Drgające pierwiastki duszy: kompozytorzy o sacrum w muzyce

swieta_lipka_organy_fot_przemyslaw_skrzydlo_ag_2011_prz110809_128-s.jpg, default, Organy w Sanktuarium Maryjnym w Świętej Lipce, fot. Przemysław Skrzydło / Agencja Wyborcza

#muzyka

W listopadzie 2022 roku w Londynie odbędzie się druga edycja festiwalu "Joy & Devotion", na którym cenione zespoły chóralne wykonają muzykę polskich kompozytorów żyjących pomiędzy XIII a XXI wiekiem. Co o pisaniu muzyki sakralnej mówią twórcy tych utworów?

"Mam nadzieję, że nie zostanie mi to poczytane za bluźnierstwo, ale rola artysty polega na próbie zmierzenia się ze Stwórcą", mówił Wojciech Kilar w wywiadzie udzielonym Annie Sekudewicz w 2001 roku, zaraz po warszawskiej premierze "Missa pro pace", milenijnej mszy w intencji pokoju. "To znaczy to jest próba, oczywiście na naszą ziemską miarę, powtórzenia aktu stwórczego". Kilar podkreślał, że – poza twórcą i wykonawcą – dzieło potrzebuje jeszcze odbiorcy:

I czy rzeczywiście coś zostało stworzone, czyli czy to jest żywe, czy też to jest martwy płód, to o tym decyduje publiczność.

Publiczność zgromadzona w kościele St Martin-in-the-Fields położonym przy Trafalgar Square usłyszy jego rzadko wykonywany "Agnus Dei", utwór bardzo oszczędny w formie, utrzymany w powolnym tempie.

Innym mistrzem muzycznej powolności był Henryk Mikołaj Górecki, który raz zauważył: "Wszyscy dyrygenci chcą ożywić moją muzykę, a mnie przecież nie o to chodzi. Trzeba mieć czas, aby słuchać muzyki Góreckiego". Śląski kompozytor podczas dyskusji okrągłego stołu w Akademii Teologii Katolickiej w 1988 roku mówił:

Dla mnie muzyka jest rezultatem religijnej koncentracji i medytacji. Wszystkie nuty, kreślone na pięcioliniach, są komentarzem do tych spraw i rzeczy, które widzę i przeżywam. Cieszę się tym, co widzę, i podziwiam Tego Kogoś, który to wszystko stworzył.

Podczas festiwalu "Joy & Devotion" odbędzie się brytyjskie prawykonanie "Veni, O mater terrae" oraz "O, mater semper alma" – poruszających tematykę maryjną dwóch kompozycji Góreckiego z cyklu "Pieśni kościelne".

A co o swoim podejściu do sacrum w muzyce mają do powiedzenia inni kompozytorzy, których utwory zostaną zaprezentowane na londyńskim festiwalu?

Czym jest duchowość w muzyce?

przybylski dariusz.jpg — Dariusz Przybylski, fot. dariuszprzybylski.eu

Dariusz Przybylski: Muzyka jest duchowością.

Jan Krutul: Muzyka ma w sobie niedefiniowalny pierwiastek, który sprawia, że drgają struny duszy. Niektóre dzieła, wykonania, koncerty, to doświadczanie kontaktu z pięknem w jego najczystszej postaci. Wchodzenie w głębię daleko wykraczającą poza same dźwięki.

Roxanna Panufnik: Myślę, że duchowość i muzyka są blisko ze sobą związane. Nie są czymś namacalnym, nie można ich dotknąć.

Aleksandra Chmielewska: Duchowość w muzyce jest dla mnie wynikiem aktu – całkiem niezwykłego – "zamknięcia" energii ludzkiej w utworze. Przeniesienia jakiegoś rodzaju osobistej wibracji z twórcy na dzieło sztuki. Sztuka jest dla mnie jedną z najdoskonalszych form przejawiania się duchowości w świecie doczesnym – ciekawie pisał na ten temat Wassily Kandinsky w bardzo dla mnie inspirującym traktacie "O duchowości w sztuce".

Poza tym jest to bardzo szerokie pojęcie. Interesuję się duchowością, intensywnie poszukuję jej śladów w świecie, ale warto podkreślić, że nie traktuję żadnej religii jako tej jedynej słusznej.

Marcin Łukaszewski: Inaczej to pojęcie może być rozumiane w religiach niechrześcijańskich, a i w różnych odłamach chrześcijaństwa będziemy rozpatrywać ten problem inaczej. Dla mnie duchowość w muzyce nie musi się odnosić tylko do muzyki sakralnej – tu o wiele lepsze pojęcie zaproponował prof. Stanisław Dąbek – muzyka konfesyjna (czyli związana z wyznaniem). Muzyka duchowa, owo niemieckie Geistliche Musik, może się bowiem odnosić nie tylko do tematu religijnego, ale też np. do wewnętrznych przeżyć kompozytora; zauważmy jednak, że inaczej te odczucia, które twórca chce przekazać światu, będą rozumiane przez niego samego, a inaczej przez publiczność.

Mówiąc inaczej: duchowość to coś, co porusza, zmusza do myślenia, czasem przyczynia się do pogłębienia wiary, a czasem – tak też bywa – odbiorca podchodzi do muzyki sakralnej obojętnie pod względem religijnym, czysto estetycznie. Duchowość może być inaczej interpretowana przez liturgistów czy osoby konsekrowane, a inaczej przez kompozytorów. Na przykład dla Góreckiego czy Kilara (wspominali o tym w wywiadach) święty mógł być nawet menuet Mozarta czy preludium Chopina. To zależy od intencji kompozytora.

Michał Ziółkowski: Dla mnie duchowość w muzyce znajduje się w tych jej elementach, których nie potrafię nazwać. Nie wierzę w muzykę sakralną jako gatunek. Dla mnie osobiście tekst sakralny nie definiuje muzyki jako sakralnej. Staram się zarezerwować ten termin dla takiego rodzaju sztuki, która ma niezwykłą siłę oddziaływania. Historię muzyki traktuję jako świadectwo tego, że nie jesteśmy oderwani od pewnej tradycji, istnieje pewna ciągłość twórczości, co jest pocieszające na swój sposób.

Czym jest muzyka sakralna?

Миниатюра — Roxanna Panufnik, fot.: Paul Marc Mitchell / materiały promocyjne artystki

Roxanna Panufnik: Muzyką pomagającą wyrażać przesłanie towarzyszącego jej tekstu, uwydatniając jego znaczenie dla słuchacza.

Marek Raczyński: Moja osobista definicja muzyki sakralnej niekoniecznie pokrywa się z definicją zawartą w dokumentach kościoła. Dla mnie muzyka sakralna to taka, która umożliwia człowiekowi kontakt z rzeczywistością pozamaterialną i pozazmysłową. To muzyka odrywająca nas od codzienności, stawiająca w obliczu ważnych pytań o znaczenie egzystencji i sens przemijania. To muzyka zapraszająca do głębokiego wglądu w siebie i odnalezienia odpowiedzi na pytanie: "W co, tak naprawdę, wierzę"?

Jan Krutul: Nie każda muzyka religijna jest sakralna. Sacrum dotyka tajemnicy, szuka wymiaru pozamaterialnego, transcendentalnego. Sam tekst sakralny nie wystarczy, jeśli będzie wyłącznie pretekstem do miłych dla ucha dźwięków. Sacrum to wejście w bogactwo treści, które są jeszcze głębiej niż warstwa słów. Moim zdaniem muzyka poprzez swoje przymioty jest tą formą sztuki, która najbardziej dotyka sfery sakralnej. Wszakże aniołowie przed Tronem Boga nie rzeźbią, nie malują, nie tańczą, a śpiewają wieczne Sanctus.

Marcin Łukaszewski: Na to pytanie nie da się odpowiedzieć jednym zdaniem. Przed wielu laty poświęciłem temu cały rozdział swojej pracy doktorskiej. I owszem, można to pojęcie rozumieć tak, jak dokumenty Kościoła katolickiego (np. rozdział VI Konstytucji o Liturgii Świętej Soboru Watykańskiego II), czyli jako muzykę świętą (musica sacra), a więc taką, która jest związana z obrzędami liturgicznymi. To jednak dość wąskie rozumienie – kompozytorzy interpretują je szerzej, bowiem piszą nie tylko z myślą o liturgii, lecz także (a może przede wszystkim) z myślą o wykonaniu na koncercie, wysłaniu partytury na konkurs, nagraniu. Różne są też poziomy wnikania w temat związany z religią – to może być tekst religijny (i tu są różne poziomy – najczęściej, jeśli twórcy sięgają po łacinę – są to teksty liturgiczne, ale mogą to być też wiersze o tematyce religijnej, czasem pojedyncze słowa, np. Amen czy Alleluja etc.), w utworach instrumentalnych to mogą być cytaty np. z monodii liturgicznej (czyli powszechnie zwanego chorału gregoriańskiego) czy z polskich pieśni kościelnych, albo sam tytuł, który takie wątki sugeruje. Bywają oczywiście też opery czy oratoria o tematyce religijnej. Dlatego najbardziej pojemnym pojęciem byłoby sformułowanie "muzyka o tematyce religijnej", w którym mieści się zarówno muzyka kościelna, sakralna, religijna, śpiew gregoriański itp.

Najkrócej mówiąc: dla wielu twórców muzyka sakralna jest sposobem na wyrażenie swojej wiary i wiąże się z potrzebą przekazania swoich odczuć szerszemu gronu odbiorców, podzieleniem się z nimi tą aurą. Często można się spotkać z przekonaniem, że nie każda muzyka religijna jest sakralna, że sacrum to coś więcej niż sam temat religijny.

Aleksandra Chmielewska: Nie jestem pewna, czy potrafię odpowiedzieć na to pytanie, ponieważ nie utożsamiam się do końca z żadną religią. Pojęcie "sacrum" wiążę z najwyższą formą energii, najbliższą Bogu, najbardziej oświeconą. Idąc za Davidem R. Hawkinsem, wierzę, że my – twórcy (jak i wszyscy inni ludzie) jesteśmy na różnych poziomach świadomości, i co za tym idzie, jesteśmy "nośnikami" treści duchowych różnej jakości. Zatem kompozytorzy, którzy znajdują się na najwyższych poziomach świadomości (oświecenie, pokój, radość, miłość) – mają dostęp do treści duchowych najbliższych Bogu, najbliższych sacrum. I taką samą "boską" energię przenosi ich muzyka.

Dariusz Przybylski: Muzyka sakralna ma wzbogacać nasze przeżywanie duchowości.

W jaki sposób odnoszą się państwo do historii muzyki?

Roxanna Panufnik: Często używam cantus planus – uwielbiam ten brak regularnego metrum i brzmienie jak z innego świata.

Marek Raczyński: Mój stosunek do historii muzyki najlepiej oddaje cytat zaczerpnięty z jednego z esejów Umberto Eco: "Bernard z Chartres mawiał, że jesteśmy jak karły na ramionach olbrzymów i możemy widzieć dalej niż oni nie z powodu naszego wzrostu i ostrości wzroku, lecz dlatego, że stojąc na ich ramionach, znajdujemy się wyżej od nich". Przyszliśmy na świat, w którym dorobek twórców minionych epok jest faktem. Możemy go twórczo rozwijać, możemy z nim polemizować, ale chyba nie sposób zaprzeczyć temu, że jest. Osobiście bardzo często w kompozycjach odnoszę się do dzieł powstałych w epokach minionych. Stosuję je jako inspirację, czy też jako punkt wyjścia do własnych artystycznych poszukiwań.

Thumbnail — Jan Krutul, fot. fb.com/jankrutulofficial

Jan Krutul: Żadne nowopowstające dzieło nie wyrasta w próżni, ale jest w pewien sposób zakorzenione w kulturze. Rozkwita, czerpiąc z tradycji, wchodząc w polemikę, dialog lub zrywając z nią. W intertekstualnej kulturze staramy się budować własne muzyczne światy, ale w każdym przypadku dzieło osadzone jest w kontekście. W każdej epoce twórca miał możliwość spoglądania wstecz na dzieła swoich poprzedników, wnosząc do rozwoju muzyki cegiełkę własnej twórczości. Z dzisiejszej perspektywy widzimy i doświadczamy dzieł Bacha, Mozarta, Pendereckiego, ale zakryte jest przed nami to, co dopiero powstanie. To sprawia, że z szacunkiem podchodzę do historii muzyki, mogąc czerpać z tego skarbca osiągnięć wcześniejszych kompozytorów.

Aleksandra Chmielewska: Zdarza mi się stosować współbrzmienia tonalne i wykorzystywać stare, sprawdzone techniki kompozytorskie – takie, jak np. fugato czy fuga. Staram się jednak nie naśladować idiomów danych kompozytorów i nie wykorzystywać zbyt dosłownych inspiracji, żeby nie ograniczać własnej wrażliwości. Wyjątkiem jest utwór "Nunc scio vere", który powstał na zamówienie Sławomiry Raczyńskiej i zespołu Minimus, gdzie niejako założeniem było odwołanie do muzyki Wacława z Szamotuł. Nawiązałam w nim do utworu Szamotulczyka pod tym samym tytułem, posługując się m.in. cytatami z jego kompozycji.

Michał Ziółkowski: Z historią (chcąc nie chcąc) prowadzimy pewien dialog, przykładowo tworząc muzykę do tekstów, które zostały wcześniej opracowane. Do komponowania muzyki odnoszącej się do sacrum (mam nadzieję) inspiruje mnie cisza i nadzieja. Zazwyczaj są to szczególne momenty w moim życiu, o których myślę jako o pograniczu światła i cienia.

Dariusz Przybylski: Jestem całkowicie zanurzony w historii muzyki, dlatego trudno mi się odnieść do pytania.

Jacy twórcy, zjawiska inspirują państwa w komponowaniu muzyki odnoszącej się do sacrum?

Marcin Łukaszewski: W pisaniu muzyki o tematyce religijnej odniesienie się do historii muzyki wydaje się bardzo ważne, bowiem często twórcy sięgają np. do śpiewu gregoriańskiego czy pieśni kościelnych, stosują cytaty lub stylizacje. Dzisiejsza muzyka sakralna ma więcej wspólnego z wielowiekową historią aniżeli z dwudziestowieczną awangardą, stąd pisanie na powrót tonalne (pojawiły się, jak wiemy, określenia typu nowa tonalność, neotonalność czy nowa prostota). Dla mnie inspirujący był śpiew gregoriański, ale traktuję go jako motyw, czasem cytat, nie zaś jako podstawę rozwoju danego utworu.

Śpiewając przez 10 lat w chórze, poznałem niezliczone ilości utworów chóralnych, zarówno sakralnych, jak i świeckich – to z pewnością zakotwiczyło się gdzieś w mózgu i później rezonowało we własnych utworach. Tego nie da się oddzielić. Spośród kompozytorów piszących na chór, którzy wywarli na mnie duży wpływ, chociaż w swoich utworach nie odwołuję się do nich bezpośrednio, mogę wymienić H. M. Góreckiego, F. Poulencka, F. Mendelssohna, E. Whitacre’a, A. Pärta czy J. Tavenera. Inspirujące są też chorały i motety J. S. Bacha czy polifonia renesansu, ale we własnych utworach staram się wyrazić to, co czuję i wówczas nie myślę o tym, czy dany utwór może się upodobnić do stylu kogoś z przeszłości. Inspirujące są z pewnością nabożeństwa, modlitwy, czasem zjawiska z przyrody albo – po prostu – konkretni ludzie – ich prośby o napisanie utworu. Np. "Pie Jesu" na chór mieszany, którego prawykonanie odbędzie się podczas tegorocznego festiwalu w Londynie, powstało spontanicznie, pod silnym wrażeniem śmierci kolegi. Najczęściej jednak szukam inspiracji w samym tekście, do którego piszę muzykę i staram się nią oddać sens danego tekstu.

Aleksandra Chmielewska: Trudno mi takich wskazać, staram się nie ograniczać swojej wrażliwości poprzez idealizowanie danego kompozytora i podpatrywanie gotowych rozwiązań. Na pewno w bardziej lub mniej uświadomiony sposób przesiąkłam wpływem Pawła Łukaszewskiego, mojego profesora z czasów studiów na UMFC, który uwrażliwił mnie na różne aspekty muzyki chóralnej, budując mój warsztat – jeśli chodzi o tę gałąź komponowania.

Marek Raczyński: Jeśli chodzi o twórców, to jest ich tak wielu, że nie sposób ich wymienić. Odnajduję inspirację w twórczości średniowiecznej, renesansowej, ale także w dziełach dwudziestowiecznej awangardy, czy kompozycjach moich kolegów i koleżanek. Nigdy nie wiem, który fragment stanie się ziarenkiem piasku, które będę się starał obudować moją muzyką. Wiem tylko, że potrzebuję takiego ziarenka do rozpoczęcia pracy.

Jan Krutul: Niezwykle cenię kompozytorów, którzy tworzą mistyczne światy, splatają głosy w tkance harmonii. Szczególnie bliski jest mi świat Eriksa Esenvaldsa, Paula Mealora i Arvo Pärta oraz Krzysztofa Pendereckiego i Pawła Łukaszewskiego. Jako dyrygent uwielbiam sięgać po nowe utwory młodych polskich twórców i wkraczać wraz z chórem w kreowany przez nich świat brzmieniowy.

Dariusz Przybylski: Bach oraz przestrzeń.

Czym jest chór? Jakie daje możliwości kompozytorskie?

Aleksandra Chmielewska: Muzyka chóralna jest dla mnie całkiem innym światem niż muzyka instrumentalna. Pisanie na chór to w moim odczuciu więcej ograniczeń technicznych, ale jednocześnie daje ono więcej swobody w wyborze estetyki. Muzyka chóralna nie ma aż takich aspiracji, żeby być awangardowa, nowatorska, niekonwencjonalna i w ten sposób stwarza pole do popisu dla takich wartości jak piękno, delikatność, eufoniczność. Te kategorie są mi bardzo bliskie, dlatego dobrze się czuję w muzyce chóralnej.

Marian Sawa: Chętnie piszę na głos ludzki. Szczególnie utwory dla dzieci i młodzieży, zawsze komponuję je z ogromną radością. Lubię też pisać na chóry męskie (bo tam można osiągnąć barwę zbliżoną do barwy organów), na chóry mieszane i na chóry żeńskie.

Roxanna Panufnik: Chór pozwala w piękny i bardzo ludzki sposób przekazywać poprzez muzykę treści religijne. Harmonijnie łączące się głosy to coś, do czego powinniśmy dążyć we wszystkich dziedzinach naszego życia. Jeśli to chór zamawia u mnie utwór, zazwyczaj przed rozpoczęciem pracy chcę poznać zespół. I usłyszeć, żeby twarze i głosy śpiewaków inspirowały mnie podczas procesu komponowania!

Marek Raczyński: Chór jest bodaj jednym z najbardziej organicznych aparatów wykonawczych. Ma ogromny potencjał w zakresie wyrażania emocji i docierania do słuchaczy; posługuje się słowem, które jest nośnikiem pozamuzycznych znaczeń. Jest też instrumentem niezwykle kapryśnym, podatnym na wpływ chwili i warunki zewnętrzne. Chór ma niesamowite możliwości barwowe wynikające ze specyfiki głosów śpiewaków i ich wzajemnych relacji, a równocześnie znaczne ograniczenia skalowe.

Komponując na chór, staram się wykorzystywać moją wiedzę i doświadczenie tak, aby osiągnąć zamierzony muzyczny efekt. Zawsze jednak zakładam pewien margines bezpieczeństwa, zdając sobie sprawę z tego, że ten sam utwór może być wykonywany przez różne chóry w odmiennych warunkach.

Jan Krutul: Głos jest dla mnie najpiękniejszym instrumentem – jest częścią nas i w całości angażuje wykonawców. Chór to wspólne tworzenie piękna w harmonii głosów. Nie jest jedynie jednoczesnym śpiewaniem, ale współpracą, w wyniku której łączymy się we wspólnej myśli i wspólnej emocji. Muzyka chóralna jest dla mnie najpiękniejszą formą sztuki.

Marcin Łukaszewski: Chór? Na to pytanie też trudno odpowiedzieć jednym zdaniem. Z jednej strony grupa osób, często – w przypadku chórów amatorskich – mająca silne znaczenie społeczne. Z drugiej – aparat wykonawczy. Nie każdy kompozytor potrafi pisać na chór. Mnie bardzo pomogło 10-letnie śpiewanie w chórze, poznanie jego możliwości od podszewki, niejako od kuchni, poznanie bogatego repertuaru, możliwości poszczególnych głosów i ich połączeń. Znam też utwory pisane przez kompozytorów, którzy nie czują się dobrze z tym medium wykonawczym – piszą sporadycznie lub jednostkowo i często są to utwory zawierające dość przypadkowe rozwiązania kompozytorskie na chór. Lecz chór też ogranicza, nie wszystko da się napisać na chór. Sądzę, że najważniejsze jest brzmienie – chór musi brzmieć i to warto w utworach wykorzystać.

Michał Ziółkowski: Z mojej perspektywy, jako twórcy, chór jest najbardziej niezwykłym aparatem wykonawczym. Fakt, że na jego brzmienie składają się wyłącznie głosy ludzkie, jest sam w sobie na pewien sposób symboliczny. Możliwości techniczne chóru są oczywiście istotne i zależą od stopnia zaawansowania zespołu, ale moim zdaniem nie jest to najważniejszy element eksploracji artystycznej. Myślę, że pisanie na zespoły wokalne to test na wrażliwość twórczą, gdzie osobiste ambicje odchodzą na drugi plan.

Język Polish