Michał Głowiński - Życie i twórczość | Artysta

Humanista, erudyta, znakomity historyk i teoretyk literatury. Był autorem ponad trzydziestu publikacji naukowych i prozatorskich, chociaż nie uważał się za pisarza. Odszedł 29 września 2023 roku. 4 listopada skończyłby 89 lat.

ndz., 11/04/1934 - 12:00 - pt., 09/29/2023 - 12:00

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Michał Głowiński, fot. Włodzimierz Wasyluk / Reporter

Text positon (deprecated)

Center

Wotum nieufności

Był uważny na słowa. Gdy jeszcze nie znał ich sensu, używał wyobraźni. Pisał o tym w "Czarnych sezonach", na przykład "getto" widział jako ciągnięty przez kilkanaście koni wielopiętrowy powóz, w którym nie zabraknie okien, by móc "się przyglądać nieznanemu światu". Prawdziwego znaczenia tego słowa nauczyło go doświadczenie.

W getcie miał trzy skarby: szachy – partie rozgrywał sam ze sobą albo ze szmalcownikiem, atlas świata – pozostawiony przez jednego z sąsiadów wywiezionych do Treblinki, tom baśni braci Grimm – jedyna dostępna wówczas lektura, rozpadająca się w dłoniach, zapewne znana większości niemieckich oprawców. Po wojnie czytał książki o obozach koncentracyjnych, zbrodniach, umieraniu. Później zaczął poszerzać swój repertuar o klasykę: Żeromski, powieści tłumaczone przez Boya-Żeleńskiego, klasyków rosyjskich w polskim przekładzie. W rozmowie z Grzegorzem Wołowcem przekonywał: "Ucieczka w klasykę stanowiła votum nieufności dla socrealizmu". Powtarzał, że "Ferdydurke" wypożyczona z pruszkowskiej biblioteki miejskiej to jedna z najważniejszych lektur jego życia. Szczególną publikacją była też encyklopedia Gutenberga w zielonej oprawie ze złoceniami, wydana jeszcze przed wojną. W opowieści autobiograficznej "Kręgi obcości" pisał:

Jestem wielkim dłużnikiem tego dzieła [...]. Czytałem te tomy na różne sposoby. Czasem brałem z etażerki ten czy inny z dwudziestu woluminów, otwierałem go na chybił-trafił i czytałem hasła, na które akurat natrafiłem, czasem wybierałem według tematów, niekiedy zaś poszukiwałem wiadomości o jakiejś konkretnej sprawie.

Czytał wyrywkowo, bez przymusu. Dla przyjemności i dla pożytku, bo to właśnie dzięki encyklopedii przyswoił hasło "homoseksualizm", które pomogło mu w określeniu własnej tożsamości. Wielotomowa publikacja była zaledwie ułamkiem, a może nawet promilem ogromnego księgozbioru poukładanego w potrójnych rzędach. Kilka lat temu stwierdził, że książki są jedyną rzeczą materialną, do której przywiązuje wagę, choć już dawno stracił nad nimi kontrolę. Jednak to przede wszystkim w nich szukał informacji, używał tradycyjnych narzędzi filologicznych, nie znosił komputerów i internetu. Rzeczy osobiste i literackie zapisywał ręcznie za pomocą otrzymywanych w prezencie piór wiecznych.

Ściśle prywatne

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Michał Głowiński, fot. Andrzej Georgiew/Forum

Obrazek

michal_glowinski_forum-0429710300.jpg

Nie umiał czytać nut ani grać na żadnym instrumencie. "Jestem przekonany, że gdybym zaczął się uczyć grać, to studiowałbym nie polonistykę, ale muzykologię" – zwierzył się w tomie rozmów "Czas nieprzewidziany". Jedną z pierwszych rzeczy, którą rodzice Głowińskiego kupili po wojnie, był aparat radiowy. Wyczekiwał audycji Polskiego Radia, uwielbiał Bacha i barok, z przyjemnością słuchał muzyki kameralnej. Nie potrafił powtórzyć najprostszej melodii, ale doskonale rozpoznawał utwory. Muzykę uważał za "szczyt sztuk". Napisał kilka tekstów o jej związkach z literaturą, choć twierdził, że nie potrafiłby dokonać analizy utworu muzycznego. "Dla mnie słuchanie muzyki jest ściśle prywatne" – mówił. Zapytany przez Grzegorza Wołowca o to, jak zmienił się sposób jej funkcjonowania w XX wieku, odpowiedział, że dobrą stroną jest możliwość codziennego kontaktu z muzyką poprzez media, ale "robienie z utworów Beethovena tła dźwiękowego do jedzenia kotletów, a nawet do konsumpcji bardziej wyrafinowanych potraw, jest barbarzyństwem".

Skoro więc nie muzyka, to literatura. Pociągała go perspektywa nieustannego czytania, w przeciwieństwie do językoznawstwa, które wydało mu się nudne i mało inspirujące. "Gramatyka była rzeczywistością samoistną i nieprzemakalną, nie wchłaniała impulsów napływających z zewnątrz" – pisał w autobiografii. Musiał zmienić zdanie, bo jego późniejsze rozprawy poświęcone nowomowie są nieocenionym źródłem wiedzy dla badaczy języka – nie tylko analizują teksty publicystyczne związane z doktryną komunistyczną, lecz także utrwalają ulotne bon moty, opinie, komentarze. "Język jest cudownym sejsmografem" – zauważył.

Polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim ukończył w 1955 roku i przez kilka lat pracował w Katedrze Teorii Literatury. Debiutował jak wielu innych jako krytyk literacki. Po latach uznał, że praktyka recenzencka to doskonała szkoła pisania, choć do juweniliów nie chciałby wracać. Gdy stawiał pierwsze kroki w "Życiu Literackim", był nieśmiałym dwudziestojednoletnim młodzieńcem, ale

kiedy siadałem do biurka i pisałem o takim czy innym tomie wierszy, nowel czy – rzadziej – o powieści, to nie miałem oporów i formułowałem opinie tak, jakbym był pięćdziesięcioletnim doświadczonym krytykiem.

Za swój właściwy debiut uważał omówienie "Poezji 1940–1954" Kazimiery Iłłakowiczówny opublikowane w "Twórczości" w 1955 roku. Raz redakcja odrzuciła jego tekst – fragment pracy doktorskiej poświęconej poetyce Tuwima w kontekście polskiej tradycji literackiej. To była zresztą jego pierwsza książka, opublikowana w 1962 roku.

Interludium paryskie

Okładka książki "Kręgi obcości. Opowieść autobiograficzna", autor: Michał Głowiński, fot. Wydawnictwo Literackie

"Młodości nie zmarnowałem" – stwierdził w "Kręgach obcości". Przynajmniej zawodowo, bo jego "świat osobisty" do początku lat 60. "był całkowicie pusty". W 1958 roku Głowiński rozpoczął pracę w Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. Jego ideałem była "nauka o literaturze wolna od wszelkich uwikłań ideologicznych". Z czasem oswoił to miejsce, przywiązał się do ludzi, czego nie udało mu się dokonać w czasach szkolnych (o zakończeniu tego etapu edukacji mówił jako o wyzwoleniu).

Miło wspominał ośmiomiesięczny pobyt na stypendium w stolicy Francji w 1963 roku (nie był to jego pierwszy wyjazd za żelazną kurtynę, w 1958 roku gościł bowiem kilka tygodni u rodziny w Sztokholmie). Okres ten nazywał "interludium paryskim". Nie chciał podbijać miasta jak bohaterowie czytanych przez niego książek, ale pragnął je zobaczyć i poznać. Godzinami przesiadywał w Bibliothèque Nationale, wędrował nie tylko wytyczonymi przez przewodniki turystyczne szlakami, lecz także kontrastującymi z nimi pobocznymi, zaniedbanymi ulicami. Miał okazję spotkać Witolda Gombrowicza i Konstantego Jeleńskiego. Zapewniał:

Mój Paryż kanoniczny nosi datę roczną 1963, jest tym Paryżem, w którym nie było jeszcze wielu nowoczesności, Biblioteka Narodowa znajdowała się w wiekowym gmachu, nie wybudowano jeszcze dzielnicy Défense, po mieście krążyły staroświeckie autobusy z otwartą z tyłu platformą. Ta wersja kanoniczna w mojej wizji i w moim doświadczeniu jest jedyną możliwą, nigdy już nic się w tej materii nie zmieni.

Po powrocie do kraju czekała go przeprowadzka do stolicy z Pruszkowa, gdzie spędził dzieciństwo, zanim przeniesiono go do getta warszawskiego. Był już członkiem Związku Literatów Polskich (i pozostał nim do zawieszenia organizacji w stanie wojennym). Łudził się jeszcze, że wydarzenia polityczne go nie dotyczą. Zignorował wezwanie związku do podpisania kontrlistu wobec inicjatywy 34 literatów i uczonych. Wyjaśnił:

Podpisanie nie wchodziło w grę, bo od pierwszego momentu byłem świadom, że gdybym to uczynił, musiałbym o sobie myśleć jako o świni, no i straciłbym twarz, wstydziłbym się pokazywać ludziom.

Wobec nieuchronnie zbliżającego się Marca ‘68 jego zainteresowania przesunęły się ku językowi oficjalnej propagandy, choć pierwsze szkice pisał do szuflady. Jawnie zajmował się historią literatury i poetyką, kontynuował badania nad Tuwimem i niezmiennie ulubionym Leśmianem, nad którym pochylił się w pracy magisterskiej. Habilitował się na podstawie części "Porządku, chaosu, znaczenia" oraz fragmentów pracy o prozie modernistycznej, zaś rozprawę o powieści młodopolskiej ukończył w 1968 roku. Po latach wspominał:

Jestem w tym szczęśliwym położeniu, że nie muszę się wstydzić żadnego opublikowanego w PRL-u słowa, tak jak nie musi się wstydzić większość moich rówieśników – instytutowych kolegów.

Na słowo

Okładka książki "Papuga i ratlerek"autor: Michał Głowiński, fot. Wielka Litera — Okładka książki "Papuga i ratlerek" autor: Michał Głowiński, fot. Wielka Litera

Ominęła go antysemicka nagonka Marca ‘68. Tłumaczył to sobie pracą w Instytucie Badań Literackich, bo "w PAN-owskich placówkach rugów marcowych nie było" (podobno zostawiono to na później, ale już nie zdążono się z nimi rozprawić). W młodości Głowiński omijał temat żydowskiego pochodzenia – bynajmniej nie ze wstydu, w czasach szkolnych zapewne obawiał się agresji, jednak o milczeniu decydowała przede wszystkim głęboka trauma. W opowieści autobiograficznej zastanawiał się:

Nie mogę jednak nie zadać sobie pytania, czy wojna, okupacja, Zagłada skończyły się we mnie, myślę, a w istocie jestem pewien, że nie, one we mnie trwały przez długie lata, przybierając różnorakie kształty, trwają nadal i trwać będą do dni moich ostatnich.

Wyobcowanie, jakie odczuwał we Francji, nie towarzyszyło mu podczas pobytu w Holandii. W roku akademickim 1973/1974 prowadził cykl wykładów na temat teorii literatury w Polsce. Pisał mniej, chociaż powstały wówczas szkice o Julianie Przybosiu oraz "Portret Marchołta". Po powrocie do Warszawy kontynuował – z przerwami – sporządzanie luźnych notatek o języku propagandy, pisanych na gorąco, stanowiących rodzaj kroniki. Obszerne studium dotyczyło okresu stanu wojennego. Po latach zgromadzone teksty zostaną wydane w kilku tomach, m.in.: "Nowomowa po polsku", "Marcowe gadanie", "Peereliada", "Mowa w stanie oblężenia". Głowiński skromnie utrzymywał, że w dziedzinie językoznawstwa jest amatorem, jednak nikt z lingwistów nie podjął się wówczas tak ważnego tematu. W "Czasie nieprzewidzianym" zapewniał:

Gdybym nie przeszedł przez surową szkołę strukturalizmu, gdybym nie czytał prac językoznawczych wielkich strukturalistów, to bym tego nie umiał robić [...]. Gdybym nie zajmował się analizowaniem skomplikowanych i wybitnych utworów literackich, przede wszystkim poetyckich, to bym nie umiał analizować tego bełkotu.

Wraz z Januszem Sławińskim, Aleksandrą Okopień-Sławińską i Teresą Kostkiewiczową stworzył lekturę obowiązkową w kręgach polonistów – "Słownik terminów literackich". Pierwsze wydanie ukazało się w 1976 roku, drugie zostało wstrzymane na kilkanaście lat przez cenzurę ("Wniosek nasuwał się sam: »Słownik«, dystansujący się wobec realizmu socjalistycznego, jest antyradziecki"). Głowińskiemu przypadło zdefiniowanie takich haseł jak "barok" (którym nigdy się nie zajmował), "realizm socjalistyczny" (kłopotliwe ze względu na cenzurę) czy "donos" (pojęciem opisanym trochę dla zabawy: "Zająłem się donosem jako gatunkiem literackim. Mnie to przyszło do głowy jako rodzaj żartu, ale pisałem je z pełną powagą").

Głowiński nie mógł już odciąć się od polityki. Podpisał deklarację założycielską Towarzystwa Kursów Naukowych (1978) oraz apel 64 uczonych domagających się zwolnienia internowanych naukowców (Sierpień ‘80). Pragnął uczestniczyć w grudniowym strajku środowiska, lecz znajdując się już w Pałacu Staszica, musiał opuścić zgromadzenie z powodu klaustrofobicznego lęku towarzyszącego mu od dziecka. Nie znając okoliczności, jeden ze znajomych wytknął mu nieobecność w swoim dzienniku. Głowiński wyznał w książce autobiograficznej:

Notatka ta sprawiła mi przykrość, potwierdzając zresztą, że skazująca na tortury klaustrofobia w narzuconych mi kręgach obcości zajmuje ważną pozycję. Określa moje istnienie, a ta prawda nie zawsze oczekiwać może na zrozumienie.

Znak zapytania

Okładka książki "Tęgie głowy. 58 sylwetek humanistów", autor: Michał Głowiński, 2021, fot. Wielka Litera

W latach 80. Głowiński niewiele publikował, za to częściej wyjeżdżał za granicę. Leczył nadciśnienie tętnicze, mocno przeżył śmierć matki, niedługo później – na początku lat 90. – ojca. Był jedynakiem i zawsze postrzegał siebie jako odludka i samotnika. Teksty autobiograficzne, przed publikacją których długo się wstrzymywał, określał jako "gadanie z samym sobą". Od dawna myślał o zrelacjonowaniu doświadczeń z Zagłady, choć ciągle wydawało mu się, że jest niedojrzały zarówno psychicznie, jak i pisarsko. W końcu zdecydował się na ten krok i w 1998 roku ukazały się wspomnieniowe "Czarne sezony", przywołujące okres okupacji. W 2010 roku opublikował "Kręgi obcości", obejmujące już całe życie filologa.

Mówił, że interesuje go poetyka w zderzeniu z dyskursem społecznym i z historią. Te autobiograficzne książki właśnie takie są: wnikliwie i ożywczo odzwierciedlają krajobraz literacki Polski drugiej połowy XX wieku, uważnie i na chłodno analizują zmiany polityczne oraz społeczne, stawiają pytania, często niewygodne, i wyciągają surowe wnioski. Autor nie szukał efektownych historii, ale pracował nad językiem. Pisał prosto i uczciwie. Nigdy nie myślał o sobie jako o pisarzu. Tłumaczył, że nie potrafi stworzyć fikcji ani poprowadzić dialogu. Dlatego sięgał po opowiadanie, które "może być bliskie literaturze faktu". W książkach narracyjnych – jak je nazywał – "Kładce nad czasem", "Carskiej filiżance" czy "Papudze i ratlerku" łączył wątki fikcyjne z autobiograficznymi. Zmieniał realia, nazwiska, nazwa Pruszków rzadko pada wprost – było to po prostu Miasteczko.

Gdy wspominał o sukcesach zawodowych, przemawiała przez niego nieudawana skromność. Na przykład fakt nominacji profesorskiej w 1976 roku "należało" odnotować, a "profesura miała bodaj większe znaczenie dla rodziców niż dla mnie". Gdy pisał o innych, to zawsze z szacunkiem, często ukrywał personalia osób, które sprawiły mu zawód. W stosunku do literatów był bardziej wylewny, z chęcią rozprawiał o ich twórczości, padały nawet zdania typu: "Kochanowski jest cudem języka!". Portrety 58 humanistów naszkicował w ostatniej książce "Tęgie głowy", wydanej w 2021 roku. "Czas nieprzewidziany", czyli "rozmowę rzekę" z Grzegorzem Wołowcem przeprowadzoną w kilku odsłonach od września 2015 do lipca 2016 roku zakończył refleksją na temat starości. Powiedział:

Nie wiem, czego jeszcze doczekam, kiedy moja fabuła, moje poznawanie fabuł się przerwie, a stanie się to, niewątpliwie, niebawem. Chciałbym w związku z tym tę swoją, jak się teraz mówi, nie opowieść, ale narrację, zakończyć znakiem zapytania.

#instytut badań literackich

językoznawstwo

autobiografia

współczesna literatura polska

zagłada żydów