresowana przede wszystkim do czytelnika zagranicznego, doczekała się kilkunastu przekładów na języki obce. Znaczną popularnością cieszyła się także wśród rodaków, czego przykładem była opinia Marii Dąbrowskiej, która okrzyknęła książkę współczesnym odpowiednikiem "Pana Tadeusza".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Czesław Miłosz, 1953, fot. RDB/ATP/Universal Images Group/Forum

Obrazek

czeslaw_milosz_forum.jpg

Stare miejsce na ziemi

"Rodzinna Europa" to literackie studium czasów, miejsc i ludzi, które autor prowadzi metodą na poły autobiograficzną. Idzie śladem swoich wspomnień, biorąc je za pretekst do ukazania większego, socjologicznego obrazu. Koncentruje się na przedstawieniu losów i specyfiki Europy Wschodniej, traktowanej jako zapomniany na Zachodzie fragment bądź wariant europejskości. Od refleksji nad uniwersalnością kultury, która naszła narratora w domu pani Heleny Naef nad Lemanem w latach 50., zaczyna się cała książka:

Zobaczyłem tam stare skrzynie malowane na zielono, w czerwone kwiaty, i podobnie malowane łóżko z baldachimem, które służyło pokoleniom szwajcarskich chłopów. [...] Zapach tego strychu był swojski, taki sam jak w kątach znanych w dzieciństwie, ale kraj, z którego przychodziłem, był daleko i, jak diablik wyskakujący z pudełka, poruszałem się według praw mechanizmu tajemniczego dla moich tutejszych przyjaciół. Nawet ta wspólność upodobań do starych mebli, gdzie przechowuje się obecność ludzi minionych, kryła w sobie zasadniczą różnicę tonacji. Gdybym próbował wyjaśnić co one dla mnie znaczą, jakie postacie przywodzą na myśl, musiałbym żmudnie zaczynać od samego początku, plątać się w datach, w opowieściach o instytucjach, bitwach i obyczajach.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Dolina Issy" (1981) w reż. Tadeusza Konwickiego, nakręconej na podstawie autobiograficznej powieści Czesława Miłosza, fot. Polfilm / East News

Obrazek

fo_film_dolina_issy_konwicki_08_43043_0_0.jpg

Czego nie zrobił w toczonej po francusku rozmowie, to zrekompensował sobie w późniejszym o kilka lat eseju. W "Rodzinnej Europie" ochoczo wszedł w rolę historiografa, nie mając złudzeń, że czytelnik zachodni posiada nikłe pojęcie o dziejach wschodnich rubieży kontynentu. Nie chodzi tu jednak, przynajmniej do pewnego czasu, o Polskę. Miłosz urodził się w 1911 roku w Szetejniach nad Niewiażą, położonych na północ od Kowna, w pobliżu radziwiłłowskich Kiejdan i wśród wiosek, w których Kmicic poznawał i porywał był Oleńkę. Opowiada historię Wielkiego Księstwa Litewskiego, od końca XIV wieku związanego z Koroną Polską. Nie była to tylko przeszłość, bo "w otoczeniu, w którym rosłem, problem unii był często przedmiotem rozmów i wzbudzał gwałtowne kontrowersje", zaznacza autor.

Moja rodzina uprawiała kult odrębności – niby odrębności szkockiej, walijskiej czy bretońskiej. Wielkie Księstwo Litewskie było "lepsze", Polska była "gorsza", bo co poczęłaby bez nas, bez naszych królów, naszych poetów i polityków? W tej lokalnej dumie, bardzo w naszym zakątku rozpowszechnionej, przechowywały się resztki wspomnień o dawno minionej chwale. Polacy "stamtąd" tj. z etnicznego centrum, mieli opinię płytkich, niepoważnych a przy tym oszustów (koszta ponosił tutaj taki właśnie ów krewny antysemita, zanadto warszawski, zostając dla mnie symbolem "Polaka"). Cnotę określano jako odwrotność ich słomianego ognia, czyli jako upór i wytrwałość.

Miłosz wielokrotnie podkreśla, że wychował się w starym miejscu na ziemi, które starymi żyło sprawami. Nie naruszyła tego I wojna światowa ani rewolucja bolszewicka, które narrator przeżył z rodzicami w Rosji. Po powrocie nad Niewiażę wszystko było jak dawniej.

Rytm życia, taki sam jak od wieków, wyznaczały święta katolickie, uroczyste procesje, prace rolnicze i obrzędy chrześcijańsko-pogańskiej magii. Po słabych stosunkowo wstrząsach – jednym z nich była reforma rolna, dotykająca większych właścicieli – ten rytm utrzymał się aż do II wojny światowej. Wchodziłem w oszałamiającą zieleń, w chóry ptaków, w sady uginające się od owoców, w czarodziejstwo rodzinnej rzeki, tak niepodobnej do nieograniczonych niczym, posępnych rzek wschodniej równiny. Do dzisiaj jestem wdzięczny dziewczętom, które zadawały sobie wiele trudu, żeby splatać girlandy z liści i kwiatów służące do ozdoby kościoła.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wojciech Prażmowski, fotografia z cyklu "Miłosz. Tutejszy"., fot. Wojciech Prażmowski

Obrazek

Wojciech Prażmowski, fotografia z cyklu "Miłosz. Tutejszy"., fot. Wojciech Prażmowski

Między Wilnem a Paryżem

A jednak po I wojnie światowej zmieniło się jedno. Powstała niepodległa Rzeczpospolita Polska i niepodległa Republika Litewska. Spór o Wileńszczyznę zakończony zbrojnym wkroczeniem wojsk polskich oraz inkorporacją, unaoczniał, że dawne czasy, zakonserwowane w realiach zaboru rosyjskiego, dobiegły końca. Państwo litewskie nie uznało utraty Wilna (ani Suwałk czy Augustowa) i zerwało stosunki dyplomatyczne. W otoczeniu Miłosza istnienie odrębnych państw mogło być przyjmowane z niedowierzaniem. Dla "krajowców" czy "Polaków litewskich", jak określa się niemałą grupę mieszkańców Litwy historycznej, oczywista pozostawała łączność zarówno z dziedzictwem Wielkiego Księstwa Litewskiego, jak i z polską kulturą. Na początku XX wieku tryumfy święciło już jednak myślenie w kategoriach nowoczesnych narodów, rozróżnianych tu na zasadzie etniczno-językowej. W ten sposób uczeń wileńskiego gimnazjum państwowego rok szkolny spędzał w Polsce, a wakacje w Litwie (w domu rodzinnym), przekradając się przez granicę z pomocą przemytników (później wykorzystywali drogę przez Łotwę).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wilno, fot. Shao Chen Yang/Getty Images

Obrazek

wilno_gettyimages-1403705159.jpg

W "Rodzinnej Europie" czytelnik znajdzie dogłębną charakterystykę Wilna, w którym narrator ukończył gimnazjum im. Zygmunta Augusta oraz studia prawnicze na Uniwersytecie Stefana Batorego. "Prawie miasto jezuickie gdzieś w środku Ameryki Łacińskiej", otoczone polsko-litewskimi wioskami, odznaczało się szaleństwem baroku, wąskimi uliczkami i społecznym tyglem. Żyli tam Polacy, Żydzi, Litwini, Białorusini oraz Karaimi. Katolicy, Żydzi, prawosławni, ewangelicy i mahometanie. Społeczności o wielu poziomach wewnętrznego zróżnicowania, różnych stopniach pokory i fanatyzmu charakterystycznego dla obszarów pogranicza, z burzliwą historią i polityką w tle. Miłosz dostrzegał w tym podstawę dla mentalności typowej dla wschodniej Europy.

W pewnym sensie mogę uznać się za typowego wschodniego Europejczyka. Jak się zdaje jest prawdą, że jego differentia specifica dałaby się sprowadzić do braku formy – zewnętrznej i wewnętrznej. Jego zalety: łapczywość umysłowa, namiętność w dyskusji, zmysł ironii, świeżość uczuć, wyobraźnia przestrzenna czy geograficzna pochodzą z zasadniczej wady: pozostaje zawsze niedorostkiem, rządzi nim nagły przypływ albo odpływ wewnętrznego chaosu. Ale formę zdobywa się w społeczeństwach ustabilizowanych. Mój przykład wystarczy, żeby stwierdzić, jak wielkiego wysiłku wymaga przyswojenie sobie sprzecznych tradycji, norm i zbyt obfitych wrażeń [...]. Forma potrzebuje chyba pewnej ilości powszechnie przyjętych pewników, jakiegoś tła konformizmu, przeciwko któremu można się buntować, niemniej zakreśla on ramy silniejsze niż świadomość. W moim otoczeniu brakło nawet jednolitego gestu, towarzyskiego przepisu, jasnych reguł zachowania się przy stole. Prawie każdy spotykany człowiek był inny, nie przez jemu tylko właściwą swoistość, ale jako przedstawiciel zespołu, klasy czy narodu. Jeden żył w wieku XX-ym, drugi w XIX-ym, trzeci w XIV-ym. Dosięgłszy wieku dojrzewania nosiłem w sobie ruszające się i wykrzywiające się muzeum.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Uliczka w starej części Wilna, 1998, fot. Marcin Łukaszewicz / Forum

Obrazek

wilno_99_forum-0429690589.jpg

Bogate życie wileńskie autor ocenia z nieukrywanym subiektywizmem. Najbardziej nie lubi nacjonalistów, znaczki pocztowe kupuje w żydowskich sklepach, a jego bardzo religijna osobowość formuje się w konflikcie z katolickim księdzem, który uczy w polskim gimnazjum. Opowiada dalej o studiach, dołączeniu do Akademickiego Klubu Włóczęgów, zetknięciu z marksizmem, o środowisku katastrofistów i wileńskim życiu literackim. Przestrzega jednocześnie przed przesadzaniem z "prowincjonalną dziwnością" miasta, były tu w końcu sklepy obwieszone reklamami i amerykańskie filmy w kinach, a ludzie pracowali i odpoczywali tak, jak w wielu innych miejscach.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Paweł Jasienica, Czesław Miłosz, Teodor Bujnicki i Stefan Jędrychowski podczas kąpieli w czasie wycieczki kajakowej, rzeka Wilja, Wilno, 1930, fot. Forum

Obrazek

czeslaw_milosz_forum-0431347705.jpg

Na początku lat 30. młody literat udaje się w pierwszą podróż na Zachód. Już chwilę za granicą, w czeskim Litomyślu, wpada w oszołomienie. Pisze, że jego podziw dla "czeskiej schludności i dla stopy życiowej (...) kapelusznika wyjaśnia w skrócie kompleks zachodni u wszystkich ludzi ze wschodu". Największe wrażenie robi jednak Francja.

Jej symboliczny sens jako rdzenia Europy nie pozwala jej nigdy potępić, bo z każdego popiołu lęgnie się tutaj Feniks. Wolność tutaj możliwa jest nigdzie indziej nie do znalezienia, bo presja zbiorowego obyczaju zatrzymuje się dyskretnie na progu prywatnego domostwa i nikt nie jest zmuszony żyć tak jak jego sąsiad. Ale ceną wolności bywa nieraz obojętność na los milczących i poniżonych: żyj i umieraj jak chcesz. Robespierre, Słoń [koledzy Miłosza] i ja tłumaczyliśmy sobie, że esencja Francji wcieliła się w kapitalizm, czy kapitalizm wcielił się we Francję, aż ona i on stały się jednym. Co nie było głupie. Nie docenialiśmy jednak wagi minionych stuleci i nie znaliśmy tych krajów zachodnich, gdzie sąsiad podaje rękę, interesuje się nami – i w zamian żąda konformizmu.

W latach 30. Miłosz będzie jeszcze wracał do Paryża, spędzi tu ważny czas ze swoim starszym krewnym, Oskarem Miłoszem. Poznanie Zachodu rodziło pytanie o treść i zasięg kultury europejskiej, a więc i o Rosję, w której narrator przeżył I wojnę światową. "Rodzinną Europę" pisał już po kolejnej.

Czy cnota wyraża się w cierpliwym kształtowaniu krajobrazu przez wieki, krzątaniu się dokoła winnic, rzeźbieniu dębowych szaf Louis XIII i Louis XV, powolnym rytmie pracy sceptycznych i doświadczonych, którzy łagodzą wysiłek przerwami, z pogawędką i szklanką wina – czy też w nagłych porywach woli, zdolnej wznosić St. Petersburg na bagnach nad Newą i z pustych stepów wypuszczać międzyplanetarne pociski? Nie ma wspólnej miary tam, gdzie nie tak samo człowiek pojmuje swoje miejsce w świecie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Paryż, fot. Sylvain Sonnet/Getty Images

Obrazek

paryz_gettyimages-521676882.jpg

Pomimo wszystko

II wojnę światową Miłosz przeżył w Wilnie, a po włączeniu go do sowieckiej strefy okupacyjnej, w Warszawie. W 1945 roku wyjechał z poślubioną rok wcześniej żoną do Krakowa. Publikował w "Twórczości" i "Odrodzeniu". Zaangażował się w budowę Polski Ludowej, wkrótce wyjechał jako jej dyplomata do USA. Wrócił do kraju w 1950 roku. Uświadomiwszy sobie totalitarny charakter władzy komunistycznej, zdobył posadę sekretarza ambasady PRL we Francji, gdzie wyjechał w 1951 roku i wystąpił o azyl. Powodom swej ucieczki z Polski Ludowej poświęci "Zniewolony umysł", wydany w 1953 roku przez Instytut Literacki. W "Rodzinnej Europie", sześć lat późniejszej, spojrzy na wydarzenia z pewnego dystansu.

W swój ciepły uścisk brała mnie Europa [...]. Pomimo wszystko, rodzinna Europa. [...] I kiedy na pagórkach St. Emillion, koło miejsca gdzie zaledwie wczoraj stały wille rzymskich urzędników, oglądałem brunatne skiby ziemi w winnicach, próbując sobie wyobrazić wszystkie ręce kiedyś trudzące się tutaj, coś się we mnie odbywało. Takie przemiany w nas są co prawda powolne i na razie przed nami samymi ukryte. Stopniowo jednak przestałem się troszczyć o całą mitologię wygnania, tej strony i tamtej strony. Polska i Dordogne, Litwa i Sabaudia, uliczki Wilna i uliczki Quartier Latin zrastały się w jedno, nie byłem przecie nikim innym niż Grekiem, który przeniósł się z jednego do drugiego miasta.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Winnica w Alzacji, Francja, fot. Allard Schager/Getty Images

Obrazek

winnica_francja_gettyimages-2191202024.jpg

Ostatni rozdział książki poświęcony jest postaci "Tygrysa", czyli filozofa Tadeusza Krońskiego (zm. 1958), przyjaciela Miłosza, który wrócił do powojennej Polski i zaangażował po stronie władzy. Fragment ten zwykle odczytuje się jako kontynuację "Zniewolonego umysłu". Jego zakończenie pozostaje jednak zakończeniem "Rodzinnej Europy" - wyraźną parabolą do refleksji nad jedną Europą, której wschodni mieszkańcy pozostają odmienni od zachodnich, a także od tych, którzy w Europie nie mieszkają.

Różniliśmy się od Rosjan przez brak błogosławionej patriotycznej chmury, przesłaniającej świadomość. Uciekając się do usprawiedliwień, nie mogliśmy uciec się do najwygodniejszego, jakiego dostarcza potęga własnej ojczyzny, zdobywana choćby nieskromnym kosztem. [...] Różniliśmy się też od lewicowców tzw. Zachodu, bo oni piastowali legendę, a nam miesiące i lata tej legendy kroiły żywe ciało. Ich wiary strzegła nieznajomość geografii i historii krajów odległych o kilka godzin lotu i mniemali, że dowiadują się dosyć o powikłanych konfliktach wspólnot ludzkich czytając encyklopedię – niepoprawni Bouvard i Pécuchet Flauberta. Ukształtował ich wiek mieszczańskiego indywidualizmu, nagle bili się w piersi i imali się sprawy publicznej – dla nas tylko neofici, bo my mieszczańskiego indywidualizmu nie mieliśmy za sobą i już przez to, że czerpaliśmy z innego dziedzictwa, hołdowaliśmy innej tradycji. [...] My jednak odkryliśmy, że eliksir młodości nie jest urojeniem, właśnie dlatego, że zaglądnęliśmy w głąb piekieł naszego stulecia. [...] Gdyż cudowny eliksir jest to pewność, że nasza wiedza o tym, co ludzkie, nie ma kresu, że nie przystoi nadymać się powagą, bo każde nasze osiągnięcie spada we wczoraj, zawsze więc jesteśmy uczniami wstępnej klasy. Podejrzewam, że tam, gdzie na niezmiennym niemal tle jednostka odbywa swoją wyprawę od dzieciństwa po starość, gdzie nie burzą jej przyzwyczajeń zmienne koleje społecznego ładu, zbyt łatwo popada w melancholię rzeczy zastanych i nieprzejrzystych. Dwudziestoletni wymawiają wtedy z grymasem znużenia fałszywy aforyzm: "wszystko to już było".

Nie są to ostatnie słowa książki.

Czesław Miłosz
"Rodzinna Europa"
Instytut Literacki, Paryż 1959
liczba stron: 246
oprawa: miękka